ΜΙΑ ΚΥΠΡΙΑ ΑΠΑΓΧΟΝΙΖΕΤΑΙ ΤΟ 1954 ΣΤΟ ΛΟΝΔΙΝΟ

Μια σκοτεινή πλευρά του κυπριακού παρελθόντος -γεμάτη βία και εγκληματικότητα- και οι προσπάθειες της Βρετανικής Διοίκησης να θέσει υπό έλεγχο μια κοινωνία, η οποία δεν γνώριζε φραγμούς και όρια

Είναι η προτελευταία γυναίκα που εκτελείται στη Μ. Βρετανία και η μοναδική Κύπρια, της οποίας το κέρινο ομοίωμά της φιλοξενήθηκε στο Μουσείο της Μαντάμ Τυσσώ. Τι μεσολάβησε; Ποιο αιματηρό μυστικό κρυμμένο για 28 χρόνια επανήλθε στην επιφάνεια; Γιατί η Στυλλού έγινε θέμα αντιπαράθεσης στη Βουλή των Κοινοτήτων;

Α΄ ΜΕΡΟΣ
Κύπρος, 1953 - μια 53χρονη γυναίκα ξεκινά από το Ριζοκάρπασο για να επισκεφθεί στο Λονδίνο τον γιο της, που είχε να δει 16 χρόνια, αλλά και για να δουλέψει, να ξεχρεώσει ένα κομμάτι γης που είχε αγοράσει στο χωριό. Το όνομά της Στυλιανή. Οι πιο πολλοί, όμως, τη φώναζαν Στυλλού. Μεγάλη Βρετανία, 1954. Η Στυλλού οδηγείται στην αγχόνη, καταδικασμένη για τον φόνο της Γερμανίδας νύφης της, στο σπίτι τους στο Λονδίνο. Είναι η προτελευταία γυναίκα που εκτελείται στη Μ. Βρετανία και η μοναδική Κύπρια, της οποίας το κέρινο ομοίωμά της φιλοξενήθηκε στο Μουσείο της Μαντάμ Τυσσώ. Τι μεσολάβησε; Ποιο αιματηρό μυστικό κρυμμένο για 28 χρόνια επανήλθε στην επιφάνεια; Γιατί η Στυλλού έγινε θέμα αντιπαράθεσης στη Βουλή των Κοινοτήτων;

Αυτή είναι η υπόθεση του πρώτου βιβλίου του 49χρονου δικηγόρου από τη Λευκωσία Στέφανου Ευαγγελίδη, εγκατεστημένου στην Αθήνα, παντρεμένου και πατέρα ενός παιδιού - ενός συγκλονιστικού, αλλά και αποκαλυπτικού βιβλίου που περιλαμβάνει ενδελεχή έρευνα, μεταξύ άλλων στα Βρετανικά Εθνικά Αρχεία, σε αγγλικές και κυπριακές εφημερίδες της εποχής και σε εκτεταμένη βιβλιογραφία, για μια πραγματική ιστορία με πολλές προεκτάσεις και παραμέτρους, που αγγίζουν την κοινωνία της Κύπρου, τη βρετανική δικαιοσύνη, το θέμα της θανατικής ποινής, αλλά και τη βρετανική πολιτική στο Κυπριακό. Το πρώτο αυτό βιβλίο του Στέφανου Ευαγγελίδη, που εξέδωσε το 2012, θα ακολουθήσει δεύτερο το 2014, με τίτλο «Μήδειες και Κλυταιμνήστρες», μέσω του οποίου μεταφέρει τις ιστορίες άλλων οκτώ Κύπριων γυναικών, που επί Αγγλοκρατίας «πρωταγωνίστησαν, είτε ως αυτουργοί είτε ως συνεργοί, σε πλήθος φόνων, πολλοί των οποίων ήσαν ιδιαζόντως ειδεχθείς», όπως γράφει.

Η εικόνα που χαλά ο συγγραφέας

Σε συνέντευξή του στη «Σημερινή» του Σαββάτου και της Κυριακής, ο Στ. Ευαγγελίδης μάς είπε ότι, «μέσα από τις σελίδες και των δύο βιβλίων, αναδύεται μια σκοτεινή πλευρά του κυπριακού παρελθόντος -γεμάτη βία και εγκληματικότητα- καθώς και οι προσπάθειες της Βρετανικής Διοίκησης να θέσει υπό έλεγχο μια κοινωνία, η οποία δεν γνώριζε φραγμούς και όρια». Πρόσθεσε τα εξής: «Έχουμε την τάση να εξιδανικεύουμε το παρελθόν, να μιλάμε για τις “παλιές, καλές εποχές”, που οι άνθρωποι ήταν αγνοί και ζούσαν αρμονικά. Λυπάμαι που θα χαλάσω αυτήν την εικόνα και θα δείξω μια Κύπρο γεμάτη εγκληματικότητα, πολύ μεγαλύτερη από τη σημερινή».

Γιατί, όμως, ο Στέφανος Ευαγγελίδης επέλεξε ως θέμα των πρώτων δύο βιβλίων του τα εγκλήματα που διέπραξαν γυναίκες; Έπειτα από σχετική μας ερώτηση, ο συγγραφέας απορρίπτει, προκαταβολικά, ενδεχόμενους ισχυρισμούς περί μισογυνισμού. «Οι ιστορίες μου», μας είπε, «αφορούν μόνο δέκα γυναίκες εγκληματίες, ανάμεσα στις αμέτρητες χιλιάδες Κύπριων γυναικών, που ήταν οι στυλοβάτες της οικογένειάς τους, ήταν πολλές θύματα εγκληματικής δράσης αντρών, αλλά και των κοινωνικών στερεοτύπων εκείνης της εποχής.

»Νομίζω πως όποιος διαβάσει τα δύο βιβλία, θα αντιληφθεί πως δεν διαπνέομαι από μισογυνισμό. Αντίθετα, προσπαθώ σε όλες τις περιπτώσεις να αιτιολογήσω (ίσως και να δικαιολογήσω) τις πράξεις των γυναικών αυτών, θεωρώντας και τις ίδιες θύματα, σε έναν μεγάλο βαθμό. Επέλεξα τα πιο τρανταχτά εγκλήματα γυναικών. Μου έκανε εντύπωση το πάθος και η βιαιότητά τους και γι’ αυτό θέλησα να τα ψάξω.

»Το πρώτο μου κίνητρο είναι ότι ξέρω πως δεν ασχολήθηκε κανένας με το θέμα αυτό. Το δεύτερο είναι η πνευματική μου περιέργεια - ότι θέλω να μαθαίνω συνεχώς. Πάντως, το τρίτο μου βιβλίο, που είναι έτοιμο να εκδοθεί, με τίτλο «Στην αυλή των Λουζινιανών», είναι διαφορετικό από τα πρώτα δύο - είναι ένα μεσαιωνικό αστυνομικό μυθιστόρημα για τους Λουζινιανούς, με ήρωα -ή αντιήρωα καλύτερα- έναν έκφυλο και μέθυσο καλόγερο στην Κύπρο του 1464, όταν Βασίλευε ο Ιάκωβος ο Β΄, κι αρχίζει με ένα προσχηματικό έγκλημα, όταν βρίσκεται δολοφονημένος ο Βενετός Πρέσβης στην Κύπρο...».

Η βάναυση δολοφονία της Hella

Ένα βράδυ του Ιουλίου 1954, ενώ τα τρία μικρά εγγόνια της κοιμόντουσαν στα δωμάτιά τους και ο 33χρονος γιος της έλειπε στη δουλειά, η 54χρονη Στυλλού Χριστοφή από το Ριζοκάρπασο άρπαξε από τη ξυλόσομπα της κουζίνας τη μεταλλική στακτοδόχη και άρχισε να κτυπά την 36χρονη Γερμανίδα νύφη της Hella στο κεφάλι, που κατέρρευσε αιμόφυρτη στο πάτωμα της κουζίνας.

Όπως περιγράφεται στο βιβλίο του Στέφανου Ευαγγελίδη, «έχανε πολύ αίμα, μα ακόμα ανέπνεε. Η Στυλλού, αποφασισμένη να την ξεπαστρέψει, πήρε ένα σάλι που βρήκε πρόχειρο και το έσφιξε γύρω από τον λαιμό της νύφης της, μέχρι που σιγουρεύτηκε ότι ήταν νεκρή... Έσυρε το πτώμα στην πίσω αυλή του σπιτιού και προσπάθησε να καθαρίσει την κουζίνα από τα αίματα. Τέλος περιέλουσε το πτώμα με υγρή παραφίνη και, χρησιμοποιώντας για προσάναμμα ξύλα και εφημερίδες, έβαλε φωτιά. Πίστευε ότι με το να κάψει το πτώμα θα εξαφάνιζε τα ίχνη του εγκλήματός της».

Στη διάρκεια της δίκης, αποκαλύφθηκε ότι ανάμεσα στις δύο γυναίκες υπήρχε ολοφάνερο χάσμα. «Ήταν λες και προέρχονταν από διαφορετικούς πλανήτες», γράφει ο Ευαγγελίδης. «Υπήρχε ασφαλώς η αδυναμία να επικοινωνήσουν, αφού η μια δεν γνώριζε τη γλώσσα της άλλης -η Hella μιλούσε λίγα ελληνικά, ενώ η Στυλλού μόνο κάποιες λέξεις στα αγγλικά- αλλά στην ουσία τις χώριζε μια άβυσσος, όσον αφορά τη νοοτροπία. (Ο Thorsten Sellin, στο βιβλίο του “Culture conflict and crime”, θεωρεί την πολιτισμική διαφορά ως γενεσιουργό αιτία εγκλημάτων). Δεν άργησαν οι σχέσεις των δύο γυναικών να γίνουν εκρηκτικές. Η έντονη ανάμιξη της Στυλλούς στο μεγάλωμα των παιδιών οδηγούσε, σχεδόν καθημερινά, σε συγκρούσεις ανάμεσά τους. Η Hella είχε αποφασίσει να πάει στη Γερμανία με τα παιδιά για τις διακοπές και έδωσε στον Σταύρο να καταλάβει πως, όταν επέστρεφε, η μάνα του θα έπρεπε να επιστρέψει οριστικά πίσω στην Κύπρο. Όταν το έμαθε αυτό, η Στυλλού έγινε θηρίο ανήμερο».

Η βία, ως μοναδική διέξοδος

Σύμφωνα με τον συγγραφέα, «το έγκλημα που διέπραξε η Στυλλού είναι η επιτομή του ψυχωσικού εγκλήματος. Η δράστις είχε παρουσιάσει συμπτώματα ψυχικής ασθένειας πριν το έγκλημα, το οποίο και διέπραξε με υπερβολική βιαιότητα, μόνη της, χωρίς τη συνδρομή τρίτου. Είχε στενή σχέση με το θύμα (πεθερά-νύφη) και δεν εξέφρασε την παραμικρή μεταμέλεια για την πράξη της. Το κίνητρο, πραγματικά δυσανάλογο σε σχέση με τη βαρύτητα της πράξης: “plenty clothes, plenty shoes, babies go to Germany”.

Η Στυλλού κατάλαβε πως είχε χάσει το παιγνίδι. Βίωνε την απόρριψη για ακόμα μια φορά, στο σπίτι του ίδιου της του παιδιού. Ίσως οποιοσδήποτε άλλος άνθρωπος να μπορούσε να βρει διέξοδο από αυτήν τη δύσκολη θέση. Η Στυλλού, όμως, ήταν σαν μια ωρολογιακή βόμβα έτοιμη να εκραγεί. Ψυχικά άρρωστη, περιορισμένων διανοητικών ικανοτήτων, με πρωτόγονη-αταβιστική αντίληψη, δεν μπόρεσε να διαχειριστεί την κατάσταση. Και τότε γεννήθηκε η βία.

Η Καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Φ. Τσαλίκογλου γράφει: “Στη ρίζα κάθε επιθετικότητας ενεδρεύει η ματαίωση, η διάψευση μιας ζωτικής για το άτομο ανάγκης. Κάτω από αυτό το πρίσμα μπορούν να γίνουν κατανοητές πολλές, φαινομενικά αναίτιες, μορφές βίας. Όταν αισθάνεσαι, για παράδειγμα, ότι δεν μπορείς ν’ αλλάξεις τους δυσμενείς όρους της ζωής σου, όταν ζεις την εμπειρία ενός χαμένου παιγνιδιού, όταν θεωρείς ότι όλες οι έξοδοι κινδύνου είναι παγιδευμένες, τότε η βία ενδέχεται να προβάλει σαν μια μοναδική διέξοδος”».

Ο απαγχονισμός στη φυλακή Holloway

Μετά τη δίκη και την καταδίκη της σε θάνατο, η Στυλλού απαγχονίστηκε στη φυλακή Holloway του Λονδίνου, από τον δήμιο Albert Pierrepoint και τον βοηθό του Harry Allen, στις 15 Δεκεμβρίου 1954. «Όταν ο δήμιος μπήκε στο κελί», γράφει ο Ευαγγελίδης, «η Στυλλού καθότανε με γυρισμένη την πλάτη προς την πόρτα και μιλούσε με τον ιερέα που της συμπαραστεκόταν τις τελευταίες της στιγμές. Ο Pierrepoint την ακούμπησε απαλά στον ώμο. Κατάλαβε. Δάκρυα άρχισαν να τρέχουν από τα μάτια της. Ο Pierrepoint της έδεσε τα χέρια πίσω από την πλάτη. Οι φύλακες έσπρωξαν την ντουλάπα και άνοιξαν την πόρτα που οδηγούσε στην αγχόνη. Ο Pierrepoint έκανε νόημα στη Στυλλού να τον ακολουθήσει.

»Υποβασταζόμενη, περπάτησε τα λίγα βήματα που τη χώριζαν από την αγχόνη. Οι φύλακες την τοποθέτησαν στην καταπακτή, στο σημείο που είχε υποδείξει ο Pierrepoint. Αμέσως ο Allen έσκυψε και έδεσε τα πόδια της. Το μόνο που ακουγόταν, ήταν οι λυγμοί της. Ο Pierrepoint έσφιξε το σχοινί γύρω από τον λαιμό της, με τον βρόχο να βρίσκεται στα αριστερά, περίπου διόμισυ εκατοστά κάτω από τη σιαγόνα, της φόρεσε την άσπρη κουκούλα και άνοιξε αμέσως την καταπακτή. Ο θάνατός της ήταν ακαριαίος».

Τα απομνημονεύματα ενός δήμιου

Όπως ανέφερε στη «Σημερινή του Σαββάτου» ο Στέφανος Ευαγγελίδης, η «γνωριμία» του με τη Στυλιανή Χριστοφή υπήρξε τυχαία. «Στο πλαίσιο μιας έρευνας σχετικά με τη θανατική ποινή», ανέφερε, «έπεσαν στα χέρια μου τα απομνημονεύματα του Albert Pierrepoint, δημίου του Αγγλικού Στέμματος την περίοδο 1932-1955. Εκεί συνάντησα για πρώτη φορά το όνομα Στυλιανή Χριστοφή. Η κυπριακή καταγωγή, περισσότερο από εμφανής, τα ερωτήματα αναπόφευκτα. Θέλησα να ψάξω αυτήν την παλιά ιστορία και να μάθω το πώς μια αγράμματη γυναίκα από την Κύπρο κατέληξε στο ικρίωμα».

Όπως υπογραμμίζει στο βιβλίο, «η έρευνα και η προσπάθεια κατανόησης του εγκληματικού φαινομένου δεν αποτελεί καινοτομία της εποχής μας. Ήδη στην αρχαία Ελλάδα η ενασχόληση με το έγκλημα δεν ήταν κάτι σπάνιο: στον “Οιδίποδα επί Κολωνώ” π.χ. γίνεται προσπάθεια κατανόησης του πατροκτόνου και αιμομίκτη Οιδίποδα. Σκέψεις πάνω στο έγκλημα εκφράζονται από τον Ησίοδο (Έργα και Ημέραι), από τον Πλάτωνα (Πολιτεία, Νόμοι), από τον Αριστοτέλη (Πολιτικά, Ηθικά Νικομάχεια) και δεν νομίζω πως είναι υπερβολή να πούμε ότι οι αρχαίοι μας πρόγονοι έβαλαν τα θεμέλια της επιστήμης της εγκληματολογίας.

» Πρέπει εκ προοιμίου ν’ αναφέρω ότι η έρευνα για τη Χριστοφή είναι -δυστυχώς- ατελής, παρά τη θέλησή μου. Στα Βρετανικά Αρχεία υπάρχει ένας ογκώδης φάκελος με στοιχεία που αφορούν την υπόθεση Χριστοφή, ο οποίος δεν είναι προσβάσιμος στους ερευνητές, μέχρι την 1η Ιανουαρίου 2046. Έτσι θεωρώ πρέπον να ενημερώσω (και να προειδοποιήσω ίσως) τον αναγνώστη, πως μπορεί ένα μέρος από όσα αναφέρονται να ανατραπούν, ολικά ή μερικά, από τον ερευνητή που θα έχει στο μέλλον στα χέρια του πρόσβαση σε όλο το αρχειακό υλικό. Έγινε προσπάθεια, στον βαθμό που αυτό είναι εφικτό, να προστατευτούν συγγενείς και επιζώντες απόγονοι της Στυλιανής Χριστοφή. Για τον λόγο αυτόν, έχω αποσιωπήσει κάποια ονόματα, ενώ άλλα αναφέρονται μόνο με τα αρχικά τους».

Η Στυλλού στη Βουλή των Κοινοτήτων

«Τουλάχιστον δέκα βουλευτές είχαν αγωνιστεί για να σώσουν τη ζωή της Στυλλούς», γράφει ο Στ. Ευαγγελίδης. «Ανήρτησαν την ακόλουθη ανακοίνωση διαμαρτυρία στη Βουλή των Κοινοτήτων: “Η Βουλή εκφράζει τη βαθιά της δυσαρέσκεια, για την άρνηση του Υπουργού Εσωτερικών να εισηγηθεί προς την Α.Μ., να ασκήσει το Βασιλικό προνόμιο περί απονομής χάριτος στην περίπτωση της κ. Στυλλούς Χριστοφή.

»Επίσης για το ότι μια γυναίκα, που μπορεί να ήταν φρενοβλαβής, όπως και στην πραγματικότητα ήταν, όπως έκρινε ο γιατρός των φυλακών, οδηγήθηκε στην εκτέλεση. Λίγες μέρες μετά την εκτέλεση, Βουλευτές των Εργατικών (στην κυβέρνηση βρισκόταν συνασπισμός Συντηρητικών και Φιλελευθέρων με Πρωθυπουργό των Churchill) έφεραν το ζήτημα στη Βουλή των Κοινοτήτων. Πέρα από την αντίθεσή τους στη θανατική ποινή, το κόμμα τους θεώρησε ότι ήταν μια ακόμα ευκαιρία να κάνουν αντιπολίτευση στους Συντηρητικούς. Η Στυλλού, μετά θάνατον, έγινε αντικείμενο κομματικής αντιπαράθεσης στην Αγγλική Βουλή!

»Η υπόθεση της Στυλλούς πέρασε στα ψιλά των αγγλικών εφημερίδων. Παρ’ όλο που υπήρξαν αρχικά αρκετές αναφορές στον Τύπο για το έγκλημα, γρήγορα το ενδιαφέρον ξεθύμανε και έτσι η δίκη καλύφθηκε πιο πολύ τηλεγραφικά από τις αγγλικές εφημερίδες. Και άλλωστε γιατί να ενδιαφερθούν οι Άγγλοι αναγνώστες; Μια ξένη σκότωσε μια άλλη ξένη. Σιγά το θέμα. Άλλωστε οι Γερμανοί μέχρι πριν λίγα χρόνια ήταν οι μισητοί εχθροί, ενώ τώρα οι Κύπριοι ήσαν οι εν δυνάμει καινούργιοι εχθροί. Ο κυπριακός Τύπος επίσης υπήρξε φειδωλός στις αναφορές του. Με εξαίρεση ίσως την “Ελευθερία” που υπήρξε κάπως πιο αναλυτική στην ειδησεογραφική κάλυψη του θέματος, άλλες κυπριακές εφημερίδες, όπως το “Έθνος”, κάλυψαν το θέμα στην πρώτη μεν σελίδα, αλλά σε μικρά μονόστηλα. Άλλες εφημερίδες πάλι, δεν το κάλυψαν καθόλου».

Το πηγάδι της σκοτεινής μας πλευράς

«Θα επιθυμούσα ν’ αφήσω για λίγο στην άκρη τη μητριαρχική, τη βίαιη και την περιορισμένων διανοητικών ικανοτήτων Στυλλού. Ας τη δούμε να περπατάει στα στενά του Ριζοκαρπάσου: κάποιοι “καθωσπρέπει” συγχωριανοί της την αποφεύγουν, είτε γιατί βαρυνόταν ήδη με έναν φόνο στο ενεργητικό της (όλοι ήξεραν…), είτε γιατί ήταν “πελλή”, είτε τελικά, μόνο και μόνο επειδή ήταν άσχημη. Εντύπωση μου έκανε, πως μόνο 105 άτομα υπέγραψαν την υποστηρικτική επιστολή που ζητούσε η Στυλλού. Το Ριζοκάρπασο είχε τότε, θυμίζουμε, πάνω από 4 χιλιάδες κατοίκους. Ομολογώ πως γράφοντας τις τελευταίες γραμμές σε αυτό το βιβλίο, διαπιστώνω πως υπάρχει μέσα μου μια ακτίνα συμπάθειας γι’ αυτόν τον άνθρωπο, που έζησε μια δύσκολη και στερημένη ζωή και μπορεί να μην αγαπήθηκε ποτέ. (σ.σ. Ο συγγραφέας ανέφερε στη «Σημερινή» ότι η Στυλλού, όταν ήταν μικρή, δούλευε σπάζοντας πέτρες, για να στρωθεί ο δρόμος Ριζοκαρπάσου-Γιαλούσας…).

Έχω την αίσθηση πως, παρ' όλο που προσπάθησα, δεν έχω δώσει ξεκάθαρες απαντήσεις, στα γιατί αυτού του εγκλήματος. Η αστυνομία συνέλαβε τη δράστη, η Δικαιοσύνη τη δίκασε και η πολιτεία έπαιξε με ζήλο τον κατασταλτικό της ρόλο. Ο κοινωνικός περίγυρος εκτονώθηκε και μπορούσε να συνεχίσει ατάραχος τη ζωή του. Απαντήσεις, όμως, δεν δόθηκαν. Ας διερωτηθούμε, όμως, μήπως οι προσπάθειές μας να δώσουμε απάντηση στο γιατί έγινε αυτό το έγκλημα, ή γιατί γίνονται εγκλήματα, αποτελεί μια δική μας ψυχαναγκαστική προσπάθεια να “ξορκίσουμε” το έγκλημα. Να ορίσουμε επακριβώς τις παραμέτρους του, να επισημάνουμε τα άτομα που είναι δυνατόν να εγκληματήσουν κάποια στιγμή στο μέλλον, έτσι ώστε εμείς να αισθανόμαστε ασφαλείς, αναπαυόμενοι στις βεβαιότητές μας. Όσο όμως προσπαθούμε να κάνουμε αυτό, τόσο μαθαίνουμε περισσότερα για εμάς τους ίδιους και δεν θα αργήσουμε ίσως να βρεθούμε αντιμέτωποι με το πηγάδι της σκοτεινής πλευράς του εαυτού μας».

Μια σκληρή δεκαετία για το νησί

Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η Στυλλού δεν πήγε ποτέ σχολείο, αν και στο Ριζοκάρπασο λειτουργούσε σχολείο, ήδη από την περίοδο της Τουρκοκρατίας. «Ο αναλφαβητισμός της», γράφει, «δεν οφειλόταν τόσο στην έλλειψη σχολείου στο χωριό, όσο στη μεγάλη φτώχεια της οικογένειας. Πέρασε τα παιδικά της χρόνια δουλεύοντας σκληρά στα χωράφια. Τα χρέη έπνιγαν την οικογένειά της, όπως και όλο τον αγροτικό πληθυσμό. Η οικονομία παρέμενε καθυστερημένη και πολύ ευαίσθητη στις κακές σοδειές και στις διακυμάνσεις των τιμών των γεωργικών προϊόντων.

»Στο Ριζοκάρπασο το 1919-20, λόγω σιτοδείας, πολλές οικογένειες αντιμετώπισαν τον θάνατο από ασιτία. Σαν να μην έφτανε αυτό, οι Άγγλοι φορολογούσαν δυσβάστακτα την παραγωγή και κατοχή ζώων μέχρι το 1926, καθώς ο κυπριακός πληθυσμός ήταν υποχρεωμένος να πληρώνει φόρο υποτέλειας στον Σουλτάνο, όπως προέβλεπε η συμφωνία παραχώρησης της Κύπρου στους Βρετανούς.

»Ο φόρος αυτός καταδίκασε την Κύπρο σε οικονομικό μαρασμό, καθώς τα χρήματα αυτά έπρεπε να απομυζώνται από τα πενιχρά έσοδα που προσέφερε μια καθυστερημένη και εξαντλημένη οικονομία...η δεκαετία 1930 υπήρξε εξαιρετικά σκληρή για τον κυπριακό πληθυσμό, εξαιτίας τόσο της παγκόσμιας οικονομικής ύφεσης, όσο και της παρατεταμένης ανομβρίας που έπληξε το νησί. Τα αγροτικά χρέη ξέφυγαν από τον έλεγχο, η τοκογλυφία πήρε δραματικές διαστάσεις και πλήθος αγροτών έχασαν τη γη τους. Η οικονομική εξαθλίωση οδήγησε πολλούς Κυπρίους στο εξωτερικό (μεταξύ των οποίων και τον Σ. Χριστοφή), σε αναζήτηση μιας καλύτερης μοίρας».

Η συνωμοσία του φόνου και της σιωπής

«Ενδεικτική παράμετρος της κρίσης, είναι η αύξηση των εγκληματικών δεικτών κάθε είδους», επισημαίνει ο συγγραφέας. «Τα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας, παρ’ όλη τη βελτίωση που υπήρξε στους τομείς της καταπολέμησης του εγκλήματος και της απονομής της δικαιοσύνης, υπήρξε έξαρση του εγκλήματος. Φόνοι, βιασμοί, εμπρησμοί, ζωοκλοπές, ληστείες, είναι μερικές μορφές εγκλήματος που παρατηρούνται στην Κύπρο. Πληρωμένοι δολοφόνοι αναλάμβαναν φόνους ανθρώπων που δεν είχαν ξαναδεί στη ζωή τους, ούτε είχαν κανένα παράπονο απ’ αυτούς. Τη συνωμοσία για τον φόνο διαδέχεται η συνωμοσία σιωπής και έτσι τέτοιου είδους εγκλήματα σπάνια εξιχνιάζονταν. Να ένα απόσπασμα από έκθεση του αρχηγού της Δικαιοσύνης στην Κύπρο Sir C.R.Tyser προς το Αγγλικό Κοινοβούλιο το 1911:

“Η πλειοψηφία των κατοίκων της Κύπρου ζει στα χωριά και είναι στην πραγματικότητα φτωχή. Ένα μέρος των κατοίκων ζουν σε απελπιστικές και ανθυγιεινές συνθήκες. Ο λαός είναι πολύ ευαίσθητος και θίγεται εύκολα. Η οποιαδήποτε παρατήρηση, τους ανάβει τα αίματα. Ασχολούνται συνέχεια με την παραμικρή και ελάχιστη προσβολή, μέχρις ότου ο βαθύτατος εγωισμός, τους οδηγεί, σκοτώνοντας, να πάρουν εκδίκηση για την ταπείνωση που έχουν υποστεί. Χωρίς καλά καλά να το σκεφτούν, τραβούν το μαχαίρι και η φύση τους προστάζει να φονεύσουν. (σ.σ. Οι Κύπριοι ήταν γνωστοί μαχαιροβγάλτες, γι’ αυτό και η Αγγλική Διοίκηση, στην προσπάθειά της να περιορίσει το έγκλημα, εξέδωσε νόμους που απαγόρευαν και τιμωρούσαν αυστηρά τη μαχαιροφορία).

Σε ορισμένα χωριά υπάρχουν άτομα που μπορούν με αμοιβή δέκα λιρών να σκοτώσουν άνθρωπο, από τον οποίο δεν έχουν το παραμικρό παράπονο, ή που ακόμα δεν συνάντησαν ποτέ στη ζωή τους. Σε πολλές περιπτώσεις, όταν ένας κάτοικος γίνει μισητός μέσα σε μια κοινότητα, αποφασίζουν όλοι μαζί να τον σκοτώσουν. Δίκασα πολλές περιπτώσεις φόνου στο νησί και δεν θυμάμαι καμιά περίπτωση στην οποία ο φονιάς να λυπήθηκε το θύμα, ή να είχε τύψεις συνειδήσεως για το έγκλημά του. Γι’ αυτόν είναι πηγή υπεροψίας και απόδειξη δύναμης στους γείτονες”.

»Η Καρπασία, την εποχή εκείνη, υπήρξε μια εκ των δύο πιο εγκληματογόνων περιοχών της Κύπρου (η άλλη ήταν η περιοχή της Πάφου). Δεν γνωρίζω αν τα όσα αναφέρει ο Βρετανός αρχιδικαστής έχουν κάποια σχέση με τον τρόπο που σκεφτόταν η Στυλλού. Όμως δείχνουν, τουλάχιστον, το περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσε και την κυρίαρχη ψυχοσύνθεση του Κύπριου χωρικού, για τον οποίο η ανθρώπινη ζωή είχε λίγη, ή και καθόλου αξία. Ο αγγλικός Τύπος χαρακτήρισε τη Στυλλού “matriarch”. Πρόκειται για πετυχημένο χαρακτηρισμό, καθώς ο δυναμισμός των γυναικών της Καρπασίας φαίνεται πως είχε περάσει και στη Στυλλού - σαφώς με αρρωστημένο τρόπο».

Μια συνομιλία που δεν έγινε

Στον επίλογο του βιβλίου, γράφει ο Στέφανος Ευαγγελίδης, μεταξύ άλλων: «Κατά τη διάρκεια της έρευνάς μου, μπόρεσα και εντόπισα ένα από τα παιδιά του Σταύρου (που πέθανε από ατύχημα στα τέλη της δεκαετίας 1990) και της Hella. Διοικητικό στέλεχος σε διάφορες εταιρίες, που εργάστηκε σε πολλά μέρη στον κόσμο. Έχω μπροστά μου το προσωπικό του τηλέφωνο, αλλά επέλεξα να μην επικοινωνήσω μαζί του. Μια κουβέντα μαζί του, ασφαλώς θα ήταν ενδιαφέρουσα, αλλά προτίμησα να μην τον ενοχλήσω. Δεν ξέρουμε αν τελικά εξοφλήθηκε το χρέος της Στυλλούς προς αυτόν που της πούλησε το οικόπεδο στο Ριζοκάρπασο».

*Αύριο Κυριακή, το Β΄ μέρος: «Μήδειες και Κλυταιμνήστρες, στην Κύπρο της Αγγλοκρατίας».