Ωστόσο παρά τον επιστημονικό αντίλογο, φαίνεται ότι πολλοί ομιλητές εξακολουθούν να θεωρούν τέτοιου είδους διακρίσεις εξαιρετικά εύλογες και επίκαιρες. Μάλιστα για την ελληνική γλώσσα το ζήτημα της κατηγοριοποίησης μοιάζει λυμένο! Μια μερίδα «διανοουμένων» που με τη βαρύγδουπη ρητορική τους δίνουν την εντύπωση ειδημόνων στο ευρύ κοινό ισχυρίζονται ότι σε αυτόν τον κόσμο των πλούσιων και φτωχών γλωσσών η ελληνική ανήκει αδιαπραγμάτευτα στην πρώτη κατηγορία—πού αλλού θα μπορούσε να ανήκει άλλωστε;

 

Πλήθος διαδικτυακών δημοσιευμάτων και βιβλία όχι απλώς την εγκωμιάζουν, αλλά την ανεβάζουν στο ανώτατο βάθρο της τελειότητας. Μεταξύ άλλων, της αποδίδουν ένα ασύγκριτο μεγαλείο, μυστικές δυνάμεις, σοφία, ακόμα και ιαματικές ιδιότητες. Η τάχα μαθηματική δομή της την καθιστά κατάλληλη για τη λειτουργία των υπολογιστών νέας γενιάς, ενώ φέρεται να αποτελεί ιστορικά τη μητέρα-γλώσσα από την οποία προέρχονται όλες οι υπόλοιπες γλώσσες—κι αν όχι όλες, οπωσδήποτε οι ευρωπαϊκές.

 

Εν ολίγοις, η ελληνική γλώσσα είναι η αρχαιότερη, πλουσιότερη, τελειότερη γλώσσα! Η κωμικοτραγική αντίφαση ωστόσο είναι ότι τα ίδια δημοσιεύματα περνούν με ευκολία από τον διθύραμβο στον κοπετό θρηνώντας για την κατάντια της ελληνικής, καθώς φθείρεται, φτωχαίνει και αργοπεθαίνει. 

 

Το κύριο επιχείρημα που επιστρατεύεται—και μάλιστα με επίφαση επιστημονικότητας—για να στηρίξει την ανωτερότητα της ελληνικής γλώσσας είναι ο ανεξάντλητος πλούτος του λεξιλογίου της. Με άλλα λόγια, ογκώδες λεξιλόγιο συνεπάγεται πλούσια γλώσσα! Συγκεκριμένα, ένα δημοσίευμα του 1996 πρωτοκατασκεύασε τον μύθο ότι σύμφωνα με ένα ερευνητικό πρόγραμμα του πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας η ελληνική αριθμεί 6.000.000 λέξεις και 71.000.000 λεξικούς τύπους, σε αντίθεση με την αγγλική, η οποία έχει 490.000 λέξεις και 300.000 τεχνικούς όρους. Από τότε ο μύθος έχει εξαπλωθεί ταχύτατα υπό μορφή επιδημίας και αργότερα εμπλουτίστηκε με την πληροφορία ότι η ελληνική γλώσσα κατέλαβε τη θέση της πλουσιότερης γλώσσας του κόσμου στο βιβλίο ρεκόρ Guinness.

 

Κατ’ αρχάς θα πρέπει να αποκαταστήσουμε δύο ανακρίβειες. Πρώτο, αν και το ερευνητικό αυτό πρόγραμμα είναι υπαρκτό, ο τρόπος ενσωμάτωσής του στον μύθο στοχεύει σαφώς στην παραπλάνηση του κοινού. Πρόκειται για το πρόγραμμα Thesaurus Linguae Grecae (Θησαυρός της Ελληνικής Γλώσσας)—γνωστό με τη συντομογραφία TLG—του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας (California, Irvine), το οποίο ξεκίνησε το 1972 με πρωτοβουλία της δρος Marianne McDonald και με στόχο τη δημιουργία ενός ψηφιακού σώματος κειμένων γραμμένων σε διάφορες μορφές της ελληνικής γλώσσας από την εποχή του Ομήρου μέχρι την άλωση της Κωνσταντινούπουλης.

 

Το TLG αποθησαυρίζει λέξεις και λεξικούς τύπους που συναντώνται στην ελληνική γραμματεία από τον 8ο αι. π.Χ. μέχρι τον 15ο αι. μ.Χ. και σε ποικίλα είδη κειμένων (π.χ. φιλοσοφικά, ποιητικά, θεατρικά, επιστημονικά). Η δολιότητα του μύθου εντοπίζεται στην ερμηνεία που δίνεται στον αστρονομικό αριθμό 71.000.000, ο οποίος είναι πράγματι σχετικός με το TLG. Στην τρέχουσα έκδοσή του, το TLG περιλαμβάνει περίπου 10.000 κείμενα, τα οποία αθροιστικά αποτελούνται από περίπου 110.000.000 λεξικές εμφανίσεις· ο αντίστοιχος αριθμός λεξικών εμφανίσεων που ίσχυε το 1996—καθώς τότε ο αριθμός των ψηφιοποιημένων κειμένων ήταν μικρότερος—ήταν περίπου 71.000.000.

 

Ο όρος «λεξικές εμφανίσεις» αναφέρεται πρακτικά στο άθροισμα όλων των λέξεων ενός κειμένου. Για παράδειγμα, στο κείμενο που διαβάζετε τώρα εμφανίζονται συνολικά 1.139 λέξεις. Η έννοια του «λεξικού τύπου» είναι διαφορετική: οι λέξεις θεός, θεού, θεό, θεοί, θεών κ.λπ. είναι πέντε διαφορετικοί λεξικοί τύποι του λήμματος θεός, οι οποίοι έχουν την ίδια σημασία, αλλά εξυπηρετούν διαφορετικές συντακτικές λειτουργίες μέσα σε μια πρόταση. Αντίστοιχα, στο TLG το λήμμα λέγω καταγράφεται με 544 διαφορετικούς γραμματικούς τύπους (π.χ. είπον, λέγε, λεχθέν), οι οποίοι συνολικά εμφανίζονται 115.029 φορές.

 

Παρότι λοιπόν ο αριθμός 71.000.000 (ή 110.000.000 στην τρέχουσα έκδοση) αντιπροσωπεύει στην πραγματικότητα το άθροισμα των λέξεων που εμφανίζονται σε όλα τα κείμενα του TLG, ερμηνεύεται από τους κατασκευαστές του μύθου ως το μέγεθος του λεξιλογίου της ελληνικής γλώσσας μετά από σκόπιμη σύγχυση της ορολογίας. Συνοψίζοντας τα τρέχοντα ποσοτικά στοιχεία που παρέχει το TLG, στα κείμενά του καταγράφονται 110.000.000 λεξικές εμφανίσεις, 443.927 διαφορετικοί λεξικοί τύποι και 73.653 λήμματα.

 

Ας θυμηθούμε όμως ότι το TLG είναι μια συλλογή κειμένων διαφορετικών ειδών που χρονολογούνται από τον 8ο αι. π.Χ. μέχρι τον 15ο αι. μ.Χ. και άρα καταλογογραφεί λέξεις που χρησιμοποιήθηκαν σε μορφές της ελληνικής γλώσσας με απόσταση πολλών αιώνων. Σίγουρα αναγνωρίζουμε ότι λέξεις όπως συβόσιον, ῥοθιάζω, γαλιάγκων και ἐγκαθηβάω δεν ανήκουν στο λεξιλόγιο της νέας ελληνικής, έστω κι αν εντοπίζονται μεταξύ άλλων στο λημματολόγιο του TLG. Επομένως, ο οποιοσδήποτε αριθμός λημμάτων ή λεξικών τύπων προκύπτει από τα στατιστικά στοιχεία του TLG αποτελεί το άθροισμα όλων των λημμάτων ή λεξικών τύπων που εμφανίζονται έστω και μια μόνο φορά στην ελληνική γραμματεία από τον 8ο αι. π.Χ.· σε καμιά περίπτωση όμως δεν αντανακλά τον αριθμό των λέξεων που χρησιμοποιούνται στη νέα ελληνική. 

 

Η δεύτερη ανακρίβεια του μύθου είναι ο ισχυρισμός ότι η ελληνική γλώσσα εμφανίζεται να κατέχει παγκόσμιο ρεκόρ Guinness ως η πλουσιότερη γλώσσα του κόσμου. Πρόκειται απλούστατα για ψέμα, καθώς ένα τέτοιο ρεκόρ δεν καταγράφεται πουθενά στην επίσημη ηλεκτρονική βάση δεδομένων του οργανισμού Guinness World Records. Περαιτέρω, η βάση δεδομένων αυτή δεν περιλαμβάνει κανένα παγκόσμιο ρεκόρ σχετικό με πλουσιότερες ή φτωχότερες γλώσσες.

 

Πέρα από τα καταφανώς ψευδή και παραπλανητικά αυτά «δεδομένα», ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα κίνητρα κατασκευής ενός τέτοιου μύθου. Είναι αδιαμφισβήτητο ότι η νέα ελληνική γλώσσα κουβαλά μια μακρά παράδοση προγενέστερων γλωσσικών μορφών, όπως η κλασική ελληνική και η ελληνιστική κοινή, στις οποίες αποτυπώθηκε μέσω σημαντικών κειμένων ένας πολιτισμός που αποτέλεσε έναν από τους σημαντικούς πυλώνες του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού, ενώ παράλληλα η κλασική ελληνική μαζί με τη λατινική γλώσσα αποτέλεσαν πηγή λεξιλογικού δανεισμού στον χώρο της επιστημονικής ορολογίας.

 

Ωστόσο, η έξωθεν και έσωθεν επαινετική διάθεση προς τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό μετασχηματίζεται αυθαίρετα σε πεποιθήσεις περί της ανωτερότητας της ελληνικής γλώσσας, δηλαδή ενός συγκεχυμένου μορφώματος διαφόρων ιστορικών μορφών: αδιάκριτα από την αρχαία μέχρι τη νέα ελληνική. Και καθώς στη λαϊκή σκέψη η γλώσσα εξισώνεται με την εθνική ταυτότητα, η ελληνική ως η πλουσιότερη γλώσσα του κόσμου δεν θα μπορούσε παρά να είναι κτήμα μιας ανώτερης φυλής—της ελληνικής.

 

Έτσι, η γλώσσα γίνεται όχημα προβολής εθνικών, κρατικών και πολιτισμικών αξιώσεων άσχετων με τη γλώσσα. Με άλλα λόγια, η κατασκευή μύθων που «αποδεικνύουν» την τάχα αριθμητική υπεροχή του λεξιλογίου της ελληνικής γλώσσας—και επομένως τη διανοητική και πολιτισμική ανωτερότητα της γλωσσικής κοινότητας που τη μιλά—μη έχοντας κανένα επιστημονικό έρεισμα μοιάζει με ένα παιγνίδι εθνικής εκτόνωσης και αυτοεπιβεβαίωσης, στη βάση του οποίου βρίσκεται μια κομπλεξική στάση άμυνας απέναντι στους οικονομικά ισχυρούς και πολιτισμικά προβεβλημένους γειτονικούς μας ευρωπαϊκούς λαούς.

 

Στο τελικό στάδιο της φαντασίωσης, η ιδέα της ανωτερότητας της ελληνικής γλώσσας γίνεται τσιτάτο στα χείλη δημαγωγών που δεν διστάζουν να εκμεταλλεύονται τα ματαιόδοξα ένστικτα των πολιτών για συλλογική υπεροχή.

 

Βενέδικτος Βασιλείου, M.Sc.

[email protected]

Γλωσσολόγος, υποψήφιος διδάκτορας Νευρογλωσσολογίας

Max Planck Institute for Human Cognitive and Brain Sciences,

Τμήμα Νευροψυχολογίας,

Λειψία, Γερμανία

 

Λεζάντα εικόνας:
Κάντε κλικ για μεγέθυνση και λεζάντα

 

*Ακολουθήστε μας στο @glossoskopio (Twitter) και στο Γλωσσοσκόπιο («Η Σημερινή») (Facebook).