Επαίζαν προχτές οι κινέζοι με τους λαστιχάρηες τζ̆αι επήα με τον παρέαν μου τον νουπάν. «Έν χάννουν οι δικοί μας σήμμερα!» λαλεί μου. Ώσπου ταΐζουν τού μπακ μας παττίχαν τζ̆αι φεύκει η κκελλέ μας. Πετάσσεται ττάππον που δίπλα μου ένας κάγκαρος τσαλάτζ̆ιν που μας έκαμνεν το παλληκάριν της φατζ̆ής τζ̆αι αρκεύκει να παουρίζει μες στα φκια μου. Έν εδίαν παμόν. Άξιππα τσουνιάζουμαι τζ̆αι γυρίζω τζ̆αι λαλώ του: «Σατσ̆ίν ρε! Πνάσε, ξικλάτσ̆αρε τζ̆’ έχω σε δειν». «Έν έχουν υπόθεσην» λαλεί μου. «Ε τζαι πίου ρε φίλε, κάτσε την μάππαν χαμαί!».

Χαμένοι στη μετάφραση; Τότε σας προτείνω να επισκεφτείτε αμέσως το cySlang, το άρτι αφιχθέν διαδικτυακό λεξικό—προϊόν επιστημονικής έρευνας—που περιλαμβάνει όλες τις άγνωστες λέξεις–φράσεις της πιο πάνω ιστορίας και ένα σωρό άλλες. Όλες έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: ανήκουν στην κυπριακή ελληνική αργκό.

Τι είναι η κυπριακή ελληνική αργκό;

Θα τη συναντήσετε ως αργκό (γαλλικό argot) ή σλανγκ (αγγλικό slang). Και θα τη συναντήσετε σε όλες τις γλώσσες και τις γλωσσικές ποικιλίες του κόσμου. Από τους μόρτηδες που προσπαθούσαν να ρεφάρουν και τις μετρέσες με τους νταλκάδες μιας παλιάς εποχής, μέχρι τις ψαρούκλες που κάνουν γόπινγκ και θέλουν να βαρέσουν αναβολή και μέχρι τους νέους που δεν την παλεύουν και τρώνε φλασιά, υπάρχει ένα κοινό νήμα: η ανάγκη ορισμένων κοινωνικών ομάδων (νεολαία, στρατιώτες, άνθρωποι του υποκόσμου, ρεμπέτες, ποδοσφαιρόφιλοι, χαρτοπαίκτες, gamers) να πλάσουν κώδικες δικής τους, εσωτερικής, συνθηματικής συνεννόησης, απρόσιτους στους μη μυημένους, για να οριοθετήσουν την παρουσία τους στην κοινωνία, να καθορίσουν ποιοι είναι εντός και ποιοι εκτός της ομάδας, να διαχωρίσουν επιδεικτικά το λεξιλόγιό τους από το επίσημο λεξιλόγιο, και ίσως να διαμαρτυρηθούν και να επαναστατήσουν.

Η αργκό λοιπόν ξεκινά από την περιθωριοποίηση ως ένα ειδικό, αντισυμβατικό λεξιλόγιο και συχνά περνά στο γενικό λεξιλόγιο της γλώσσας παραμένοντας όμως αυστηρά σε περιβάλλοντα ανεπίσημης χρήσης. Η κυπριακή ελληνική αργκό είναι το κομμάτι της κυπριακής ελληνικής διαλέκτου—και να σημειώσουμε, όχι η διάλεκτος συνολικά—που συνδέεται με το ιδιαίτερο λεξιλόγιο των νέων, των στρατιωτών, των ποδοσφαιρόφιλων κ.λπ., μια όψη της διαλέκτου μας που ερευνητικά έχει σχεδόν αγνοηθεί.

Η δημιουργικότητα είναι το α και το ω της γέννησης και του εμπλουτισμού του αργκοτικού λεξιλογίου. Ήδη υπάρχουσες λέξεις αποκτούν επιπλέον σημασίες· για παράδειγμα, το φκιόρον είναι κάποιος με χαμηλή νοημοσύνη και ο σ̆οίρος είναι ο χοντρός άνθρωπος ή κάποιος που τρώει λαίμαργα. Οι λεξιπλασίες μέσω του ενδογλωσσικού ή του διαγλωσσικού δανεισμού παίζουν σπουδαίο ρόλο· για παράδειγμα, η κυπριακή λέξη πίττα χρησιμοποιείται στην αργκό με τις ίδιες δύο αργκοτικές σημασίες της κοινής νεοελληνικής λέξης πίτα (δηλαδή, ο πολύ μεθυσμένος και το στρίμωγμα), η αγγλική λέξη charge δίνει το τσ̆αρτζ̆άρω που σημαίνει φορτίζω μια συσκευή και η φράση κλοτσώ την σίκλαν είναι μεταφραστικό δάνειο από την αγγλική αργκοτική φράση to kick the bucket που σημαίνει πεθαίνω.

Ένα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της αργκό είναι η χρήση λέξεων–φράσεων που θα ονομάζαμε χυδαίες ή άσεμνες. Μαζί με την επιθετική ή υβριστική πρόθεση που μπορεί να εκφράζουν βρίσκει κανείς και μια μοναδικά ανατρεπτική χρήση των «μυλλωμένων» λέξεων στην αργκό: δηλώνουν χάιδεμα, φιλικό πείραγμα, ακόμα και χιούμορ. Εκφράζει τρυφερότητα και καθόλου χυδαιότητα όταν ένας νέος αποκαλεί πουτταρέλλα μια όμορφη γυναίκα· εκφράζει φιλικό πείραγμα όταν αποκαλούν κάποιον οι φίλοι του παμπακοβίλλη εννοώντας το πόσο υπερβολικά ευαίσθητος είναι· τέλος, η λέξη βιλλοδείχτης ακούγεται απόλυτα σατιρική, αν σκεφτούμε ότι αυτή είναι η μεγαλύτερη χρησιμότητα της γραβάτας.

Το ερευνητικό πρόγραμμα που γέννησε το cySlang

Η επιστημονική καταγραφή του λεξιλογίου της κυπριακής ελληνικής αργκό υπήρξε μια παλιά ιδέα της δρος Μαριάννας Κατσογιάννου, αναπληρώτριας καθηγήτριας γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου, που πήρε σάρκα και οστά μόλις το 2015 όταν οι προπτυχιακοί φοιτητές του μαθήματος λεξικογραφίας ξεκίνησαν να συλλέγουν εθελοντικά λεξιλογικό υλικό αργκοτικών λέξεων–φράσεων της κυπριακής ελληνικής μέσω πρωτογενούς έρευνας υπό την καθοδήγησή της.

Η πρωτογένεια του υλικού θεωρείται η ιδανικότερη, αλλά και η πιο χρονοβόρα, μέθοδος συλλογής λέξεων για τη δημιουργία ενός λεξικού, σε αντίθεση με την συνηθέστερη μέθοδο της αποδελτίωσης ήδη υπαρχόντων λεξικών. Σε επόμενο στάδιο επιστημονική επιτροπή γλωσσολόγων επεξεργάστηκε και οργάνωσε το υλικό με κριτήρια που διασφαλίζουν την επιστημονική εγκυρότητα των λημμάτων και τα κάνουν προσιτά στο ευρύ κοινό.

Αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας: το πρώτο διαδικτυακό και διαδραστικό λεξικό της κυπριακής ελληνικής αργκό. Με ένα απλό κλικ στο www.cyslang.com μπορείτε να πλοηγηθείτε στην ιστοσελίδα του λεξικού, να αναζητήσετε αργκοτικές λέξεις–φράσεις, να δείτε τη σημασία, την ετυμολογία, τα περιβάλλοντα χρήσης τους και αυθεντικά παραδείγματα χρήσης και επίσης να σχολιάσετε το κάθε λήμμα. Το περιεχόμενο του λεξικού ανέρχεται αυτή τη στιγμή σε 1.300 λήμματα και διατίθεται εντελώς δωρεάν στους επισκέπτες, ενώ περίπου 2.000 επιπλέον λήμματα βρίσκονται στο στάδιο της επεξεργασίας.

Περίπου 6 μήνες μετά την επίσημη πρώτη του λεξικού, ο αριθμός των επισκεπτών του cySlang έχει φτάσει τις 200.000 και αυξάνεται καθημερινά με γοργό ρυθμό. Οι δημιουργοί του ενθαρρύνουν ζωηρά τους επισκέπτες να συμμετέχουν ενεργά στη συλλογή περισσότερων αργκοτικών λέξεων–φράσεων, οι οποίες για παράδειγμα μπορεί να χρησιμοποιούνται τοπικά ή με διαφορετική σημασία σε διάφορες περιοχές της Κύπρου. Με μια απλή εγγραφή στην ιστοσελίδα, μπορούν όσοι επιθυμούν να προσθέσουν στο λεξικό υποψήφια λήμματα, τα οποία προωθούνται για έγκριση στην επιστημονική επιτροπή, προτού εμφανιστούν ως τελικά λήμματα.

Αβέβαιο το μέλλον του cySlang

Το ερευνητικό πρόγραμμα λεξικογραφικής καταγραφής της κυπριακής ελληνικής αργκό έχει υλοποιηθεί μέχρι σήμερα χάρη στον ζήλο και την εθελοντική εργασία ολόκληρης της λεξικογραφικής ομάδας, και ειδικότερα της επιστημονικής επιτροπής, η οποία απαρτίζεται μεταξύ άλλων από άνεργους διδάκτορες. Ωστόσο, η έλλειψη χρηματικών κονδυλίων για τη συντήρηση της τεχνολογικής υποδομής και τη μισθοδότηση των επιστημονικών συνεργατών απειλεί τη συνέχιση του ερευνητικού προγράμματος του cySlang.

To πρωτοπόρο αυτό έργο βρίσκεται ακόμα στην αρχή και με την απαραίτητη χρηματοδότηση από ιδιωτικούς ή/και δημόσιους φορείς μπορεί να αναπτυχθεί σε μια αξιόλογη βάση γλωσσικών πόρων. Στόχος των δημιουργών της είναι η εκμετάλλευση των πόρων αυτών τόσο από τους χρήστες υπό μορφή ενός ηλεκτρονικού λεξικού, όσο και ερευνητικά για μια ολοκληρωμένη περιγραφή της κυπριακής ελληνικής διαλέκτου και ειδικότερων κοινωνιογλωσσικών πτυχών που αφορούν την αλληλεπίδραση γλώσσας, διαδικτύου και εκπαίδευσης.
     
Βενέδικτος Βασιλείου, M.Sc.
[email protected]
Γλωσσολόγος, υποψήφιος διδάκτορας Νευρογλωσσολογίας
Max Planck Institute for Human Cognitive and Brain Sciences,
Τμήμα Νευροψυχολογίας,
Λειψία, Γερμανία