ΓΙΑ ΝΑ ΘΥΜΟΥΝΤΑΙ ΟΙ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟΙ ΚΑΙ ΝΑ ΜΑΘΑΙΝΟΥΝ ΟΙ ΝΕΟΙ

ΛΙΓΕΣ ΟΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΠΟΥ ΤΗΡΟΥΝ ΑΚΟΜΗ ΤΑ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΑ ΕΘΙΜΑ, ΟΜΩΣ, ΕΜΕΙΣ, ΟΦΕΙΛΟΥΜΕ ΝΑ ΘΥΜΟΜΑΣΤΕ ΑΥΤΑ ΠΟΥ ΑΠΟΤΕΛΟΥΝ ΑΝΑΠΟΣΠΑΣΤΟ ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΤΟΠΟΥ ΜΑΣ

Μόνο μ’ ένα ταξίδι στο παρελθόν και στην παράδοσή μας, ίσως αντιληφθούμε τα πραγματικά Χριστούγεννα του τόπου μας, ενός τόπου πολύπαθου, μεν, που, όμως, ήξερε - και ξέρει, ευτυχώς, ακόμη - πώς να τιμά με όλο το μεγαλείο τη γιορτή της αγάπης

Λίγο η νοσταλγία που δημιουργεί η εξιστόρηση των παλιών, λίγο ο ρομαντισμός που δημιουργεί η φαντασία, λίγο το ανικανοποίητο που έχουμε όλοι… Λίγο όλα μαζί, σε συνδυασμό με ένα ποτηράκι αυθεντικό κόκκινο κυπριακό κρασί του χωριού, σε παρασέρνουν σε ένα ταξίδι μαγικό. Ένα ταξίδι στον χρόνο που, όσο κι αν δεν θες να το παραδεχθείς κι όσο κι αν επιμένεις να μοιράζεσαι τις στιγμές σου με όλους τους υπολοίπους μόνο μέσα από διάφορες εφαρμογές κοινωνικής δικτύωσης, εντούτοις ξέρεις ότι το χρειάζεσαι, γιατί μόνο αυτό θα σε κρατήσει ζωντανό να νιώσεις, επιτέλους, κάτι πραγματικό.

Τα Χριστούγεννα δεν είναι μόνον η ανταλλαγή δώρων και φιλοφρονήσεων, αλλά η αγάπη που πηγάζει μέσα μας και μέσα από την ιστορία και την παράδοσή μας. Η αγάπη που ένιωθαν οι πιο παλιοί, για κάθε τι που έκαναν, ο σεβασμός και η εκτίμηση στις παραδόσεις τους, γεγονός που τελειοποιούσε το γλέντι που ακολουθούσε. Έτσι και εμείς, μόνο μ’ ένα ταξίδι στο παρελθόν και στην παράδοσή μας ίσως αντιληφθούμε τα πραγματικά Χριστούγεννα του τόπου μας, ενός τόπου πολύπαθου, μεν, που, όμως, ήξερε - και ξέρει, ευτυχώς, ακόμη - πώς να τιμά με όλο το μεγαλείο τη γιορτή της αγάπης.

Εορτές δώδεκα ημερών

Τα Χριστούγεννα δεν γιορτάζονταν μόνον ανήμερα, όπως οι πλείστοι κάνουν σήμερα. Μέχρι να έρθουν τα Χριστούγεννα, υπήρχε μια προεργασία που διαρκούσε πολλές ημέρες, από τις νηστείες, μέχρι το καθάρισμα και «ασπρόγιασμα» του σπιτιού, την προετοιμασία του χοίρου, το στόλισμα του σπιτιού, το ζύμωμα των ψωμιών και των κουλουριών και πολλά άλλα, τα οποία είχαν τη δική τους ερμηνεία και συμβολισμό στην περίοδο αυτή.

Η εορταστική περίοδος διαρκούσε δώδεκα ημέρες από την ημέρα των Χριστουγέννων μέχρι τα Φώτα. Το σημαντικότερο ήταν ότι αυτές τις ημέρες οι οικογένειες βρίσκονταν μαζί, αγαπημένες και μοιράζονταν τις δικές τους στιγμές. Κάθε περιοχή της Κύπρου είχε δικά της έθιμα, τα οποία χρόνο με τον χρόνο παραλλάζονταν, φτάνοντας, σήμερα, να μεταφέρονται μόνο μέσα από τις εξιστορήσεις των μεγαλυτέρων.

Οι εποχές μπορεί ν’ αλλάζουν και τα χρόνια, περνώντας, να παίρνουν μαζί τους το μεγαλύτερο μέρος των παραδόσεών μας, ωστόσο υπάρχουν ακόμη μερικοί που προσπαθούν να κρατήσουν ζωντανές τις παραδόσεις, για να μεταφερθούν και στις επόμενες γενιές.

Το καθάρισμα... που γωνιάς

Δεν είναι λίγοι που αναπολούν την αγνή ομορφιά του παρελθόντος και ακόμη περισσότεροι αυτοί που θα ήθελαν να ζήσουν εκείνη την εποχή, για να βιώσουν μια διαφορετική γιορτή, που υπερτερούσε σε πολλά από όσα ζούμε σήμερα. Μια εποχή που το κάθε σπίτι, πλούσιο ή φτωχό, ετοιμαζόταν να γιορτάσει τα Χριστούγεννα. Μια συνήθεια η οποία, παλαιότερα, περιλαμβανόταν στα παραδοσιακά έθιμα του τόπου μας, ήταν το καθάρισμα του σπιτιού. Το σπίτι έπρεπε να βαφτεί απ’ έξω και να μείνει καθαρό από μέσα.

Η καθαριότητα του σπιτιού, όπως και το ζύμωμα, ήταν αρμοδιότητες της νοικοκυράς, στις οποίες συμπεριλαμβανόταν φυσικά και η φροντίδα των τεσσάρων, πέντε ή έξι παιδιών της. Τα παιδιά έπρεπε να ήταν καθαρά και να φορούν τα καλά τους ρούχα. Να πλυθούν στη «λένη», την τσίγκινη λεκάνη που είχαν στη θέση της μπανιέρας, και να είναι περιποιημένα.

Οι νοικοκυρές έβραζαν το νερό και με τη στάχτη από την «τσιμινιά» προχωρούσαν στην αλουσίβα, για να καθαρίσουν τα ρούχα τους. Πολλές, μάλιστα, ύφαιναν τα δικά τους ρούχα. Έτσι, καθαροί και με καινούρια ρούχα, όλοι οι κάτοικοι του χωριού πήγαιναν στην εκκλησία την ημέρα των Χριστουγέννων.

Το περιβόητο σφάξιμο του χοίρου

Και ποιος δεν άκουσε από κάποιον παππού ή γιαγιά για το σφάξιμο του χοίρου! Του άμοιρου - κατά τ’ άλλα - ζώου, που εκτρεφόταν όλο τον χρόνο για να θυσιαστεί, χάριν του εθίμου και της οικογένειας, που θ’ απολάμβανε το ζουμερό του κρέας ανήμερα των Χριστουγέννων και θα την έτρεφε μέχρι και το Πάσχα. Στον Άγιο Δημήτριο Μαραθάσας, όσοι τελούσαν εκκλησιαστική γιορτή, μετέφεραν στην εκκλησία βραστό χοιρινό κρέας, το οποίο προσέφεραν με ένα ποτήρι ζιβανία στους εκκλησιαζομένους στο προαύλιο της εκκλησίας μετά τη λειτουργία.

Στην Πιτσιλιά, οι χοίροι σφάζονται κατά το Τριώδιο και στη Μεσαορία κατά τις αρχές του φθινοπώρου. Στα χωριά της επαρχίας Πάφου, ο χοίρος «προετοιμάζεται» μετά τη γιορτή του Αγίου Σπυρίδωνα, δηλαδή μετά τις 12 Δεκεμβρίου. Οι κάτοικοι προσπαθούσαν να τον ταΐζουν φαγητά που θα του άνοιγαν την όρεξη ή που θα έκαναν το κρέας και το λίπος του πιο νόστιμο, όπως βαλανίδια. Το σφάξιμο του χοίρου, από παλιά μέχρι και σήμερα, συνηθίζεται, σε πολλά χωριά, να γίνεται την ημέρα των Χριστουγέννων.

Μετά την εκκλησία, όλοι οι συγγενείς μαζεύονταν στο σπίτι και άρχιζε αυτή η ιεροτελεστία. Ακολούθως, ξεχώριζαν το κρέας του χοίρου για τα λουκάνικα, τη ζαλατίνα, τις λούντζες, το λαρδί. Δεν άφηναν τίποτε ανεκμετάλλευτο. Ακόμη και τα νύχια του χοίρου, η νοικοκυρά τα έριχνε στο δώμα, για να τα χρησιμοποιούν οι Καλικάντζαροι για ποτήρια και να πίνουν το κρασί τους, όπως λέει η παράδοση.

Χριστόψωμα και διάφορες λιχουδιές

Λίγο πριν από τις γιορτές, οι νοικοκυρές προετοίμαζαν το αλεύρι για τα Χριστόψωμα και τη βασιλόπιτα. Η βασιλόπιτα, όπως την έφτιαχναν παλιά, έμοιαζε πολύ με το ψωμί, ενώ φυλαγόταν για να κοπεί την Πρωτοχρονιά στην παρουσία όλης της οικογένειας. Τα υπόλοιπα παραδοσιακά ζυμώματα των Χριστουγέννων περιλαμβάνουν τις «γεννόπιτες» και τα «κουλούρια», σε διάφορα σχήματα και ονομασίες.

Τα «σταυροκούλουρα», κουλούρια σε σχήμα σταυρού, σε διάφορα χωριά του νησιού κρέμονταν στους τοίχους στη διάρκεια των εορτών κι αποτελούσαν τόσο μέρος της εορταστικής διακόσμησης, όσο και μέσο προστασίας. Τα χριστουγεννιάτικα παξιμάδια, σε διάφορες περιοχές του νησιού λέγονταν «κούμουλα». Επιπρόσθετα, φτιάχνονταν και μαλακά κουλούρια, οι «δακτυλιές».

Οι «γλισταρκές» ήταν παξιμάδια από λεπτές λωρίδες ζύμης που τοποθετούνταν κυκλικά, σταυρώνονταν στο κέντρο και ραντίζονταν με σουσάμι. Τέλος, φτιάχνονταν κι άλλα κουλούρια σε διάφορα σχήματα, ανάλογα με τη φαντασία της κάθε νοικοκυράς, όπως τα «βορτακούθκια», που σημαίνει «μικρά βατράχια», και τα οποία εξέφραζαν την επιθυμία για βροχή, που ήταν πολύ σημαντική για τους γεωργούς, «αδροπούθκια», που σημαίνει «μικροί άνθρωποι», και η ελληνική παράδοση τα συνδέει με τις ψυχές των νεκρών, τα «ζεμπιλούθκια», που σημαίνει «μικρά καλαθάκια», μια έκφραση της επιθυμίας να ευλογηθεί η σοδειά.