ΚΑΠΝΙΣΤΕΣ VS ΜΗ ΚΑΠΝΙΣΤΕΣ: ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗΣ

Πού βρίσκεται, όμως, η αλήθεια; Πρέπει τελικά να απαγορευτεί διά παντός το κάπνισμα όσον αφορά τους δημόσιους χώρους; Ποια τα πλεονεκτήματα και ποια τα μειονεκτήματα που παρουσιάζουν οι δύο απόψεις;

Η διαμάχη πυροδοτήθηκε με αφορμή το εναρμονιστικό νομοσχέδιο για την απαγόρευση του καπνίσματος

Το κάπνισμα, και ειδικότερα ο καπνός, αποτελεί ένα «νόμιμο» ναρκωτικό και ένα από τα σοβαρότερα ζητήματα που απασχολούν κατά κύριο λόγο την παγκόσμια δημόσια Υγεία, ενώ πολλές είναι οι φορές που τίθεται στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου για το κατά πόσο πρέπει ή όχι να απαγορευτεί και σε ποιο βαθμό. Γι’ αυτόν τον λόγο πολλές είναι οι χώρες, συμπεριλαμβανομένης και της Κύπρου, οι οποίες έχουν απαγορεύσει με διάφορες νομοθεσίες την κατανάλωση καπνού σε κλειστούς - εσωτερικούς δημόσιους χώρους, όπως εστιατόρια, κέντρα αναψυχής, χώρους εργασίας, αθλητικές αρένες κ.ο.κ.

Η μάχη για το κάπνισμα

Τι γίνεται όμως με την απαγόρευση του καπνίσματος και στους δημόσιους εξωτερικούς χώρους, κάτι που ήδη θεσπίστηκε σε αρκετές χώρες του κόσμου, ενώ αποτέλεσε έντονα αντικείμενο συζήτησης τις τελευταίες ημέρες και στην Κύπρο, με τη συζήτηση του εναρμονιστικού νομοσχεδίου του περί Προστασίας της Υγείας (Έλεγχος του Καπνίσματος) Νόμου του 2016.

Αν και τελικώς, όσον αφορά την Κύπρο, η πρόνοια στο νομοσχέδιο για τον έλεγχο του καπνίσματος που αφορούσε απαγόρευση σε ανοιχτούς δημόσιους χώρους τροποποιήθηκε και, ως εκ τούτου, οι καπνιστές θα είναι ελεύθεροι να καπνίζουν σε ανοιχτούς χώρους, εντούτοις το ερώτημα παραμένει: Το κάπνισμα πρέπει να απαγορευθεί για όλους σε εξωτερικούς και δημόσιους χώρους ή μήπως κάτι τέτοιο συνιστά καταπάτηση δικαιωμάτων και εγείρει ανησυχίες σχετικά με την προσωπική ελευθερία των καπνιστών;

Αμφιλεγόμενο θέμα

Οι περιορισμοί που αφορούν το κάπνισμα σε εξωτερικούς, καθώς και σε εσωτερικούς χώρους, ανέκαθεν αποτελούσαν ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα θέματα συζήτησης, μιας και τα επιχειρήματα που κατά καιρούς παραθέτουν τόσο οι καπνιστές όσο και οι μη καπνιστές είναι εξίσου ορθά. Από τη μια πλευρά, οι μη καπνιστές υποστηρίζουν ότι το κάπνισμα τούς ενοχλεί ακόμη κι όταν αυτό γίνεται σε εξωτερικούς χώρους, ενώ είναι μια συνήθεια που αποτελεί κακό παράδειγμα για τα παιδιά, τα οποία δύνανται να αντιληφθούν αυτήν τη συνήθεια ως κάτι το φυσιολογικό, με αποτέλεσμα να γίνουν πιο επιρρεπή στο να την υιοθετήσουν στο μέλλον.

Αντιθέτως οι καπνιστές, αλλά και όλοι όσοι αντιτίθενται σε περαιτέρω περιορισμούς, ισχυρίζονται ότι η ζημιά που προκαλείται από το κάπνισμα σε δημόσιους χώρους είναι ελάχιστη, ιδιαίτερα όταν αυτή συγκριθεί με τις εκπομπές καυσαερίων των αυτοκινήτων στις πόλεις, που είναι, όπως υποστηρίζουν, πολύ πιο επιζήμιες.

Επιπρόσθετα, στη δημόσια συζήτηση που γίνεται, οι καπνιστές παραθέτουν και ένα άλλο, καθόλου ευκαταφρόνητο επιχείρημα. Ποιο είναι αυτό; Γιατί η Πολιτεία να μην απαγορεύσει διά νόμου και άλλες ανθρώπινες συνήθειες, όπως η κατανάλωση αλκοόλ σε δημόσιους χώρους, συνήθειες οι οποίες είναι εξίσου ενοχλητικές αλλά δεν απαγορεύονται;

Πλεονεκτήματα της απαγόρευσης

Πού βρίσκεται, όμως, η αλήθεια; Πρέπει τελικά να απαγορευτεί διά παντός το κάπνισμα όσον αφορά τους δημόσιους χώρους; Ποια τα πλεονεκτήματα και ποια τα μειονεκτήματα που παρουσιάζουν οι δύο απόψεις; Η «Σημερινή» ανέτρεξε στα κυριότερα διαχρονικά επιχειρήματα που κατά καιρούς παρατίθενται τόσο από τους καπνιστές, όσο και από τους μη καπνιστές, στην προσπάθειά τους να πείσει ο καθένας για την ορθότητα της δικής του άποψης.

Τα «συν» της απαγόρευσης

* Κινδυνεύει η δημόσια Υγεία: Αναμφισβήτητα το πιο τρανταχτό επιχείρημα που παραθέτουν οι μη καπνιστές είναι το γεγονός πως δεν είναι σε καμία περίπτωση υποχρεωμένοι να ανέχονται τον καπνό από τα τσιγάρα που καπνίζουν οι υπόλοιποι. Το παθητικό κάπνισμα είναι ένας σημαντικός παράγοντας πρόκλησης θανάτου σε εκατοντάδες ανθρώπους παγκοσμίως, ενώ δικαιολογημένα οι μη καπνιστές έχουν το δικαίωμα να μην εισπνέουν τον καπνό από τα τσιγάρα, εάν αυτό αποτελεί απόφασή τους. Σε μια τέτοια περίπτωση, η ελευθερία των καπνιστών να καπνίζουν σε δημόσιους χώρους, συγκρούεται με το ατομικό δικαιώματα αυτών που δεν θέλουν να εκτίθενται στους κινδύνους του παθητικού καπνίσματος.

* Άσχημη οσμή: H οσμή του καπνού αναμφισβήτητα ενοχλεί πολύ κόσμο, σε σημείο που ακόμη και οι καπνιστές παραπονιούνται για το πόσο άσχημα μυρίζουν τα ρούχα τους ή τα μαλλιά τους, όταν βρίσκονται σε κλειστούς χώρους με πολύ καπνό. Με το να απαγορευτεί το κάπνισμα σε δημόσιους χώρους, αποδεδειγμένα θα συνεισφέρει στη μείωση των δυσάρεστων συνεπειών που προκαλεί η άσχημη οσμή από το κάπνισμα.

* Παράδειγμα προς μίμηση: Το κάπνισμα έχει ιστορικά αποδειχθεί ότι αποτελεί προϊόν μιμητισμού από άλλους ανθρώπους, ιδιαίτερα όταν αυτοί είναι δημόσια πρόσωπα ή πρότυπα και θαυμάζονται από πολλούς ανθρώπους και ιδιαίτερα από παιδιά.

* Οφέλη για την υγεία: Τα οφέλη από τη διακοπή του καπνίσματος είναι κάτι περισσότερο από εμφανή, ειδικότερα όσον αφορά τον τομέα της υγείας. Επομένως η απαγόρευση του καπνίσματος σε δημόσιους χώρους θα οδηγήσει στη μείωση του καπνίσματος, μιας και ακόμη και οι ίδιοι οι καπνιστές υποστηρίζουν ότι η απαγόρευση του καπνίσματος θα τους οδηγήσει σταδιακά στην οριστική διακοπή αυτής της συνήθειας.

* Μείωση των δημοσίων δαπανών: Η απαγόρευση του καπνίσματος σε δημόσιους χώρους θα βοηθήσει τις κυβερνήσεις να αποθηκεύσουν ένα μεγάλο ποσό χρημάτων, το οποίο μετέπειτα μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε άλλους τομείς και ειδικότερα στον τομέα της έρευνας για τις συνέπειες του καπνίσματος. Ενδεικτικά αξίζει να σημειωθεί ότι το 2015, η κυβέρνηση των ΗΠΑ δαπάνησε κάτι περισσότερο από δέκα δισεκατομμύρια δολάρια σε δαπάνες που σχετίζονται με την ιατροφαρμακευτική περίθαλψης ασθενών που νόσησαν από ασθένειες που σχετίζονται με την κατανάλωση καπνού. Εκτός αυτού, εάν το κάπνισμα απαγορευθεί σε εξωτερικούς δημόσιους χώρους, σταδιακά η ποιότητα του αέρα θα βελτιωθεί και τα συστήματα δημόσιας Υγείας θα ξοδεύουν λιγότερα σε θεραπείες για τον καρκίνο και ασθένειες του αναπνευστικού συστήματος.

Το δίκαιο των καπνιστών

Στον αντίποδα βέβαια οι καπνιστές, ο αριθμός των οποίων δεν είναι καθόλου ευκαταφρόνητος, προτάσσουν σωρεία εξίσου ισχυρών επιχειρημάτων, τα οποία σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να αγνοηθούν σε μια τέτοια δημόσια συζήτηση:

* Δαιμονοποίηση των καπνιστών: Η απαγόρευση του καπνίσματος σε δημόσιους χώρους οδηγεί στον στιγματισμό των καπνιστών. Οι καπνιστές είναι φυσιολογικοί άνθρωποι, μερικοί από αυτούς καπνίζουν επειδή απολαμβάνουν πραγματικά τη συνήθεια και άλλοι επειδή αποτυγχάνουν να σταματήσουν. Αναγκάζοντάς τους επομένως να καπνίζουν σε ιδιωτικούς ή καθορισμένους γι’ αυτούς χώρους η κοινωνία τούς στιγματίζει.

* Συγκριτικό μειονέκτημα: Ένα από τα σημαντικότερα επιχειρήματα, τα οποία προτάσσουν οι καπνιστές, είναι η ύπαρξη εξίσου ενοχλητικών και δυνητικά επικίνδυνων συνηθειών, τις οποίες η νομοθεσία αδυνατεί να απαγορεύσει. Αυτό που προτάσσουν ως κύριο παράδειγμα οι καπνιστές είναι η κατανάλωση αλκοόλ σε δημόσιους χώρους, συνήθεια η οποία είναι εξίσου απειλητική για τη δημόσια υγεία, μιας και οι μεθυσμένοι στους δημόσιους χώρους είναι συχνό φαινόμενο, και αποτελούν εξίσου κακό παράδειγμα για αντικείμενο μιμητισμού. Αν, επομένως, η πολιτεία θέλει να είναι δίκαιη, θα πρέπει να επιδείξει την ίδια αυστηρότητα και να απαγορεύσει νομικά και άλλου είδους συνήθειες.

* Φόροι: Ο καπνός είναι μια μεγάλη πηγή εισοδήματος για τις εθνικές κυβερνήσεις. Λόγω της υψηλής φορολογίας των καπνικών προϊόντων, συγκεντρώνονται κάθε χρόνο τεράστια χρηματικά ποσά, τα οποία χρησιμοποιούνται για τη χρηματοδότηση ερευνητικών έργων έναντι ασθενειών που προκαλούνται από το κάπνισμα ή ακόμη και την ευαισθητοποίηση του κοινού σχετικά με τις συνέπειες που αυτό προκαλεί. Από τη στιγμή που η πώληση καπνικών προϊόντων παραμένει νόμιμη, ώστε το κράτος να μπορεί να εισπράττει τους σχετικούς φόρους, δεν είναι υποκριτικό, διερωτώνται, να ποινικοποιείται η κατανάλωσή τους;

* Ευχαρίστηση: Το κάπνισμα θεωρείται μια ευχάριστη συνήθεια εδώ και αιώνες. Και δεν είναι λίγες οι φορές που οι άνθρωποι υποτιμούν ορισμένους κινδύνους για την υγεία τους, χάριν της απόλαυσης. Είναι ευρέως αποδεκτό ότι οι άνθρωποι καπνίζουν, επειδή η ευχαρίστηση που τους προκαλεί το κάπνισμα είναι μεγαλύτερη από τους προφανείς κινδύνους του. Ομοίως, και άλλες συνήθειες, όπως η κατανάλωση γρήγορου φαγητού ή αλκοόλ προκαλούν επίσης τεράστια ζημιά στην ανθρώπινη υγεία. Επομένως, ακολουθώντας την ίδια λογική, δεν θα πρέπει να απαγορευτούν και άλλες επιζήμιες για την ανθρώπινη υγεία συνήθειες;

* Ελευθερία του ατόμου: Οι δημόσιοι χώροι, βάσει της σημασίας της λέξης, ανήκουν σε όλους μας. Επομένως η απαγόρευση του καπνίσματος στους δημόσιους χώρους συνιστά περιορισμό των ατομικών ελευθεριών, ιδιαίτερα με τις αυστηρές νομοθεσίες που υφίστανται ήδη αναφορικά με το κάπνισμα. Ποιο είναι το όριο μεταξύ του συλλογικού συμφέροντος και της ατομικής ελευθερίας; Η γραμμή είναι λεπτή και σε καμία περίπτωση δεν είναι σαφές πού θα πρέπει να τοποθετηθούν οι κόκκινες γραμμές. Μπορούμε να ορίσουμε αντικειμενικά τι είναι απαραίτητο να απαγορευτεί και τι όχι;

Το «εναρμονιστικό» νομοσχέδιο

Αν και κατατέθηκε εκπρόθεσμα και καθυστερημένα για συζήτηση στην αρμόδια κοινοβουλευτική Επιτροπή Υγείας, εντούτοις αυτήν τη στιγμή το νομοσχέδιο που εναρμονίζει την Κύπρο με τη νέα ευρωπαϊκή οδηγία για το κάπνισμα συζητείται ακόμη στην αρμόδια Κοινοβουλευτική Επιτροπή, και περιέχει ιδιαίτερα αυστηρές πρόνοιες. Μεταξύ άλλων, το νομοσχέδιο προνοεί για την κατασκευή, παρουσίαση και πώληση των προϊόντων καπνού και συναφών προϊόντων, ενώ παράλληλα εισάγονται για σκοπούς αποτελεσματικότερης εφαρμογής τους, πρόσθετες εθνικές ρυθμίσεις που αφορούν στους χώρους απαγόρευσης του καπνίσματος.

Όπως αναφέρεται στην εισηγητική έκθεση του Υπουργείου Υγείας, κρίθηκε αναγκαία η κατάργηση του βασικού νόμου και η αντικατάστασή του με το προτεινόμενο νομοσχέδιο, λόγω των πολλών τροποποιήσεων που θα προστίθεντο σ’ αυτό, γεγονός που θα τον καθιστούσε δυσανάγνωστο και δυσκολονόητο. Κρίθηκε, επίσης, αναγκαία η κατάργηση των υφιστάμενων κανονισμών, ενόψει του γεγονότος ότι αυτοί εναρμόνιζαν τη νέα ευρωπαϊκή οδηγία, η οποία καταργεί την προηγούμενη.

Ειδικότερα, με το προτεινόμενο νομοσχέδιο και κανονισμούς εισάγονται οι ακόλουθες εναρμονιστικές και εθνικές ρυθμίσεις:

Εναρμονιστικές ρυθμίσεις:

• Η επιβολή τελών για παρεχόμενες υπηρεσίες και η απαγόρευση της διάθεσης στην αγορά ηλεκτρονικών τσιγάρων που δεν πληρούν τους κανονισμούς.

• Η περιεκτικότητα των τσιγάρων σε πίσσα, νικοτίνη και μονοξείδιο του άνθρακα και η απαγόρευση της διάθεσης στην αγορά προϊόντων καπνού με χαρακτηριστικό άρωμα ή και γεύση.

• Η ρύθμιση των πρόσθετων που χρησιμοποιούνται στην κατασκευή των καπνικών προϊόντων και απαγόρευση κάποιων από αυτά.

• Η υποχρέωση κοινοποίησης στον Υπουργό Υγείας των συστατικών και εκπομπών προϊόντων καπνού, ηλεκτρονικών τσιγάρων και φυτικών προϊόντων για κάπνισμα, καθώς και ενισχυμένες υποχρεώσεις υποβολής κοινοποιήσεων σε συγκεκριμένα πρόσθετα.

• Η εισαγωγή συνδυασμένων λεκτικών και εικονογραφημένων προειδοποιήσεων για τα τσιγάρα, το τυλιχτό τσιγάρο και τον καπνό για ναργιλέ. Η ευχέρεια για χρήση μόνο γραπτών προειδοποιήσεων για πούρα, πουράκια και καπνό από το στόμα.

• Η υποχρέωση ιχνηλασιμότητας και υιοθέτησης του χαρακτηριστικού ασφαλείας.

• Οι μέθοδοι μέτρησης της πίσσας, νικοτίνης και διοξειδίου του άνθρακα.

• Η απαγόρευση της πώλησης τσιγάρων σε συσκευασία (πακέτο) που περιέχει κάτω από 20 τσιγάρα και καπνού για τυλιχτό τσιγάρο κάτω από 30 γρ.

Εθνικές ρυθμίσεις:

• Η ίδρυση μητρώου επιχειρήσεων παραγωγής καπνικών προϊόντων και ηλεκτρονικών τσιγάρων.

• Η πλήρης απαγόρευση του καπνίσματος σε όλους τους χώρους εργασίας και στα νοσοκομεία, σχολεία και παιδότοπους και στους ανοικτούς σε αυτά χώρους.

• Στους χώρους απαγόρευσης του καπνίσματος, η απαγόρευση του καπνίσματος και στα νέα προϊόντα καπνού, ηλεκτρονικά τσιγάρα, φυτικά προϊόντα για κάπνισμα και ναργιλέ.

• Η επιβολή από τον προϊστάμενο των Υγειονομικών Υπηρεσιών διοικητικού προστίμου που δεν θα υπερβαίνει τα 850 ευρώ, σε πρόσωπο ή επιχείρηση που παραβαίνει τη νομοθεσία.

• Η κατοχύρωση της δυνατότητας δειγματοληψίας τσιγάρων για προσδιορισμό της πίσσας, νικοτίνης και μονοξειδίου του άνθρακα και η κατοχύρωση της δυνατότητας απόσυρσης ή και καταστροφής αυτών που δεν συνάδουν με τη νομοθεσία.