Τι καταγράφει στο προσωπικό του ημερολόγιο, που κρατούσε κατά τις ημέρες της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο
Δεν παραλείπει να πλέξει το εγκώμιο των Εθνοφρουρών μας, που ενώπιον του πολυαριθμότερου εχθρού και παρά τα ελάχιστα πολεμικά μέσα που διέθεταν, πολέμησαν γενναία, υπερβαίνοντας τους εαυτούς τους και έκαναν να ξαναζήσουν στην ακριτική Κύπρο οι Θερμοπύλες

Μέρος Κ

Ήταν φανερό ότι ο εχθρός, μετά την εγκατάλειψη των οχυρών θέσεών του στο Πυλέρι και την κίνηση προς ανατολάς, πιθανότατα θα ενεργούσε αντεπίθεση, αφού εξασφάλισε σημαντική ενίσχυση τη νύκτα της 21ης προς 22α Ιουλίου 1974. Μετά από 40 λεπτά, συνεχίζει ο υποστράτηγος Μάμαλης, ο Επιλοχίας Αντωνίου μού ανέφερε τι μεσολάβησε στο χρονικό αυτό διάστημα, ενεργώντας στις νοτιοδυτικές παρυφές του χωριού, καθώς περιπολία αναγνωρίσεως εξουδετέρωσε περί τους δέκα Τούρκους αλεξιπτωτιστές. «Οι περισσότεροι ήσαν παγιδευμένοι με αλεξίπτωτα στα κλαδιά των δέντρων», προσθέτει περαιτέρω.

Η συνέχεια
Σύμφωνα με τον ίδιο, «ο Υπολοχαγός Δαμιανίδης Χρίστος με τον οπλίτη διαβιβαστή του Λόχου, κινούμενοι στις νοτιοδυτικές παρυφές του χωριού για εκκαθάριση τυχόν εστιών αντιστάσεων του εχθρού, τραυματίστηκαν αμφότεροι από εχθρικά πυρά Τούρκων, που είχαν προσεγγίσει την περιοχή προς ενίσχυση των δυνάμεών τους. Το Τάγμα με ενημέρωσε για το συμβάν και μου ανέθεσε τη Διοίκηση του 3ου Λόχου.

Είχε αποστείλει τμήμα 8 οπλιτών, προκειμένου να μεταφέρουν τα πυρομαχικά που είχε ζητήσει ο Λόχος στο χωριό Πυλέρι. Περί την 18.30 ώρα από τη νοτιανατολική παρυφή του χωριού εμφανίστηκε μια ένοπλη ομάδα, κινούμενη σε φάλαγγα κατ’ άνδρα, διστακτικά, διερευνητικά και με αργό βηματισμό πλησίαζε προς το κτήριο που βρισκόμουν καλυμμένος με άλλους τέσσερεις άνδρες του Λόχου.

Η αντίδρασή μου ήταν άμεση, για να διαπιστώσω την ταυτότητά τους. Με δυνατή και κοφτή φωνή ρώτησα: "Είσαστε Έλληνες ή Τούρκοι;". Ο πρώτος της ομάδας απάντησε σε βαριά γλώσσα. "Αγκούρτα". Τότε αστραπιαία και χωρίς διστακτικότητα, καθ' όσον πείστηκα ότι πρόκειται περί Τούρκων, σκόπευσα με το "καλάσνικοφ", που έφερα, στο στήθος του πρώτου και πίεσα την σκανδάλη.. Έπεσε νεκρός, ο θάνατος υπήρξε ακαριαίος..

Οι άλλοι Τούρκοι σάστισαν, αιφνιδιάστηκαν και αφού καλύφθηκαν, ανταπέδωσαν τα πυρά. Η μάχη είχε ήδη αρχίσει, όπως είχε εκτιμηθεί, ο εχθρός, μετά την ενίσχυσή του και αναδιάταξη, ενεργούσε επιθετικά προς ανακατάληψη της περιοχής του χωριού Πυλέρι. Την 19.00 ώρα με τον επολοχία Αντωνίου περιήλθα όλες τις θέσεις των ανδρών του Λόχου, για βελτίωση της άμυνας και ανύψωση του ηθικού τους. Τόνισα την ανάγκη οικονομίας στη χρήση των πυρομαχικών και ευχήθηκα καλή τύχη και επιτυχία στο δύσκολο έργο τους…».

Η βαρβαρότητα στο απόγειό της…
Στο σημείο αυτό ο Υποστράτηγος Μάμαλης αναφέρει ένα περιστατικό, που καταδεικνύει τη βαρβαρότητα, την απανθρωπιά, την κτηνωδία και την ανίερη συμπεριφορά των Τούρκων στρατιωτών ακόμα και στους νεκρούς αντιπάλους τους: «Ακόμη ένα δυσάρεστο μαντάτο προστέθηκε στις δυσκολίες και αντιξοότητες του Λόχου. Το τμήμα που μετέφερε τα πυρομαχικά στις παρυφές του χωριού εβλήθη με καταιγιστικά πυρά, με συνέπεια ένας στρατιώτης να πέσει νεκρός. Οι λοιποί πανικόβλητοι εγκατέλειψαν τα πυρομαχικά και τράπηκαν σε φυγή. Όταν οι στρατιώτες του Λόχου μετέφεραν τον νεκρό, διαπίστωσαν ότι οι Τούρκοι είχαν κόψει τα γεννητικά του όργανα με μαχαίρι. Το πρωί της επόμενης ετάφη στον προαύλιο χώρο…».

Η εγκατάλειψη των πυρομαχικών από το τμήμα που τα μετέφερε αποτέλεσε την αρχή του τέλους, για τη μέχρι εκείνη τη στιγμή νικηφόρα επιχείρηση της Εθνικής Φρουράς. Σηματοδοτούσε την αντίστροφη μέτρηση της εγκατάλειψης του χωριού Πυλέρι και των οχυρών του, που είχαν καταληφθεί μετά από πολύωρες σκληρές μάχες. Επισημαίνει σχετικά ο Υποστράτηγος Μάμαλης: «Τα πυρομαχικά, που τόσο πολύ είχε ανάγκη ο Λόχος δεν έφτασαν ποτέ στον προορισμό τους!

Άρχισε να νυκτώνει, ο εχθρός έκανε έντονη την παρουσία του με πυκνά πυρά αυτομάτων όπλων από μικρές αποστάσεις, καλυπτόμενος από θάμνους και μαντρότοιχους. Η νύχτα αύξανε το αίσθημα του φόβου, η φαντασία είναι πολλές φορές αχαλίνωτη, καλπάζει, δημιουργεί εφιαλτικές εικόνες και σενάρια. Απαιτείται συνεχής εσωτερική πάλη για να υπερνικηθεί ο φόβος, ή τουλάχιστον να βρεθεί σε κάποια γωνιά απομονωμένος και ελεγχόμενος. Αυτόν τον αγώνα τον έδιναν κάθε στιγμή όλοι οι άνδρες του Λόχου…».

Δύσκολες κι επικίνδυνες στιγμές
Οι στιγμές που περνούν οι λιγοστοί Εθνοφρουροί στο Πυλέρι από δύσκολες εξελίσσονται σε επικίνδυνες, πολύ επικίνδυνες, δραματικές. Ο Μάμαλης διαισθάνεται τους πολλούς και μεγάλους κινδύνους που απειλούν τους άντρες του. Η έλλειψη πυρομαχικών αποτελεί εφιαλτική πραγματικότητα. Ελπίδες ενίσχυσής του σε πυρομαχικά δεν υπάρχουν. Η αποστολή εφεδρείας για να ενισχυθεί ο Λόχος σε έμψυχο υλικό είναι ανέφικτη. Και ο Λόχος είναι εκ των πραγμάτων αναγκασμένος να αντιμετωπίσει τον πολυάριθμο εχθρό, που όλο και πλησίαζε.

Τις δραματικές αυτές στιγμές περιγράφει στεγνά ο Υποστράτηγος Μάμαλης: «Οι ώρες περνούσαν, τα πυρά των Τούρκων όλο και περισσότερο ήταν καταιγιστικά και πυκνά, χωρίς παρ’ όλα αυτά να προκαλούν καμιά απώλεια. Τους συνέστησα να βρίσκονται σε εγρήγορση και ετοιμότητα, αποκρούοντας κάθε εχθρική προσπάθεια εισχωρήσεως.

Ο εχθρός καθ’ όλη τη διάρκεια της νύκτας της 21ης προς την 22α Ιουλίου, χωρίς διακοπή, συνέχισε τις προσπάθειες για διάρρηξη της τοποθεσίας αμύνης του λόχου. Οι άνδρες του λόχου αντιμετώπισαν με πείσμα, ηρωισμό, καρτερία και σθένος τις λυσσαλέες εχθρικές επιθέσεις παρά την αϋπνία, την κόπωση, την έλλειψη φαγητού και την εξουθένωση…».

Το ξημέρωμα της 22ας Ιουλίου
Η χαραυγή της 22ας Ιουλίου 1974 βρήκε τους γενναίους του Τρίτου Λόχου στις θέσεις τους, ενώ ο εχθρός συνέχιζε έντονη δραστηριότητα και ενισχυόταν σε άνδρες και υλικό, σημάδι καθαρό ότι ετοίμαζε πολύπλευρη επίθεση για την ανακατάληψη των υψωμάτων και του χωριού Πυλέρι.

Η δύναμη που διέθετε για την επίθεση ήταν τρομακτική σε σύγκριση με το τμήμα του τρίτου Λόχου. Ας παρακολουθήσουμε τον Υποστράτηγο Μάμαλη, που ηγείτο των αποκομμένων από τα υπόλοιπα τμήματα του 231 ΤΠ οχυρωμένων στο Πυλέρι πολεμιστών: «Από τις πρώτες πρωινές ώρες της 22ας Ιουλίου, ο εχθρός παρουσίασε έντονη δραστηριότητα, μετά από σταδιακή ενίσχυση σε προσωπικό και μέσα πυρός.

Η δύναμή του, κατ’ εκτίμηση, ανερχόταν σε Τάγμα (-) με όπλα ευθυτενούς τροχιάς (τυφέκια και πολυβόλα), ΑΤ3 ιντσών, ΠΑΟ 90 χιλ. όλμους 80 χιλιοστών και 4,2 ιντσών. Ακόμη μια μέρα προοιωνιζόταν μαρτυρική για τον Λόχο. Οι Τούρκοι, με καταιγιστικά πυρά όλων των προαναφερθέντων όπλων, έβαλλαν στην τοποθεσία του Λόχου ακατάπαυστα. Δύο βλήματα τουρκικών ΑΤ 3,5, τρύπησαν τη στέγη του κτηρίου όπου βρισκόμουν και εκράγηκαν χωρίς να προκαλέσουν απώλεια.

Οι πυκνοί καπνοί και η σκόνη από τους σοβάδες κάλυψαν όλο τον χώρο του κτηρίου. Με απόλυτη ψυχραιμία, προκειμένου να διασκεδάσω την επίδραση που θα είχε το συμβάν στο ηθικό των ανδρών, τίναξα χαρακτηριστικά τη σκόνη από το χιτώνιό μου, με τη φράση: "Βρε τους βρομότουρκους, μάς γέμισαν σκόνη…"».

Το μήνυμα της προωθητικής κίνησης του εχθρού
Η έκρηξη αυτή των δύο όλμων στο σπίτι όπου ήταν οχυρωμένος ο Διοικητής του Λόχου και αρκετοί άντρες του ήταν το προμήνυμα της προωθητικής κίνησης του εχθρού, που δεν θ’ αργούσε να εκδηλωθεί σ’ ολόκληρο το μέτωπο. Γι’ αυτό, ο διοικητής του Λόχου άρχισε να προβληματίζεται σοβαρά περί του πρακτέου, αφού επανεκτιμούσε την κατάσταση, όπως διαμορφωνόταν. Άλλωστε αυτός είναι και ο ρόλος του ηγήτορα.

Σε απρόβλεπτα έκτακτες καταστάσεις. Σημειώνει στο Ημερολόγιό του: «Οι κρίσιμες ώρες για τον Λόχο άρχισαν να διαφαίνονται από το μεσημέρι της 22ας Ιουλίου. Τα αποθέματα σε πυρομαχικά των ανδρών του Λόχου άρχισαν να μειώνονται ανησυχητικά. Ο κάθε άνδρας διαθέτει πλέον από 15 έως 20 φυσίγγια, η δε σταδιακή μείωση των πυρομαχικών με την πάροδο του χρόνου ήταν δεδομένη.

Αμέσως έδωσα εντολή για περισσότερη οικονομία στη χρήση των πυρομαχικών και κάθε βολή από τώρα και στο εξής επιβάλλεται να είναι απόλυτα σκοπευμένη και να εξουδετερώνει τον στόχο. Η ώρα έδειχνε 13.00 της 22ας Ιουλίου. Επικοινώνησα, μέσω του σταθμού ασυρμάτου, με τον Διοικητή του Τάγματος και του ανέφερα την κρισιμότητα της κατάστασης που αντιμετώπιζε ο Λόχος και ζήτησα ενίσχυση σε προσωπικό.

Στη συνέχεια, από συνακρόαση στον ασύρματο, ο Διοικητής Τάγματος Χαραμαράς Δημήτριος, απευθυνόμενος προς τον Λοχαγό Τσαγκάρη, σε πολύ έντονο ύφος, του τόνισε: "Αν πάθει κάτι ο Μάμαλης και ο λόχος του, θα σε εκτελέσω με τα ίδια μου τα χέρια"… Την επίθεση του 3ου Λόχου προς κατάληψη του χωριού Πυλέρι θα υποβοηθούσε από δεξιά ταυτόχρονη ενέργεια ενός Λόχου του Εφεδρικού Σώματος με τον Λοχαγό Τσαγκάρη. Η υπ’ όψη ενέργεια δεν πραγματοποιήθηκε!...».

Η πικρία
Έκδηλη η πικρία και η απογοήτευση του Υποστράτηγου Μάμαλη, για τη μη πραγματοποίηση της ενίσχυσης του Λόχου του από εκείνον του Τάκη Τσαγκάρη. Γιατί δεν πραγματοποιήθηκε; Γιατί δεν ενισχύθηκαν οι αποκομμένοι στο Πυλέρι γενναίοι μαχητές του Τρίτου Λόχου του 231 ΤΠ; Καυτά τα ερωτήματα, αλλ’ αναπάντητα.

Πρέπει, όμως, ν’ απαντηθούν κάποτε, μαζί με πολλά άλλα. Που αφορούν τον πόλεμο κατά του Αττίλα. Διότι πολλοί που πολέμησαν ηρωικά, στη συνέχεια αδικήθηκαν κατάφωρα, ενώ άκαπνοι και λιποτάκτες ευνοήθηκαν σκανδαλωδώς, από τους κρατούντες. Μπαρουτοκαπνισμένοι αξιωματικοί καθηλώθηκαν μέχρι και 17 χρόνια στον ίδιο βαθμό, ενώ άλλοι, απόντες, πήραν αστέρια με τη… σέσουλα..

Κι αν η κυβέρνηση Γιώργου Βασιλείου, με Υπουργό Άμυνας τον Αντρέα Αλωνεύτη και Αρχηγό της Εθνικής Φρουράς τον Στρατηγό Παναγιώτη Μαρκόπουλο δεν άλλαζαν τους κανονισμούς και δεν τηρούσαν καθαρά αξιοκρατικά κριτήρια, πολλοί ικανοί και άξιοι αξιωματικοί που πολέμησαν θ’αποστρατεύονταν στον ίδιο βαθμό που κατείχαν πριν από τον πόλεμο, δηλαδή, λοχαγοί, υπολοχαγοί και ανθυπολοχαγοί.

Θυμάμαι με συγκίνηση τον Στρατηγό Μαρκόπουλο, με τον οποίο μας συνέδεε φιλία από το 1966, που υπηρετούσε με τον βαθμό του Υπολοχαγού στην Ελληνική Μεραρχία, με πόση εκτίμηση και κατανόηση συμπεριφερόταν στους Ελληνοκυπρίους αξιωματικούς, που είχαν πολεμήσει κατά των ορδών εισβολής του Αττίλα.

Τεράστια ψυχικά αποθέματα…
Ας επανέλθουμε, όμως, στο Ημερολόγιο Μάμαλη: «Διαπίστωσα ότι τα ψυχικά αποθέματα των ανδρών του Λόχου ήταν τεράστια, παρά τις όποιες στερήσεις και κακουχίες είχαν υποστεί (πείνα, δίψα, κόπωση, αϋπνία, υπερένταση). Όλοι τους ήταν πραγματικά γενναίοι άντρες με πίστη, με αφοσίωση και πείσμα για το δίκαιο του αγώνα, για την ελευθερία, για την πατρίδα και την οικογένεια.

Ο μεγαλοδύναμος Θεός δεν αφήνει τα πλάσματά του ν’ απολεσθούν, όταν μάλιστα αυτά αγωνίζονται για τα ιδανικά τους. Το θαύμα που όλοι οι άντρες του Λόχου περίμεναν, έγινε πραγματικότητα και υλοποιήθηκε. Ο Υπολοχαγός Καραχάλιος Παναγιώτης, συμμαθητής μου από τη Σχολή Ευελπίδων με το Τμήμα του, μια Διμοιρία καταδρομών, έκανε την εμφάνισή του πάνω από τις κατεχόμενες θέσεις των Τούρκων από τον Πενταδάκτυλο.

Με σφοδρή αντεπίθεση και με καταιγιστικά πυρά, ο Υπολοχαγός Καραχάλιος και οι καταδρομείς του όρμησαν κατά των τουρκικών πολυβολείων και των θέσεων μάχης με απαράμιλλο σθένος, ανδρεία και αποφασιστικότητα. Η όλη επιχείρηση της αντεπιθέσεως του Καραχάλιου διήρκεσε 15 λεπτά, τα οποία ήταν αρκετά για να εξαρθρώσουν την εχθρική αντίσταση και να παρασύρουν τον εχθρό σε άτακτη φυγή.

Ο πανικός που δημιουργήθηκε στον εχθρό ήταν φανερός και δεν άφησε το παραμικρό περιθώριο αντίστασης και διάθεσης προς μάχη. Η αγαλλίαση, ο ενθουσιασμός και η ικανοποίηση των ανδρών του Λόχου, από την ευνοϊκή εξέλιξη και τροπή του αγώνα, ήταν απερίγραπτη. Το μεγαλύτερο μέρος της εχθρικής δύναμης είχε εγκαταλείψει το πεδίο της μάχης. Ο Μάμαλης και ο Λόχος του ήταν γραφτό να μη χαθούν. Αμέσως ενημέρωσα τον Διοικητή του Τάγματος για τη νέα ειδική κατάσταση που δημιουργήθηκε και έλαβα διαταγή απαγκιστρώσεως και συμπτύξεως του Λόχου το δυνατό συντομότερο…».

Σωτήρια επέμβαση
Η αποφασιστική επέμβαση της Διμοιρίας Καραχάλιου στάθηκε σωτήρια για τους άντρες του Τρίτου Λόχου. Απέδειξε ταυτόχρονα ότι ο εχθρός μπορούσε να νικηθεί, αν η τότε ηγεσία του ΓΕΕΦ εφάρμοζε, όπως όφειλε, τα σχέδια αμύνης της Κύπρου που ετοιμάστηκαν επί αρχιστρατηγίας Γρίβα Διγενή (1964-1967) και βρίσκονταν φυλαγμένα στα γραφεία του στρατηγείου.

Μετά τη ματαίωση της επιθετικής του ενέργειας, ο εχθρός δεν έμεινε με σταυρωμένα τα χέρια. Αντίθετα, επαύξησε τις προετοιμασίες του για νέα επίθεση κατά του Τρίτου Λόχου, με περισσότερες δυνάμεις σε άντρες και πολεμικά μέσα. Εκείνο που απέμενε ήταν αυτό που επέβαλλε η τακτική κατάσταση που είχε δημιουργηθεί. Η έγκαιρη απαγκίστρωση του Λόχου, προτού εκδηλωθεί η τουρκική επίθεση, ήταν επιβεβλημένη. Διότι ήταν εκ των προτέρων καταδικασμένη κάθε αντίσταση, χωρίς εφεδρεία, χωρίς ενισχύσεις, χωρίς τον απαραίτητο οπλισμό και με ελάχιστα πυρομαχικά.

Και συνεκτιμώντας τη νέα αυτή τακτική κατάσταση, ο Υπολοχαγός Μάμαλης πήρε τις αποφάσεις του, επί του πεδίου της μάχης. Γράφει σχετικά στο Ημερολόγιό του: «Την 13.45 ώρα, κάλεσα την ομάδα διαταγών του Λόχου και έδωσα διαταγή απαγκίστρωσης και σύμπτυξης του Λόχου. Το σχέδιο, σε γενικές γραμμές, προέβλεπε: Την ταυτόχρονη εκλέπτυνση της γραμμής αμύνης των Διμοιριών του Λόχου, διατηρώντας τη φυσιογνωμία της μάχης.

Οι ημιομάδες κινούμενες από τις υπάρχουσες θέσεις, με μέτρα αποκρύψεως από τον εχθρό, να συγκεντρωθούν στη δυτική παρυφή του χωριού και εκείθεν να προωθηθούν δυτικά προς την πλησίον ρεματιά, που παρείχε κάλυψη από εχθρικά πυρά. Την 14.30 ώρα, το σχέδιο απαγκίστρωσης άρχισε να εφαρμόζεται όπως σχεδιάστηκε. Η σύμπτυξη του Λόχου ολοκληρώθηκε με επιτυχία χωρίς την παραμικρή απώλεια την 16.00 ώρα. Την 16.15 ώρα, μας έγινε γνωστό ότι υπεγράφη κάποια συμφωνία κατάπαυσης του πυρός.

Τι ειρωνεία! Πάνω από τον Λόχο, διέσχισε τον αέρα, με υπερηχητική ταχύτητα, ένα τουρκικό μαχητικό αεροσκάφος και έβαλε με δύο ρουκέτες, εντελώς άστοχες…». Τελικά, ο Μάμαλης οδήγησε τους άντρες του στην Π Έδρα του Τάγματος, στη Διάβαση Αγίου Παύλου, στον Πενταδάκτυλο, όπου τους έγινε ενθουσιώδης υποδοχή.

Γράφει συγκεκριμένα στο Ημερολόγιό του: «Μετά την ολοκλήρωση της σύμπτυξης, τα συναισθήματα των ανδρών του Λόχου ήταν απερίγραπτα, η τύχη μάς χαμογέλασε. Είχαμε όλοι σωθεί από την κόλαση όπου ήμαστε καταδικασμένοι. Είχαμε αποφύγει την αιχμαλωσία και όλα τα συναφή από τους Τούρκους. Ο Λόχος, κινούμενος σε πορεία, έφτασε στον σταθμό Διοικήσεως στη Διάβαση Αγίου Παύλου την 19.00 ώρα της 22ας Ιουλίου. Ο Διοικητής του Τάγματος με υποδέχθηκε με αγκαλιά, που μεταφράζεται σε μέριμνα, οικογενειακή αγάπη και στοργή. Με εντολή του Διοικητή Τάγματος, είχε παραταχθεί ένοπλη Διμοιρία και απέδωσε τιμές στον 3ο Λόχο…».