Στρίντμπεργκ, ο αυστηρώς ακατάλληλος δι’ ‘ανηλίκους’

Ένα θέατρο ενηλικιώνεται όταν μπορεί να παίξει κλασικό ρεπερτόριο, πρωτότυπα (όχι κλασικά… εικονογραφημένα). Π.χ. ο King Lear με τον Πολ Σκόφιλντ και σκηνοθέτη τον Πίτερ Μπρουκ για την RSC το 1962. Ο βασιλιάς Λίαρ του Μπρουκ δεν ήταν για λύπηση, είχε μαύρα γένια, κάτι μάτια που μίκραιναν από κακία όταν ‘τον έπιανε’ και η κόρη του η μικρή κι αγαπημένη, μικρή ήταν, αλλά αμείλικτη… Τα κοστούμια δερμάτινα, τα πιο δραματικά και κομψά που είδα στη ζωή μου, σε μια παράσταση όπου κατάλαβα διαμιάς τη γλώσσα, τι σήμαινε ΚΑΘΕ λέξη, γιατί την πρόφερε όπως την πρόφερε ο Σκόφιλντ, κατάλαβα παιδί - μαθήτρια, τι σημαίνει: 1. Να εκπίπτεις από την εξουσία 2. Να είσαι σωματικά και διανοητικά αδύναμος, και 3. Να μη σου αρέσει διόλου που δεν μπορείς να έχεις όλα τα… προνόμια της εξουσίας, αυλή, κολακεία, λιμουζίνα και προεδρική φρουρά! Το θέατρο πρωτίστως διδάσκει, αναδεικνύοντας την πραγματικότητα, όχι ως είναι, μα την αλήθεια της.

Ουσία και Παρ-ουσία

Ο Στρίντμπερκ έγραψε ένα έργο σε πρώτη ανάγνωση πολύ ‘αβανταδόρικο’, το ‘Δεσποινίς Τζούλια’: μια νέα γυναίκα της Ανώτερης Τάξης, με μια ζωή που κυριαρχείται από έναν Πατέρα, μια μάνα κατώτερης τάξης που αυτοκτόνησε μα που πρόλαβε να διδάξει την κόρη της να μην εμπιστεύεται τους άνδρες. Λέει η Τζούλια: ‘Δεν έχω δικό μου εαυτό, δεν έχω μια σκέψη που να μην την πήρα από τον πατέρα μου και ένα πάθος που να μην είναι της μητέρας μου’.

Ο Τζον, υπηρέτης και ιπποκόμος, ξέρει από νωρίς τα ‘σύνορά’ του, πέρα απ’ αυτά είναι άνθρωποι με μια ζωή ‘ανώτερη’. Θαυμάζει την ‘Ανωτερότητα’ που δίνει (η ευμάρεια), και η (φαινομενική και συμβολική στις μπότες ιππασίας και τα γάντια του Αφέντη) ‘Τάξη’, με ‘απωθημένο’ να την υπο-τάξει. Αντ’ αυτής έχει ‘υποτάξει’ μια γυναίκα της τάξης του, τη μαγείρισσα του σπιτιού, την Κριστίν, θεούσα και δούλα.

Ο Τζον παύει να ποθεί την αφεντικίνα του, όταν αυτή γίνεται… σεξουαλικά και συναισθηματικά… 'δημοκρατική’ μαζί του στην ολονύκτια λαϊκή… γιορτή της αλλαγής της εποχής -. Την Κριστίν δεν την κόφτει, θέλει στεφάνι και μια σύνταξη για τα… παιδιά που θα κάμει (η μανία της εξασφάλισης των παιδιών !!!). Ο Τζον τη μέμφεται, ‘Αυτοί' (της Ανώτερης Τάξης) δεν είναι καλύτεροί μας. 'Είναι’ του λέει αυτή. 'Αν δεν είναι καλύτεροί μας τότε δεν αξίζει να γίνουμε κι εμείς σαν αυτούς’. Το ‘προλεταριάτο’ δεν επιζητά παρά να γίνει ΣΑΝ την ‘Ανώτερη Τάξη’. Όχι μια… αταξική κοινωνία!!!

Η Πλοκή

Ο λόγος που παρατίθεται η πλοκή είναι γιατί ο Στρίντμπεργκ δεν παίζει με άκρως πολιτικά θέματα σαν αυτά της πάλης των τάξεων, των φύλων και της Εξουσίας, ιδωμένα μάλιστα σοσιαλιστικά και αναρχικά - που γνωρίζει από πρώτο χέρι βιωμένα και βασανισμένα (ήταν γιος υπηρέτριας και το πλήρωσε οδυνηρά): Ο Τζον μισεί την Ανώτερη Τάξη, αντέχει τη δουλεία κι όχι την ελευθερία της γυναίκας. ‘Μη σκέφτεσαι. Μου κλέβεις όλη μου τη δύναμη και με κάνεις δειλό’, λέει στην Τζούλια, όταν αυτή κατα-δέχεται να φύγει μαζί του. Τη μισεί, γιατί ακόμα και νικημένη, μια γυναίκα τον νικά.

Το Ατού

Το Ατού της παράστασης είναι η ένταση και η ποιότητα των ερμηνειών. Ο Στρίντμπεργκ επικυριαρχεί στην παράσταση, κατά της Εξουσίας, όντας έλλογα και έναρθρα ο πιο επακριβής και σκληρός κριτικός της, γεγονός που του δημιούργησε λίγους σπουδαίους φίλους και πάμπολλους βλάκες εχθρούς. Άλλωστε ξεκίνησε ως κριτικός δημοσιογράφος ο ίδιος! Ο Νεοκλής Νεοκλέους, ηθοποιός και σκηνοθέτης, ξέρει ότι είχε ένα σπουδαίο θεατρικό υλικό κι ένα δυναμικό σε ηθοποιούς, που θα έβαζε, ο καθείς, τη δική της/του ερμηνεία της Εξουσίας.

Η Χριστίνα Παυλίδου το χρωστάει τάμα στο μεγάλο ταλέντο της να επιδαψιλεύει το κοινό που την αγαπά με ρόλους σαν αυτόν, που και το κοινό και η ίδια αξίζουν. Η Νιόβη Χαραλάμπους είναι… Στρίντμπεργκ, εξ απαλών ονύχων! Ανατρέποντας τη σκηνική ηλικία που θέτει ο συγγραφέας, είναι σκληρή, μια δούλα - σκυλί (όχι κοπρίτης). Μετά την παράσταση, είναι… ροκ - κυρία του εαυτού της, πάει και τραγουδάει σε μαγαζί με μπούγιο, κουνώντας την ολοκόκκινη αλογοουρά της, για να ξεσκάσει αταξικά.

Ο Προκόπης Αγαθοκλέους, ως ιπποκόμος, είναι σίγουρο... άλογο, ένα γκανιάν, ένεκα γκάμας και δυνατοτήτων που τις εκδιπλώνει σαν φαβορί, με σωρευτική, σεμνήν ευτυχώς, ‘απόδοση’ (‘χημική ισορροπία’, που θα άρεσε στον Στρίντμπεργκ). Τα σκηνικά/κοστούμια του Κωνσταντίνου Ταλιώτη είναι λειτουργικά με μια Danish Design κουζίνα, που πήγαινε πολύ της… Κριστίν! Δεν θα μιλήσω εδώ, λόγω έλλειψης… χώρου σήμερα, για τις ελλείψεις της παράστασης αλλού, που τις είπα στους ενδιαφερόμενους, in situ, άλλωστε.

ΝΙΚΗ ΚΑΤΣΑΟΥΝΗ
Κριτικός πολιτικής και πολιτισμού

Ενηλικίωση

Έχει καταστεί αισθητό, ότι η κρίση στον τόπο μας δεν βοηθά διόλου το θέατρο, επειδή η έλλειψη πόρων προβάλλει σαν δικαιολογία για πολλά συναφή ανομήματα, μη μόναν… όψιν. Η κρίση δεν είναι μόνον οικονομική, είναι πολιτικότατη και κοινωνικότατη. Είναι κρίση γλώσσας, παιδείας, ιστορίας, δικαίου, θρησκείας: Εξουσιών και Ελευθερίας. Τη σχέση Αφέντη-Δούλου του Hegel και του ‘Υπηρέτη’ του Joseph Losey (1963). Το Θέατρο στην Κύπρο ενηλικιώθηκε προ πολλού. Χρειάζεται ένας Στρίντμπεργκ να μας το θυμίσει, για να μην παλιμπαιδίσει. ΝΚ