Οι ομιλητές και οι ομιλήτριες μιας γλώσσας διαμορφώνουν και ανανεώνουν το λεξιλόγιό της αντλώντας υλικό από τον πολιτισμό και την ιστορία της εκάστοτε γλωσσικής κοινότητας. Πολλές φορές αξιοποιούν επιπρόσθετα και τον νοητικό μηχανισμό της μεταφοράς, για να επεκτείνουν τις σημασίες από την κυριολεξία στον χώρο των αφηρημένων εννοιών. Οι σημερινές Λεξιστορήσεις φιλοξενούν εκφράσεις του νεοελληνικού λεξιλογίου με πηγή τους κάποιο ιστορικό ή μυθικό πρόσωπο. Αν και οι περισσότερες είναι παγιωμένες λόγιες εκφράσεις, η δυναμική της λεξιλογικής διεύρυνσης μέσω της έμπνευσης που γεννά αδιάκοπα το πολιτισμικό και ιστορικό περιβάλλον εξακολουθεί να κυριαρχεί σε ένα «παρεξηγημένο» τμήμα του νεοελληνικού λεξιλογίου—στη νεοελληνική αργκό.

*******************************************************
προκρούστεια κλίνη

Όταν κανείς βάζει ερευνητικά δεδομένα στην προκρούστεια κλίνη, τα προσαρμόζει με αυθαίρετο τρόπο στα μέτρα και στις απαιτήσεις του. Η μεταφορική σημασία της έκφρασης προκρούστεια κλίνη χτίστηκε πάνω στην κυριολεκτική σημασία της, η οποία αντλήθηκε από την αρχαιοελληνική μυθολογία. Σύμφωνα με τον γνωστό μύθο, ο ληστής Προκρούστης, ο οποίος κατοικούσε στην Αθήνα και είχε το λημέρι του στα προάστια, ανάγκαζε τους διαβάτες να ξαπλώσουν σε μια σιδερένια κλίνη, δηλαδή ένα σιδερένιο κρεβάτι, και αναλόγως, αν ήταν ψηλότεροι και εξείχαν από το κρεβάτι, έκοβε το περίσσευμα του σώματός τους, ή αν ήταν κοντύτεροι, τραβούσε τα άκρα τους, για να φτάσουν το μήκος του κρεβατιού. Την ίδια τύχη είχε και ο ίδιος ο Προκρούστης όταν συναντήθηκε με τον μυθικό ήρωα Θησέα, ο οποίος τελικά τον εξουδετέρωσε. Έτσι λοιπόν, η έκφραση προκρούστεια κλίνη αναφέρεται μεταφορικά σε αυθαίρετα μέτρα και κριτήρια βάσει των οποίων παραποιεί κάποιος γεγονότα και δεδομένα, για να πετύχει προσωπικούς του στόχους.

σωτήριο έτος

Ακούγεται οξύμωρο να χρησιμοποιούμε τη φράση το σωτήριο έτος 1939 για το έτος έναρξης του δεύτερου παγκόσμιου πολέμου! Η αντίφαση λύνεται αν σκεφτούμε ότι στην έκφραση σωτήριο έτος το επίθετο σωτήριος δεν αναφέρεται σε ένα πρόσωπο ή μια κατάσταση που οδηγεί στη σωτηρία—όπως θα λέγαμε ένα σωτήριο φάρμακο ή μια σωτήρια επέμβαση—αλλά στη χρονολόγηση των ετών από τη γέννηση του Σωτήρα. Σύμφωνα με τη χριστιανική παράδοση, η προσωνυμία αυτή αποδίδεται στον Ιησού Χριστό ως λυτρωτή του ανθρώπου από την αμαρτία και τον θάνατο. Με άλλα λόγια, η φράση το σωτήριο έτος 1939 είναι συνώνυμη της φράσης 1939 μ.Χ.

δαμόκλειος σπάθη

Σύμφωνα με τον αρχαιοελληνικό θρύλο που διασώζει ο ιστορικός Τίμαιος ο Ταυρομενίτης (356–260 π.Χ.), ο Δαμοκλής ήταν ένας αυλικός και κόλακας στο ανάκτορο του βασιλιά των Συρακουσών Διονύσιου του νεότερου (397–343 π.Χ.). Καθώς ο Δαμοκλής φαινόταν να ζηλεύει τη βασιλική ζωή, ο Διονύσιος αποφάσισε να του παραχωρήσει τη θέση του βασιλιά και όλα τα προνόμια για μια μόνο μέρα. Ενώ λοιπόν ο Δαμοκλής απολάμβανε το πλούσιο γεύμα του στο βασιλικό τραπέζι, συνειδητοποίησε ότι πάνω από το κεφάλι του κρεμόταν ένα σπαθί, το οποίο ανά πάσα στιγμή μπορούσε να πέσει στο κεφάλι του. Ο Διονύσιος τού εξήγησε ότι ο ίδιος τοποθέτησε το σπαθί πάνω από το κεφάλι του ως υπενθύμιση της ευθύνης που έχει ο βασιλιάς να παίρνει τις σωστές αποφάσεις για τον λαό του και της τιμωρίας που επιφυλάσσει η άδικη επιβολή της εξουσίας. Τότε, ο Δαμοκλής πανικοβλημένος από το πόσο ριψοκίνδυνη είναι η βασιλική ζωή, αποφάσισε να επιστρέψει στην προηγούμενη ταπεινή ζωή του. Έτσι, το επιμύθιο του θρύλου, η δαμόκλειος σπάθη, γενικεύτηκε και πέρασε στο νεοελληνικό λεξιλόγιο δηλώνοντας την επαπειλούμενη τιμωρία, τον κίνδυνο που συνεχώς παραμονεύει.

πύρρειος νίκη

Μια νίκη που καταγράφει μεγάλες ανθρώπινες και υλικές απώλειες για τον νικητή τη χαρακτηρίζουμε συνήθως πύρρειο νίκη. Η προέλευση της έκφρασης αυτής μάς πάει στον βασιλιά Πύρρο της Ηπείρου (318–272 π.Χ.), ο οποίος διαδέχτηκε ανήλικος τον πατέρα του στον θρόνο το 307 π.Χ. Φημισμένος για τη γενναιότητα και τις στρατιωτικές ικανότητές του, έμεινε στην ιστορία για την προσπάθειά του να εμποδίσει τις επεκτατικές βλέψεις της τότε ανερχόμενης ρωμαϊκής αυτοκρατορίας προς τον νότο της ιταλικής χερσονήσου και τη Σικελία με μια σειρά νικηφόρων, αλλά πολύνεκρων μαχών που επέφεραν καταστροφικό πλήγμα στον στρατό του. Γνωστές πύρρειες νίκες υπήρξαν οι μάχες της Ηράκλειας (Heraclea), του Άσκλου (Asculum) και του Βενεβέντου (Beneventum) στην ιταλική χερσόνησο.

στεντόρεια φωνή

Ἔνθα στᾶσ’ ἤϋσε θεὰ λευκώλενος Ἥρη Στέντορι εἰσαμένη μεγαλήτορι χαλκεοφώνῳ, ὃς τόσον αὐδήσασχ’ ὅσον ἄλλοι πεντήκοντα, αφηγείται ο Όμηρος στην Ιλιάδα. Σύμφωνα με το απόσπασμα, ο Αχαιός ήρωας του τρωικού πολέμου Στέντωρ ήταν χαλκεόφωνος, δηλαδή είχε βροντερή φωνή σαν χάλκινο ηχείο, δυνατή όσο οι φωνές πενήντα ανθρώπων μαζί. Το ίδιο το κύριο όνομα Στέντωρ έχει προέλευση από το αρχαιοελληνικό ρήμα στένω, δηλαδή στενάζω και βογκώ. Έτσι, συγκαταλέγεται στα λεγόμενα ομιλούντα ονόματα που συναντούμε πολύ συχνά στους μυθικούς κύκλους, δηλαδή κύρια ονόματα που μέσω της ετυμολογίας τους αποκαλύπτουν κάποιο βασικό χαρακτηριστικό του προσώπου. Η έκφραση στεντόρεια φωνή παρέμεινε να σημαίνει την πολύ δυνατή και σταθερή φωνή. Μάλιστα, ήδη από τον 4ο αι. π.Χ. ο Αριστοτέλης αναφέρεται στα Πολιτικά του στον κήρυκα της άριστης πολιτείας που δεν μπορεί να είναι άλλος από κάποιον με τα δυνατά πνευμόνια του Στέντορα (ἢ τίς κῆρυξ μὴ Στεντόρειος).

Ζαχοπουλιάδα

Αν ψάχνετε μια λέξη που να περιγράφει με συνοπτικό—ίσως και σκωπτικό—τρόπο ένα συνονθύλευμα αλληλένδετων σκανδάλων ποινικού ενδιαφέροντος, όπως εκβιασμών, υποκλοπών, προδοσιών και αυτοκτονιών, ψάχνετε τη λέξη Ζαχοπουλιάδα. Η υπόθεση της απόπειρας αυτοκτονίας του πολιτικού Χρήστου Ζαχόπουλου, η οποία απασχόλησε έντονα την επικαιρότητα στην Ελλάδα πριν από περίπου μια δεκαετία, και οι απρόσμενες τροπές της που αποκάλυψαν βρόμικο πολιτικό παρασκήνιο με εκβιασμούς και συνωμοσίες ενέπνευσε τους αργκοτικούς λεξιπλάστες να συλλάβουν την ιδέα ενός σύγχρονου έπους, μιας νεοελληνικής Ιλιάδας με πρωταγωνιστή τον Ζαχόπουλο—αυτό που ονόμασαν Ζαχοπουλιάδα. Η λέξη θεωρείται ότι ανήκει ακόμα στο λεξιλόγιο της αργκό· οι επόμενες δεκαετίες θα δείξουν αν η λέξη (ή κάποιο παράγωγό της) θα περάσει στο γενικό λεξιλόγιο της κοινής νεοελληνικής κατά το παράδειγμα πολυάριθμων παλαιότερων αργκοτικών λέξεων.

*******************************************************
Βενέδικτος Βασιλείου, M.Sc.
[email protected]
Γλωσσολόγος, υποψήφιος διδάκτορας Νευρογλωσσολογίας
Max Planck Institute for Human Cognitive and Brain Sciences,
Τμήμα Νευροψυχολογίας,
Λειψία, Γερμανία

*Ακολουθήστε μας στο @glossoskopio (Twitter) και στο Γλωσσοσκόπιο («Η Σημερινή») (Facebook)