Εκδρομή στο χωριό, το οποίο είναι ένα μουσείο χωρίς τοίχους και ένα ατέλειωτο εργαστήρι μύθων

Οδοιπορικό και περιδιάβαση της «Σημερινής» σε ένα χωριό, το οποίο βρίσκεται μέσα στη νεκρή ζώνη, στη δεξιά πλευρά του αυτοκινητόδρομου Λευκωσίας-Τροόδους, και κρατά Θερμοπύλες από το 1974

Αυτό το Σαββατοκύριακο η Μετεωρολογική Υπηρεσία έχει ανακοινώσει ότι θα είναι από τα πιο κρύα, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι οι εκδρομές σταματούν. Έτσι κι εμείς αποφασίσαμε να επισκεφθούμε ένα χωριό κοντά στη Λευκωσία, που δεν είναι ούτε πολύ ψηλά, για να έχετε και κάποιαν άλλη επιλογή, αν στα πιο ορεινά χωριά κάνει πολύ κρύο. Η Δένεια είναι πολύ κοντά στη Λευκωσία και εύκολα προσβάσιμη, απ' οποιαδήποτε επαρχία κι αν έρχεστε.

Το χωριό βρίσκεται μέσα στη νεκρή ζώνη, στη δεξιά πλευρά του αυτοκινητόδρομου Λευκωσίας-Τροόδους, και κρατά Θερμοπύλες από το 1974. Η κοινότητα της Δένειας γειτνιάζει με το Μάμμαρι, στ’ ανατολικά, τα χωριά Αυλώνα και Φιλιά, στα δυτικά, το Ακάκι στα νότια και την Κοκκινοτριμιθιά στα νοτιοανατολικά, ενώ στη βόρεια πλευρά της βρίσκονται τα κατεχόμενα χωριά Σκυλλούρα, Άγιος Βασίλειος, Άγιος Ερμόλαος και Αγία Μαρίνα.

Η Δένεια είναι ένα μουσείο χωρίς τοίχους, ένας τόπος κατοικημένος από τα προϊστορικά χρόνια, ένα ατέλειωτο εργαστήρι μύθων και θρύλων, που συντηρεί, ακόμα και σήμερα, μνήμες ενός λαμπρού παρελθόντος, που αναδύεται μέσα από το βάθος των αιώνων.

Μπαίνοντας στο χωριό, θα δείτε το μικρό ξωκκλήσι του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και λίγο πιο κάτω το ολοκαίνουργιο πάρκο και χώρο πρασίνου, τα οποία έκτισαν στην κοινότητα για να προσθέσουν χρώμα στο όμορφο τοπίο της και παράλληλα συμβάλλουν στην οικολογική και αισθητική βελτίωση του αστικού και προαστιακού πρασίνου. Απέναντι από το πάρκο θα βρείτε τα γραφεία του Κοινοτικού Συμβουλίου, ενώ δίπλα υπάρχει μεγάλος χώρος στάθμευσης για να αφήσετε το αυτοκίνητό σας και να εξερευνήσετε το κέντρο του χωριού με τα πόδια. Εκεί, εμείς συναντήσαμε τον Κοινοτάρχη του χωριού, τον κ. Χριστάκη Παναγιώτου, και από εκεί ξεκινήσαμε την ξενάγησή μας.

Ιστορικά στοιχεία

Σε μικρή απόσταση από το νοτιοανατολικό άκρο του χωριού βρίσκεται o προϊστορικός οικισμός της Δένειας της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού (2500-2075 π.Χ.). Στη συγκεκριμένη τοποθεσία βρέθηκε ένα εκτενές νεκροταφείο το οποίο, όπως απέδειξαν ανασκαφές του Τμήματος Αρχαιοτήτων, συλήθηκε πολλά χρόνια πριν. Ωστόσο, σύμφωνα με τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ανευρέθησαν πολλά χάλκινα αντικείμενα, τα οποία φανερώνουν πως η επεξεργασία του χαλκού ήταν σε «προχωρημένο στάδιο», καθώς, επίσης, σύμφωνα με τον Καρούζη, αρκετά ερυθροστιλβωτά αγγεία.

Το χωριό, πάντως, δεν αναφέρεται κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας. Αξίζει όμως να σημειωθεί πως σε μεσαιωνικούς χάρτες υπάρχει ένα χωριό με ονομασίες Degri και Degra, εντούτοις, όπως υπογραμμίζει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, δεν μπορούν να συνδεθούν με βεβαιότητα με τη σημερινή τοποθεσία. Ωστόσο, αποτελεί ένα από τα χωριά που είναι σημειωμένα στον χάρτη του Μας Λατρί στα τέλη του 19ου αιώνα. Ειδικότερα, σύμφωνα με τον τελευταίο, αποτελεί έναν μικρό οικισμό με 200 κατοίκους.

Έτσι πήρε το όνομά του…

Το όνομα του χωριού συνδέεται με τα αρχαιοελληνικά ονόματα Διωνία, ονομασία κυπριακής πόλης, ή Διωναία, κόρη της θεάς Αφροδίτης. Σύμφωνα με τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, όσον αφορά την ονομασία Διωνία, αυτή παρουσιάζεται στα φιλολογικά κείμενα χωρίς, όμως, να γίνεται καμία αναφορά για την τοποθεσία όπου βρισκόταν αυτή η πόλη, ενώ η κόρη της Αφροδίτης, η Διωναία, αναφέρεται τόσο σε αρχαιολογικά όσο και λατινικά κείμενα. Είναι, μάλιστα, πιθανόν, στην περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα το χωριό να υπήρχε ιερό αφιερωμένο στη Διωναία Αφροδίτη.

Εκκλησίες του χωριού

Δεν μπορείτε να επισκεφθείτε τα χωριά του νησιού μας και να μην προσκυνήσετε σε τουλάχιστον μια από τις εκκλησίες που υπάρχουν σε αυτά. Συγκεκριμένα, στη Δένεια υπάρχουν δύο εκκλησίες. Η πρώτη είναι η εκκλησία του Αγίου Χαραλάμπους, η οποία ανεγέρθηκε το 1850 και βρίσκεται στο κέντρο του χωριού, απέναντι από το Δημοτικό Σχολείο. Οι παλαιοί κάτοικοι του χωριού αναφέρουν πως η εκκλησία οικοδομήθηκε μετά από παράκληση των χριστιανών κατοίκων της Δένειας στον αγά.

Ειδικότερα, την εποχή εκείνη, στο χωριό κατοικούσαν μόλις τρεις με τέσσερεις οικογένειες χριστιανών, ενώ όλοι οι υπόλοιποι ήταν Τούρκοι. Οι οικογένειες αυτές κατάφεραν να εξασφαλίσουν την άδεια αλλά και πέντε λίρες από τον αγά για την ανέγερση της εκκλησίας. Πρόκειται για μια λιθόχτιστη εκκλησία με ένα επιβλητικό κωδωνοστάσιο, η οποία στις αρχές του 20ού αιώνα και συγκεκριμένα το 1920, έτυχε εργασιών ανακαίνισης. Έχει μήκος τριάντα περίπου μέτρα και πλάτος δέκα περίπου μέτρα.

Η δεύτερη εκκλησία είναι αφιερωμένη στον Αρχάγγελο Μιχαήλ. Είναι ένα μικρό ξωκκλήσι, το οποίο ενοικεί στο ταπεινό προσκυνητάρι του, χωρίς να παραπονιέται και χωρίς να νιώθει μοναξιά, γιατί καθημερινά πολλοί κινούν κατά κει και ανάβουν ένα κεράκι και ζητούν την ευλογία του, που τη δίνει απλόχερα. Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ είναι ο πιο ένδοξος και λαμπρός ταξιάρχης των ασωμάτων Δυνάμεων.

Επιπλέον στο κέντρο του χωριού υπάρχει και μουσουλμανικό τέμενος, το οποίο αξίζει να επισκεφθείτε, μιας και τα τελευταία χρόνια έχει αποκατασταθεί και ανακαινιστεί.
Μνημείο Ηρώων και Αγνοουμένων

Στο κέντρο της Δένειας φιλοτεχνήθηκε Μνημείο αφιερωμένο στον αγνοούμενο από την τουρκική εισβολή του 1974, Μηνά Κωνσταντίνου. Πρόκειται για μια μαρμάρινη πλάκα, όπου αναγράφεται το όνομα του αγνοουμένου στη φερώνυμη πλατεία. Ο αγνοούμενος Μηνάς Κωνσταντίνου γεννήθηκε στη Δένεια, το 1943. Παντρεύτηκε στην Κοκκινοτριμιθιά. Έχει δυο παιδιά και αγνοείται από τον Αύγουστο του 1974.

Το Μονοπάτι της Φύσης

Ομορφιά στο χωριό προσδίδουν οι χώροι πρασίνου που δημιουργήθηκαν στην κοινότητα, όπως ο κυκλικός κόμβος με τα πολύχρωμα λουλούδια και τα δέντρα που φυτεύτηκαν κατά μήκος των δρόμων. Όσον αφορά την πανίδα της Δένειας, είναι ίδια με αυτήν που συναντάμε σε πολλές περιοχές του νησιού, λόγου χάρη πέρδικες και λαγοί.

Τόσο την πανίδα όσο και τη χλωρίδα της Δένειας, μπορεί να την γνωρίσει κανείς περιδιαβαίνοντας το Μονοπάτι της Φύσης που έχει μήκος περίπου 6000 μέτρα. Το Μονοπάτι αυτό ξεκινά από το χωριό Μάμμαρι και καταλήγει στον αρχαιολογικό χώρο της Δένειας. Ειδικότερα, σ’ αυτό μπορεί να συναντήσει κανείς διάφορα είδη φυτών, αλλά και είδη πανίδας, εκτός από λαγούς και πέρδικες που προαναφέρθηκαν, «παπύρες», δηλαδή πάπιες.

Αρχαιολογικός χώρος

Όπως αναφέραμε πιο πάνω, η Δένεια είναι ένα χωριό με μεγάλη ιστορία. Τα τελευταία χρόνια έχουν ανακαλύψει νεκροταφεία της Εποχής του Χαλκού. Η Κοινότητα μαζί με το Τμήμα Αρχαιοτήτων έχουν καταβάλει προσπάθεια στην ανασκαφή της περιοχής και σιγά-σιγά εκτελούνται έργα για να γίνει Αρχαιολογικός Χώρος για το κοινό μαζί με καφετερία. Αξίζει οπωσδήποτε να επισκεφθείτε και να δείτε το αρχαίο νεκροταφείο καθώς υπάρχουν περισσότεροι από 250 τάφοι και μπορείτε να περπατήσετε στον χώρο και να δείτε τις σπηλιές.

Τα νεκροταφεία της Εποχής του Χαλκού στη Δένεια θεωρούνται εξαιρετικά σημαντικά από τους αρχαιολόγους. Οι περισσότεροι τάφοι έχουν επισημανθεί στις περιοχές Καυκάλλα και Μάλι. Αυτές οι Προϊστορικές νεκροπόλεις είναι από τις εκτενέστερες στην Κύπρο. Επιπρόσθετες μαρτυρίες για προϊστορικούς οικισμούς δεν κατέστη δυνατόν να εξασφαλιστούν από νεότερες περιορισμένες επισκοπήσεις της περιοχής. Τα κοιμητήρια είναι ένα σημαντικό συστατικό της πολιτιστικής κληρονομίας της Κύπρου. Παρά τη λεηλασία των λαφυραγωγών, μεγάλες ποσότητες από σπασμένα δοχεία παραμένουν σε ταφικούς θαλάμους, παρέχοντας μια πλούσια πηγή πληροφοριών για αρχαιολογική έρευνα.

Ο Πρόεδρος της Κοινότητας και οι επιστημονικοί του συνεργάτες, υπό την εποπτεία του Τμήματος Αρχαιοτήτων, έχοντας επίγνωση της σπουδαιότητας του χώρου, φρόντισαν με κάθε δυνατό μέσο να αναδείξουν την κρυμμένη και παραμελημένη ως τώρα αξία του. Με ιδιαίτερη ευαισθησία εξωράισαν τον χώρο και άνοιξαν δρόμους, ώστε να είναι προσπελάσιμο κάθε σημείο του ξεχωριστού αυτού μνημείου.

Καφενεία και ταβέρνες

Στο χωριό υπάρχουν δύο καφενεία, όπου μπορείτε να κάνετε τον σταθμό σας για ένα καφεδάκι και για να γνωρίσετε και τους κατοίκους του χωριού. Επιπλέον υπάρχουν και διάφορες επιλογές για φαγητό από ταβέρνες με σουβλάκια και φαγητά στη σχάρα μέχρι και οφτόν κλέφτικον και σάντουιτς. Στο χωριό υπάρχουν αρκετές επιλογές καθημερινά και μεσημέρι και βράδυ.

Γαλακτοκομείο «Μαριάννα»

Αν πιάσετε τον δρόμο προς τη νεκρή ζώνη θα βρείτε στα δεξιά σας ένα γαλακτοκομείο, το γνωστό «Μαριάννα», το οποίο λειτουργεί από το 1995. Εκεί θα βρείτε τους ιδιοκτήτες, οι οποίοι θα σας εξηγήσουν και θα σας δείξουν πως φτιάχνεται το χαλλούμι αλλά και η αναρή. Εμείς είχαμε την τιμή να δούμε τη διαδικασία παρασκευής του χαλλουμιού και της αναρής, αλλά επίσης δοκιμάσαμε και φρέσκα αναρή. Ευχαριστούμε πολύ την κ. Άννα για την ξενάγηση.