ΚΑΙ, ΟΜΩΣ, Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΥΓΚΑΤΑΛΕΓΕΤΑΙ ΣΤΙΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΧΟΥΝ ΗΛΙΚΙΑ

Όταν θέλουν να μένουν μόνα, είναι συνεχώς λυπημένα, πονούν την κοιλιά τους και πολλές φορές ξεσπούν με θυμό

Ένας ενήλικος μπορεί ν' αργήσει να το προσέξει, θεωρώντας ότι μπορεί να είναι μια φάση της παιδικής ηλικίας

Μπορεί να ξεκινήσουν ως άκεφα και να καταλήξουν να αδιαφορούν για τη ζωή. Είναι μελαγχολικά και μονίμως λυπημένα, με εκρήξεις επιθετικότητας. Ένας ενήλικος μπορεί ν' αργήσει να το προσέξει, θεωρώντας ότι μπορεί να είναι μια φάση της παιδικής ηλικίας. Και, όμως, η κατάθλιψη συγκαταλέγεται στις ασθένειες που δεν έχουν ηλικία. Μπορεί να κυριεύσει τόσο τον ενήλικο όσο και ένα παιδί μικρής ηλικίας.

Ένα ζήτημα πολύ σοβαρό, που όλοι θα πρέπει να δούμε με τρομερή ευαισθησία, εφόσον τα ποσοστά των παιδιών που πάσχουν από κατάθλιψη έχουν αυξηθεί ραγδαία! Η ψυχολόγος δρ Αριστονίκη Θεοδοσίου Τρυφωνίδου μίλησε στη «Σ» για την παιδική κατάθλιψη και όλα όσα θα πρέπει να γνωρίζουν οι γονείς, ώστε να προστατεύσουν τα παιδιά τους.

Από την ακεφιά μέχρι την αδιαφορία για τη ζωή

Ο όρος μελαγχολία ή κατάθλιψη χρησιμοποιείται από την ψυχιατρική ως ένα αρνητικό συναίσθημα λύπης ή θλίψης, που καταλαμβάνει συχνά και σε ορισμένες περιπτώσεις βασανίζει τον άνθρωπο. Το αίσθημα της μελαγχολίας μπορεί να ποικίλλει από ελαφρά ακεφιά ή αδιαθεσία, που συνοδεύεται από έλλειψη ενδιαφέροντος για τη δουλειά ή τις καθημερινές ασχολίες και να φτάσει μέχρι την πλήρη απογοήτευση, χωρίς κανένα ενδιαφέρον για τη ζωή και χωρίς ελπίδα.

Η κατάθλιψη, όπως όλες οι ψυχολογικές διαταραχές, θα θεωρηθεί ότι ξεπέρασε τα όρια μιας φυσιολογικής αντίδρασης όταν παρατείνεται, όταν η έντασή της δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στις σχέσεις του ατόμου με το περιβάλλον ή το κάνει ανίκανο ν' αντεπεξέλθει στις υποχρεώσεις του ή όταν εκδηλώνεται χωρίς σοβαρή αιτία. Στα χαρακτηριστικά της παιδικής και εφηβικής κατάθλιψης συγκαταλέγεται η λύπη, η απελπισία, η κενότητα, οι ενοχές, ότι δεν αξίζει το παιδί τίποτα.

«Δεν ευχαριστιέται καθημερινές χαρές και παρουσιάζει υπερευαισθησία στην κριτική. Παρουσιάζει μειωμένη αυτοεκτίμηση και συναισθήματα προσωπικής αναξιότητας. Πιστεύει ότι δεν είναι ικανός για τίποτα και ότι είναι καταδικασμένος να αποτύχει σε όλα με τα οποία μπορεί να ασχοληθεί».

Από λύπη μέχρι σωματικοί πόνοι

Τα παιδιά που πάσχουν από κατάθλιψη, εκτός του ότι τα διακατέχει η λύπη και όλα τα αρνητικά συναισθήματα, αντιμετωπίζουν δυσκολίες στη συγκέντρωση. «Δυσκολεύεται στο να παίρνει αποφάσεις, να τελειώνει τα μαθήματά του, να παίρνει καλούς βαθμούς, να θυμάται. Επικεντρώνεται κυρίως στις ενδότερες σκέψεις του και ασκεί έντονη αυτοκριτική. Οι σκέψεις αυτές είναι συνήθως αρνητικές και απαισιόδοξες, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά το μέλλον.

»Επίσης μπορεί να βιώνει σωματικά προβλήματα. Παραπονιέται συχνά για πονοκέφαλο, κοιλόπονο, στομαχόπονο, πόνο στην πλάτη/συνδέσμους, έλλειψη ενέργειας και σωματική κόπωση. Έχει προβλήματα στον ύπνο. Υπάρχουν σημαντικές αλλαγές στην όρεξή του, όπως έντονη αύξηση ή μείωση του σωματικού βάρους. Μπορεί να έχει προβλήματα συμπεριφοράς. Μπορεί να παρουσιάσει αυξημένη κινητική δραστηριότητα και διέγερση ή αντίθετα υποτονική διάθεση και ορισμένες φορές υπερβολικό κλάμα.

»Η υποτονική διάθεση συνοδεύεται συχνά από μείωση των κοινωνικών επαφών ή δυσκολία κοινωνικοποίησης. Δραστηριότητες που παλιά τον ευχαριστούσαν, τώρα μπορεί να μην του προκαλούν κανένα ενδιαφέρον. Αυτή η έλλειψη ενδιαφέροντος μπορεί να εκδηλώνεται από αυτόν ως πλήξη. Ενδέχεται να εκφράσει τη θλίψη του με επιθετική συμπεριφορά σε λεκτικό επίπεδο, με συχνά ξεσπάσματα θυμού, έντονο εκνευρισμό και ανησυχία, με καταστροφική συμπεριφορά ή να οδηγηθεί στην κατάχρηση αλκοόλ και ναρκωτικών ουσιών.

»Η στάση του απέναντι στο σχολείο μπορεί να γίνει ιδιαίτερα αρνητική και να αρχίσει να απομακρύνεται από τα σχολικά του καθήκοντα. Ακόμη στις εξαιρετικά σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να υπάρχει ο κίνδυνος της αυτοκτονίας. Μπορεί να σκέφτεται για τον θάνατο, άλλα μακάβρια θέματα ή ζωγραφίζει διάφορα αντικείμενα με σκούρα χρώματα».

Πόσο συχνά εμφανίζεται στα παιδιά και εφήβους;

Η συχνότητα της κατάθλιψης στα παιδιά κυμαίνεται ανάλογα με τις μελέτες από 0,4-2,5% για παιδιά σχολικής ηλικίας κάτω τον 12 ετών. Το ποσοστό ανέρχεται σε 10-13% κατά την εφηβεία, ενώ 5% των εφήβων παρουσιάζουν σοβαρή κατάθλιψη. Στην όψιμη εφηβεία η συχνότητα κυμαίνεται από 10% έως 20%. Στα παιδιά, η μείζων καταθλιπτική διαταραχή εκδηλώνεται σε περίπου ίδια αναλογία σε αγόρια και κορίτσια, σε αντίθεση με τους εφήβους και τους ενήλικες, ηλικίες στις οποίες υπερτερούν οι γυναίκες.

Η διαφορά αποδίδεται σε διαφορετικές αιτίες, όπως αλλαγές στο επίπεδο των ορμονών, οι οποίες μπορούν να προδιαθέτουν σε ιδιαίτερη ευαισθησία. Τα παιδιά που έχουν χρόνια ασθένεια, είναι παραμελημένα ή κακοποιημένα ή έχουν άλλη τραυματική εμπειρία, έχουν περισσότερες πιθανότητες εμφάνισης κατάθλιψης. Από τη στιγμή που ένα παιδί εμφανίσει κλινική κατάθλιψη, κινδυνεύει να ξαναεμφανίσει καταθλιπτικό επεισόδιο στα επόμενα πέντε χρόνια.

Σε πολλές χώρες, η αυτοκτονία είναι μια από τις τρεις πιο κοινές αιτίες του θανάτου στην ομάδα ηλικίας 15-34 ετών. Οι περισσότεροι έφηβοι που αποπειρώνται να αυτοκτονήσουν πάσχουν από κάποιας μορφής συναισθηματική διαταραχή. Τα αγόρια εμφανίζουν μεγαλύτερα ποσοστά θανάτου εξαιτίας αυτοκτονίας, ενώ τα κορίτσια υπερτερούν στην απόπειρα αυτοκτονίας και τον ιδεασμό αυτοκτονίας, χωρίς όμως να επέρχεται ο θάνατος.

Αιτίες

Σύμφωνα με τα δεδομένα του Εθνικού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας (ΝΙΜΗ) των ΗΠΑ, η κατάθλιψη είναι πολυπαραγοντική. Μερικοί από τους παράγοντες που επηρεάζουν είναι:

Γενετικοί παράγοντες

Υπάρχει αυξημένος κίνδυνος εμφάνισης κατάθλιψης όταν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό της ασθένειας, πράγμα το οποίο υποδηλώνει πιθανόν κληρονομική βιολογική ευπάθεια. Εντούτοις, δε σημαίνει ότι καθένας που έχει βεβαρημένο οικογενειακό ιστορικό θα εμφανίσει και κατάθλιψη.

Βιοχημικοί παράγοντες

Υπάρχουν πολλές ενδείξεις ότι η βιοχημεία του εγκεφάλου αποτελεί σημαντικό παράγοντα στην κατάθλιψη. Άτομα με κατάθλιψη έχουν σημαντικές δυσλειτουργίες ορισμένων εγκεφαλικών χημικών ουσιών, τους νευρομεταβιβαστές, όπως η σεροτονίνη και η νορεπινεφρίνη.

Περιβαλλοντικοί και άλλοι παράγοντες

Απώλειες σημαντικών ατόμων, δύσκολες σχέσεις, οικονομικά προβλήματα, σημαντική αλλαγή στη ζωή του ατόμου (π.χ. διαζύγιο γονιών για τα παιδιά), καταστάσεις παραμέλησης και συναισθηματικής αποστέρησης, παιδική κακοποίηση αποτελούν παράγοντες που συντείνουν στην εμφάνιση κατάθλιψης.

Ψυχολογικοί και κοινωνικοί παράγοντες

Χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του ατόμου, όπως εσωστρέφεια, αρνητικός τρόπος σκέψης, χαμηλή αυτοεκτίμηση, αίσθηση ότι δεν έχει τον έλεγχο της ζωής του και τάση υπερβολικής ανησυχίας, συντείνουν στην εμφάνιση κατάθλιψης.

Αυτά τα χαρακτηριστικά μπορεί να εντείνουν την επιρροή στρεσογόνων καταστάσεων ή να παρεμποδίσουν όταν το άτομο προσπαθεί να τις αντιμετωπίσει και να αισθανθεί καλύτερα.

Διαταραχή ή μείωση ορισμένων νευροδιαβιβαστών στον εγκέφαλο (MAAS, VAN PRAAG). Nευροδιαβιβαστές ονομάζονται κάποιες χημικές ουσίες (αμίνες, αμινοξέα ή νευροπεπτίδια) που χρησιμοποιούνται από το κεντρικό νευρικό σύστημα για τη μεταβίβαση νευρικών ώσεων προς την περιφέρεια. H παρατήρηση ότι ορισμένες μορφές μελαγχολίας, όπως η ενδογενής (μονοπολική ή διπολική) συνδέονται πάντοτε από συμπτώματα που ελέγχονται από τον υποθάλαμο (αϋπνία, ανορεξία, απώλεια βάρους, μείωση libido) και η διαπίστωση ότι ανταποκρίνονται καλά σε θεραπεία με αντικαταθλιπτικά φάρμακα, οδήγησε στην ανάπτυξη της θεωρίας ότι η μελαγχολία μπορεί να οφείλεται σε διαταραχή ή μείωση ορισμένων νευρομεταβιβαστών, δηλαδή σε οργανικά αίτια.

Ποια η θεραπεία της κατάθλιψης;

Πληθώρα ερευνών δείχνουν ότι η ψυχολογική παρέμβαση και ιδιαίτερα η γνωστική-συμπεριφορική ψυχοθεραπεία, που στοχεύει στην αλλαγή τρόπου σκέψης και συμπεριφοράς του ατόμου, βοηθάει σημαντικά στον χειρισμό της παιδικής και εφηβικής κατάθλιψης. Με βάση το γνωστικό μοντέλο, τα καταθλιπτικά παιδιά και έφηβοι έχουν αναπτύξει παραμορφωμένη αντίληψη του κόσμου και του εαυτού τους (όπως, για παράδειγμα, ότι τα πράγματα δεν θα πάνε καλά, ότι είναι άχρηστοι και ανίκανοι), η οποία οφείλεται σε προηγούμενες κακές εμπειρίες.

Όταν το παιδί βρίσκεται σε δύσκολες συνθήκες, αυτή η παραμορφωμένη αντίληψη εμφανίζεται και οδηγεί σε κατάθλιψη. Σύμφωνα με τη γνωστική θεωρία, η κατάθλιψη δεν ενεργοποιείται απλώς από αρνητικές εμπειρίες ζωής, αλλά κυρίως από τον τρόπο με τον οποίο το άτομο τις αντιλαμβάνεται και τις επεξεργάζεται. Άρα ο αρνητικός και διαστρεβλωμένος τρόπος που τα παιδιά ερμηνεύουν τα γεγονότα επηρεάζει αρνητικά το πώς νιώθουν και συμπεριφέρονται και γι' αυτό εμφανίζουν καταθλιπτικά συναισθήματα και συμπεριφορές.

Οπότε, στόχος της θεραπείας μέσα από τη χρήση γνωστικών και συμπεριφορικών τεχνικών είναι να αντικατασταθούν οι διαστρεβλωμένες αρνητικές σκέψεις που έχει το παιδί για τον εαυτό του και τον κόσμο με πιο προσαρμοστικές, θετικές σκέψεις. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις κατάθλιψης, μπορεί η ψυχολογική παρέμβαση να συνοδεύεται και από την κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή.