Μήνας με γιορτινή ατμόσφαιρα ο Δεκέμβριος και δεν θα μπορούσαμε να μη φιλοξενήσουμε το πλούσιο εποχικό λεξιλόγιο του Δωδεκαημέρου. Επιλέξαμε λέξεις της εορταστικής περιόδου με ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες στην ιστορία της προέλευσής τους και τους δίνουμε βήμα στις σημερινές Λεξιστορήσεις.

*************************************************************
Χριστούγεννα

Ναι, σωστά μαντέψατε! Το ουσιαστικό τα Χριστούγεννα προέρχεται από συγχώνευση σε μια λέξη της φράσης ἡ Χριστοῦ γέννα. Πρωτομαρτυρείται γραπτώς μόλις τον 10ο αι. μ.Χ. στο σύγγραμμα Ἔκθεσις τῆς βασιλείου τάξεως του Βυζαντινού αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου, ο οποίος προστάζει ὅτι τῇ ἑορτῇ τῶν χριστουγέννων ἐν τῷ κοιτῶνι τῆς δάφνης ἀλλάσσουσιν οἱ δεσπόται τὰ πορφυρᾶ διβητήσια καὶ τὰς τούτων χλαμύδας καὶ στέμματα Πράσινα. Τουλάχιστον μέχρι τον 5ο αι. μ.Χ. οι συγγραφείς χρησιμοποιούσαν στα κείμενά τους αποκλειστικά τη φράση θηλυκού γένους και ενικού αριθμού ἡ Χριστοῦ γέννα.

Για παράδειγμα, ο Γρηγόριος Ναζιανζηνός γράφει ότι ἓν μίσησον τῶν περὶ τὴν Χριστοῦ γένναν, τὴν Ἡρώδου παιδοκτονίαν, και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος σημειώνει ότι ἱστᾷ μου τὸν δρόμον τῆς γλώττης ἡ Χριστοῦ γέννα. Κατά τον 9ο αι. μ.Χ. εμφανίζεται στο Χρονικόν Σύντομον του Γεώργιου Μοναχού (ή Αμαρτωλού) η ίδια φράση στον πληθυντικό αριθμό (πρὸ τῶν Χριστοῦ γέννων), φράση που διατηρείται μέχρι την εποχή μας στη λόγια εκκλησιαστική γλώσσα για αναφορά στη συγκεκριμένη γιορτή. Φαίνεται ότι μεταξύ του 5ου και του 9ου αι. μ.Χ. και υπό την πίεση παρόμοιων ουσιαστικών που δηλώνουν γιορτή (π.χ. τα Ίσθμια, τα Παναθήναια, τα Πύθια) είχε συντελεστεί η μετατροπή από το θηλυκό γένος (ἡ Χριστοῦ γέννα) στο ουδέτερο (τὰ Χριστοῦ γέννα). Ενδεικτικό είναι ότι στις Ασσίζες της Κύπρου (14ος αι. μ.Χ.) συναντάμε τα Χριστούγεννα ως τὰ Γέννα (ἔχασά τα τὰ Γέννα, οὒ τὸ Πάσχαν). Τελικά, μέχρι τον 10ο αι. μ.Χ. είχε συντελεστεί και η συγχώνευση των δύο λέξεων (Χριστοῦ γέννα) σε μια λέξη με διατήρηση του ενός από τους δύο τόνους (Χριστούγεννα).

Κάλαντα

Εύκολα θα υπέθετε κανείς ότι η νεοελληνική λέξη τα κάλαντα έχει ελληνική προέλευση και ίσως τη συνέδεε με το επίθετο καλός, αφού οι στίχοι τους μεταφέρουν χαρμόσυνα μηνύματα και ευχές. Η ιστορία της λέξης όμως μας ταξιδεύει στα χρόνια της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Οι λατινόφωνοι ονόμαζαν την πρώτη μέρα κάθε μήνα kalendae, λέξη που αργότερα εξελίχτηκε σε kalandae. Αντίστοιχα, για τους αρχαίους Έλληνες η πρωτομηνιά ονομαζόταν ἡ νουμηνία. Η λατινική λέξη εισάχθηκε στην ελληνιστική κοινή ως αἱ καλάνδαι, ενώ εμφανίζεται και στη μεσαιωνική ελληνική με τον εναλλακτικό τύπο αἱ καλένδαι. Στην καθημερινή γλώσσα όμως το συμφωνικό σύμπλεγμα [nð], το οποίο γραφόταν με νδ, είχε αρχίσει ήδη από την ελληνιστική εποχή να προφέρεται ως [nd]. Έτσι, με επιπρόσθετη μετακίνηση του τόνου και μετατροπή από θηλυκό σε ουδέτερο γένος σχηματίστηκε η μεσαιωνική λέξη τὰ κάλαντα.

Οι συγγραφείς χρησιμοποιούσαν τις αντίστοιχες λόγιες λέξεις, για να αναφερθούν στο σύστημα με το οποίο οι Ρωμαίοι χρονολογούσαν διάφορα γεγονότα, σύστημα που αργότερα ακολούθησαν και οι συγγραφείς της χριστιανικής γραμματείας. Για παράδειγμα, ο Πλούταρχος (1ος–2ος αι. μ.Χ.) γράφει ότι η δολοφονία του αυτοκράτορα Γάλβα και του υιοθετημένου διαδόχου του Πίσωνα έγινε την έκτη μέρα μετά την υιοθεσία, η οποία κατά τους Ρωμαίους είναι η 18η μέρα πριν την πρώτη μέρα του Φεβρουαρίου (ἣν ἄγουσι ‘Ρωμαῖοι πρὸ δεκαοκτὼ καλανδῶν Φεβρουαρίων).

Επίσης, διαβάζουμε στον Κύπριο μοναχό Αλέξανδρο κατά τον 6ο αι. μ.Χ. ότι η γενέθλιος μέρα του Χριστού ορίστηκε από την Εκκλησία την 8η μέρα πριν την πρώτη μέρα του Ιανουαρίου (ὡρίσαντο εἶναι τὴν γενέθλιον ἡμέραν τοῦ Χριστοῦ τῇ πρὸ ὀκτὼ Καλανδῶν Ἰανουαρίων), δηλαδή την 25η Δεκεμβρίου. Από όλες τις πρωτομηνιές του έτους οι Ρωμαίοι συνήθιζαν να γιορτάζουν με ιδιαίτερη λαμπρότητα την Πρωτοχρονιά—αρχικά την 1η Μαρτίου και αργότερα την 1η Ιανουαρίου—ανταλλάσσοντας δώρα, ευχές και τραγούδια.

Έτσι, το ρωμαϊκό έθιμο των ευχετικών τραγουδιών κατά τις πρώτες Καλένδες του έτους επέζησε για αιώνες και έφτασε μέχρι την Κωνσταντινούπολη, όπως μαρτυρεί για πρώτη φορά τον 11ο αιώνα μ.Χ. ο βυζαντινός λόγιος Μιχαήλ Ψελλός (τὰς γὰρ Καλάνδας οἶδεν ἡ Κωνσταντίνου [πόλις]). Την ίδια εποχή η μη λόγια λέξη τὰ κάλαντα δήλωνε την Πρωτοχρονιά και συνδέθηκε με το ρωμαϊκό έθιμο της μέρας. Στη νέα ελληνική μιλάμε για χριστουγεννιάτικα κάλαντα και κάλαντα των Φώτων, καθώς η σημασία της λέξης τα κάλαντα έχει πια περιοριστεί και δηλώνει μόνο το ευχετικό τραγούδι. Να σημειώσουμε ότι την ίδια λατινική προέλευση (kalendae / kalandae) έχει και η νεοελληνική λέξη το καλαντάρι, αλλά επίσης και το αγγλικό calendar, το γερμανικό Kalender, το ιταλικό και ισπανικό calendario και το γαλλικό calendrier.

Κουραμπιές

Το γνωστό μυρωδάτο είδος μπισκότου έχει ανατολίτικη προέλευση· το ίδιο και η λέξη που το περιγράφει. Στη νεοελληνική πέρασε μέσω της τουρκικής λέξης kurabiye, η οποία προέρχεται από την αραβική gurāb. Αυτή με τη σειρά της πιθανότατα σχετίζεται με τη σύνθετη περσική λέξη gulab που σημαίνει το ροδόνερο, βασικό συστατικό που δίνει την ιδιαίτερη μυρωδιά στον κουραμπιέ.

Καλικάντζαρος

Όσο σκοτεινές υπάρξεις είναι οι πρωταγωνιστές του Δωδεκαημέρου, τόσο σκοτεινή είναι και η προέλευση της ήδη μεσαιωνικής λέξης καλικάντζαρος! Η επικρατέστερη άποψη είναι ότι πρόκειται για σύνθεση των λέξεων καλίκι και άντζα με προσθήκη της μεγεθυντικής κατάληξης -αρος. Το ελληνιστικό καλίκι(ον), παλαιότερα καλίγι(ον), αποτελεί υποκοριστικό του ουσιαστικού ἡ καλλίγα (με απλοποιημένη ορθογραφία), το οποίο ήταν δάνειο από το λατινικό calliga και σήμαινε το παπούτσι· ίδια προέλευση έχει και το ρήμα καλιγώνω. Η μεσαιωνική λέξη άντζα σήμαινε τη γάμπα, την κνήμη και συνεκδοχικά το πόδι. Σε αυτά προστίθεται και η μεγεθυντική κατάληξη -αρος, η οποία προσδίδει μεγεθυντική ή επιτατική σημασία στη λέξη (π.χ. ποντίκαρος, κορίτσαρος).

Επομένως, θα πρέπει να φανταστούμε κάποια πλάσματα με περίεργα, ίσως μεγάλα, παπούτσια που καλύπτουν την κνήμη—μια ιστορία που συμφωνεί με τις ποικίλες λαϊκές δοξασίες για το πώς μοιάζουν τα κάτω άκρα των καλικάντζαρων. Σύμφωνα με μια από τις λιγότερο πιθανές ετυμολογίες, η λέξη καλλικάντζαρος (με λλ) ανάγεται στο καλλι- και τη λέξη κάνθαρος που σημαίνει το σκαθάρι· ευφημιστικά λοιπόν ο καλικάντζαρος είναι το όμορφο σκαθάρι.

Θεοφάνια ή θεοφάνεια;

Μια από τις συνηθέστερες ορθογραφικές απορίες των ομιλητών: υπάρχει τελικά ορθή και λάθος γραφή; Αν παρατηρήσει κανείς έντυπα και ηλεκτρονικά κείμενα, θα συναντήσει και τις δύο γραφές: τα Θεοφάνια και τα Θεοφάνεια. Την απάντηση στην απορία θα την αναζητήσουμε στην ιστορική πορεία των δύο λέξεων. Στον αρχαιοελληνικό κόσμο, κατ’ αναλογία προς τις λέξεις τα Ίσθμια, τα Παναθήναια και τα Πύθια, το (επίσης) ουσιαστικό ουδέτερου γένους τὰ Θεοφάνια δήλωνε τη δελφική γιορτή, κατά την οποία παρουσιάζονταν στους συμμετέχοντες αγάλματα του Απόλλωνα.

Κατά τα ελληνιστικά χρόνια, στη χριστιανική θεολογική διδασκαλία, η φανέρωση του Θεού στους θνητούς και κατόπιν το ίδιο το γεγονός της ενανθρώπησης (δηλαδή, η γέννηση και η βάφτιση) του Θεού αποδίδονταν με το ουσιαστικό θηλυκού γένους ἡ θεοφάνεια. Ωστόσο, τον 4ο αι. μ.Χ. η γιορτή της γέννησης και η γιορτή της βάφτισης διαχωρίστηκαν τόσο ημερολογιακά όσο και «λεξιλογικά»: αφενός ἡ Χριστοῦ γέννα και αφετέρου τὰ Θεοφάνια.

Έτσι, αναβίωσε το αρχαιοελληνικό ουδέτερο ουσιαστικό για να δηλώσει το γεγονός της βάφτισης του Θεού, κατά το οποίο παρουσιάστηκαν στους παρευρισκόμενους τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας—ο παραλληλισμός με τα τεκταινόμενα στην αρχαία δελφική γιορτή είναι σαφής. Την ορθογραφική διαφοροποίηση την παρατηρούμε στη χριστιανική γραμματεία, όπως για παράδειγμα στον Ιωάννη τον Χρυσόστομο (Εἰ γὰρ μὴ ἐτέχθη κατὰ σάρκα ὁ Χριστός, οὐκ ἂν ἐβαπτίσθη, ὅπερ ἐστὶ τὰ Θεοφάνια). Επομένως, με τη λέξη τα Θεοφάνια δηλώνουμε τη συγκεκριμένη γιορτή θεοφάνειας (δηλαδή, φανέρωσης του Θεού) που έλαβε χώρα κατά τη βάφτιση του Θεού.

*************************************************************

Βενέδικτος Βασιλείου, M.Sc.
[email protected]
Γλωσσολόγος, υποψήφιος διδάκτορας Νευρογλωσσολογίας
Max Planck Institute for Human Cognitive and Brain Sciences,
Τμήμα Νευροψυχολογίας,
Λειψία, Γερμανία

*Ακολουθήστε μας στο @glossoskopio (Twitter) και στο Γλωσσοσκόπιο («Η Σημερινή») (Facebook)