ΓΙΑΤΙ Η ΠΑΦΟΣ ΚΕΡΔΙΣΕ ΤΟΝ ΤΙΤΛΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΠΡΩΤΕΥΟΥΣΑΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΙΑ ΤΟ 2017;
Το BBC κάνει εκτενές αφιέρωμα στα σεξουαλικά έθιμα στον περίβολο του ναού της Αφροδίτης στην Πάφο
Αυτό που ήρθε στην επιφάνεια από τις ανασκαφές που ακολούθησαν ήταν μία ελληνο-ρωμαϊκή πόλη με επαύλεις, παλάτια, θέατρα, φρούρια και τάφους και ένα από τα μεγαλύτερα οικήματα -ρωμαϊκής εποχής- ολόκληρης της Μεσογείου
«Ο τίτλος της Ευρωπαϊκής Πρωτεύουσας Πολιτισμού το 2017 ανήκει στην Πάφο. Ποιος θα πίστευε, δηλαδή, ότι αυτό το παραθεριστικό κέντρο της Δυτικής Κύπρου, μία πραγματική ζούγκλα ξενοδοχείων, ινδικών και κινέζικων εστιατορίων, γεμάτο από κλαμπ και κουρασμένα τουριστικά καταστήματα, μια φιέστα από απομεινάρια του στυλ της δεκαετίας του ’70 θα μπορούσε να κερδίσει αυτό τον τίτλο (και την τιμή που επισύρει); Ακόμη και κάποιοι ντόπιοι απορούν», είναι η εισαγωγή με την οποία ο διεθνής ειδησεογραφικός κολοσσός BBC επιλέγει να ξεκινήσει ένα εκτενές ρεπορτάζ, το οποίο αφιερώνεται εξ ολοκλήρου στην πόλη της Πάφου, στη σημερινή και πρώτιστη ιστορία της, αλλά και στον λόγο για τον οποίο επιλέγηκε από την ευρωπαϊκή οικογένεια ως πρωτεύουσα πολιτισμού για το έτος 2017.
Γιατί η Ευρωπαϊκή Ένωση επομένως, που καθορίζει πού θα πάει αυτός ο τίτλος, πήρε την εν λόγω απόφαση; Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του BBC, η απάντηση κρύβεται λίγο πιο μακριά από τα μαγαζιά με τα τουριστικά σουβενίρ και αφορά μια τυχαία ανακάλυψη του 1966 -από έναν αγρότη- ενός τεράστιου αρχαιολογικού θησαυρού κοντά στο λιμάνι της πόλης.
Αυτό που ήρθε στην επιφάνεια από τις ανασκαφές που ακολούθησαν ήταν μία ελληνο-ρωμαϊκή πόλη με επαύλεις, παλάτια, θέατρα, φρούρια και τάφους και ένα από τα μεγαλύτερα οικήματα -ρωμαϊκής εποχής- ολόκληρης της Μεσογείου. Αξίζει να σημειωθεί ότι μέχρι τότε σώζονταν μόνο τα ερείπια της Νέας Πάφου, όπως ήταν γνωστή στην αρχαιότητα. Οι ισχυροί σεισμοί είχαν ισοπεδώσει το μεγαλύτερο τμήμα της δυτικής Κύπρου, δεν είχαν αγγίζει όμως έναν τεράστιο, σχεδόν ανέγγιχτο από τις φθορές θησαυρό: τα μωσαϊκά δάπεδα.
Τα περίφημα μωσαϊκά δάπεδα
Σύμφωνα και με την Unesco, συμπεριλαμβάνονται στα Μνημεία Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς, ως φάροι που φωτίζουν άγνωστες πτυχές της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, όπως της ιστορίας της Θίσβης με τον Πύραμο, του βιασμού του Γανυμήδη, του Απόλλωνα και της Δάφνης, όλα σε εκθαμβωτικές αναπαραστάσεις μοναδικής τέχνης. Πέρα από το αρχαιολογικό πάρκο στα Κούκλια της Νέας Πάφου, ανοικτό και πάλι σε επισκέπτες απ’ όλον τον κόσμο, η Unesco θεωρεί σημαντικό για την Παγκόσμια Κληρονομιά και τον Ναό της θεάς Αφροδίτης, που ανεγέρθηκε το 1200 π.Χ., και θεωρείται ως το σπουδαιότερο ιερό της Θεάς του Έρωτα στη Μεσόγειο.
Η Θεά του Έρωτα
Και μπορεί σήμερα το όνομα της Αφροδίτης να χρησιμοποιείται στην Κύπρο για να πουλήσει κανείς σχεδόν τα πάντα -από ενοικιαζόμενα αυτοκίνητα μέχρι δωμάτια για τουρίστες- εντούτοις στην προ-χριστιανική εποχή, η επίκληση του ονόματός της σχετιζόταν με κάτι που σήμερα θα παρέπεμπε σε σεξουαλικό τουρισμό: ορδές πιστών κατέφθαναν στο ιερό της για να κάνουν σεξ με τις θεραπαινίδες της θεάς Αφροδίτης, επικαλούμενοι το όνομά της.
Ελεύθερος έρωτας εκείνη την εποχή; Ναι, τα πλήθη κατέφθαναν όχι απλώς για να λατρέψουν τη θεά και να αποτίσουν φόρο τιμής στο ιερό της, αλλά για να λάβουν μέρος στις οργιώδεις ερωτικές γιορτές, που τελικώς απαγορεύθηκαν από χριστιανούς αυτοκράτορες κάποια χρόνια μετά. Μέχρι τότε, το σεξ με αγνώστους όχι μόνο ήταν πιθανό, αλλά και επιβεβλημένο.
Οι τουριστικοί οδηγοί και τα βιβλία ιστορίας μπορεί να προσεγγίζουν το θέμα με κάποια συστολή σε ό,τι αφορά αυτού του είδους τις τελετουργίες στην Πάφο, όμως ο Ηρόδοτος δεν φείδεται λεπτομερειών και αποκαλύπτει μια πραγματικά εντυπωσιακή πτυχή τους. «Το ακριβές βαβυλωνιακό έθιμο υποχρέωνε κάθε γυναίκα να βρεθεί στο ιερό της Αφροδίτης και να έρθει σε επαφή με έναν άγνωστο, τουλάχιστον για μια φορά στη ζωή της», αναφέρει για το έθιμο που δεν έκανε διακρίσεις αναφορικά με τα κοινωνικά στρώματα της εποχής. Όλες έπρεπε να το κάνουν, είτε ανήκαν στην ανώτερη είτε στην κατώτερη τάξη, με τη διαφορά ότι οι πρώτες μπορούσαν να καταφθάσουν στο ιερό μέσα σε προστατευμένες άμαξες.
«Καμία γυναίκα δεν μπορούσε να αρνηθεί την αμοιβή. Από τη στιγμή που ένας ξένος έκανε την επιλογή του και έριχνε χρήματα στην αγκαλιά της, θα υποχρεωνόταν να έρθει σε επαφή μαζί του έξω από τον ναό». Όπως προσθέτει ο πατέρας της ιστορίας, οι άσχημες γυναίκες ίσως χρειαζόταν να περιμένουν για χρόνια μέχρι να τις επιλέξει κάποιος.
Άλλες αναφορές
Παρόμοιες αναφορές απαντώνται και στην εμβληματική μελέτη περί συγκριτικής θεολογίας του James Frazer. «Στην Κύπρο επικρατούσε το ότι πριν από τον γάμο για όλες τις γυναίκες ήταν επισήμως υποχρεωτικό, βάσει εθιμοτυπίας, να εκπορνεύουν τον εαυτό τους σε ξένους στον ναό της θεάς Αφροδίτης», γράφει, υπογραμμίζοντας ότι παρόμοιες πρακτικές εφαρμόζονταν στη Βαβυλώνα και στο Μπααλμπέκ, σε Αρμενία και Τουρκία.
Κατάλοιπα αυτών των εθίμων -τα οποία άργησαν να εξαφανιστούν ακόμη και μετά την απαγόρευσή τους- επιβίωσαν για αιώνες. Το 1336, ένας Γερμανός ιερέας περιέγραψε αυτού του είδους τα παγανιστικά προσκυνήματα στην Πάφο με την εξής προειδοποίηση: «Το έδαφος της Κύπρου παρακινεί τους άντρες στη λαγνεία».
Η «μαγεία» της Θεάς Αφροδίτης
Μυθικό ή πραγματικό πρόσωπο, που του αποδόθηκαν τιμές θεότητες, η Αφροδίτη, αρχαία θεά της ομορφιάς και της ερωτικής πανδαισίας, λέγεται ότι υπήρξε σύζυγος του πρώτου ιερέα - βασιλιά της Κύπρου. Η γέννησή της από το διαμελισμένο πέος του Ουρανού στον αφρό της θάλασσας και η γυμνή ομορφιά της δεν ενέπνευσε μόνο καλλιτέχνες, όπως ο Σάντρο Μποτιτσέλι, ούτε μόνο εραστές, αλλά έθιμα και σύγχρονους λάτρεις της επίδρασης του ονόματός της και μόνο.
Ακόμη και στον 21ο αιώνα, οι Κύπριοι είναι τόσο ερωτευμένοι με τον μύθο της Αφροδίτης που γεννήθηκε στα ανοικτά της Πάφου, που συμβουλεύουν τους τουρίστες να φωτογραφίζουν το μέρος -την Πέτρα του Ρωμιού- όπου υποτίθεται ότι η θεά αναδύθηκε από τη θάλασσα.
Σήμερα στα τουριστικά της Πάφου ο επισκέπτης δεν θα βρει μόνο σουβενίρ. Ίσως σκοντάψει και πάνω σ’ ένα από τα βιβλία του Στας Παράσχου, του διάσημου εικαστικού και ιδρυτή του Κυπριακού Κολεγίου Τέχνης στην Πάφο. Ο άνθρωπος που κάποτε κατηγορήθηκε για βωμολοχία, ακριβώς όπως ο Ηρόδοτος, δεν βάζει κάτω από το χαλί την ιστορία του νησιού του. Μπλέκει τον μύθο με την πραγματικότητα και στη Μυθολογία της Κύπρου ο Παράσχος πλάθει τη μορφή ενός μυθικού προσκυνητή ως μάρτυρα των οργιωδών εορτών προς τιμήν της Αφροδίτης και περιγράφει θυσίες και μυστικιστικά συνδικάτα, τελετουργικά και έθιμα, παρέες παραβατικών με θεραπαινίδες μέσα σε μία μίξη πολιτισμών, όπου συναντιούνται Έλληνες, Αιγύπτιοι, Πέρσες και Φιλισταίοι.
Σήμερα στο σημείο υπάρχει αντίγραφο του πανέμορφου μωσαϊκού που απεικονίζει την ερωτική περίπτυξη της Αφροδίτης με τον μεταμορφωμένο σε κύκνο Δία (το αυθεντικό έργο βρίσκεται στο Μουσείο της Κύπρου). Οι λόφοι στους οποίους ο Άρης σκότωσε τον Άδωνη -και οι δύο τους εραστές της Αφροδίτης- πλέον φιλοξενούν τις εγκαταστάσεις πολυτελούς ξενοδοχείου που φέρει το όνομα της θεάς, φυσικά (Οι λόφοι της Αφροδίτης).
Είναι ακριβώς η επιδραστική δύναμη του ονόματός της που έκανε την Πάφο Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το 2017, αλλά και τα προαναφερόμενα μνημεία, τα οποία έχουν μία ξεχωριστή θέση στη λίστα της Unesco. Χάρη στη «συγγένεια» της Νέας Πάφου και της περιοχής Κούκλια με τη θεά Αφροδίτη, μια συγγένεια που ενέπνευσε ποιητές, συγγραφείς και καλλιτέχνες, απαντά κανείς στην ερώτηση «γιατί η Πάφος κέρδισε τον τίτλο της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας» και τι πραγματικά βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια της σύγχρονης Κύπρου.
*Με στοιχεία από το ρεπορτάζ του BBC
