Νεαροί παραβάτες δουλεύουν εναλλακτικά για την κοινότητα

Αποτρέπεται ο εγκλεισμός των αδικοπραγούντων, η συμφόρηση και τα έξοδα της φυλακής, ενώ δεν χάνουν την επαφή τους με το κοινωνικό και το οικογενειακό περιβάλλον τους

«ΟΤΑΝ τελειώσει η κοινοτική τους εργασία, γίνονται εθελοντές κι αυτό είναι από τα σημαντικότερα οφέλη για την κυπριακή κοινωνία», δήλωσε ο Η. Δημητρίου

Την ελπίδα ότι η νέα κοινοβουλευτική Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, που θα προκύψει από τη σύνθεση της Βουλής μετά τις εκλογές της 22ας Μαΐου 2016, θα συνεχίσει να εξετάζει και να βελτιώνει τον θεσμό της κοινοτικής εργασίας για νεαρούς παραβάτες, εξέφρασε ο απελθών Πρόεδρος της Επιτροπής, βουλευτής Σοφοκλής Φυττής, μιλώντας στη συνεδρία της 4ης Απριλίου 2016, με θέμα, «Ο υπερπληθυσμός στις Κεντρικές Φυλακές και η εφαρμογή της ποινής της κοινοτικής εργασίας χωρίς αμοιβή, αντί της φυλάκισης». Το θέμα συζητήθηκε στην Επιτροπή άλλες δύο φορές, στις 10 Φεβρουαρίου 2014 και στις 7 Σεπτεμβρίου 2015.

Ευχαρίστησε «για τη στήριξη της Επιτροπής» ο Ηλίας Δημητρίου, αντιπρόεδρος του Παγκύπριου Συντονιστικού Συμβουλίου Εθελοντισμού (ΠΣΣΕ), που εφαρμόζει το πρόγραμμα σε συνεργασία με τις Υπηρεσίες Κοινωνικής Ευημερίας (ΥΚΕ), τα τελευταία δέκα χρόνια. «Ελπίζουμε», είπε, «ότι το Υπουργείο Εργασίας θα το στηρίξει ακόμα περισσότερο, για να προχωρήσουμε με ακόμα καλύτερα αποτελέσματα και ελπίζουμε το Κοινοβούλιο να μην κουραστεί ν’ ασχολείται με αυτό το θέμα».

«Αξιόλογα στελέχη» στην επιτήρηση

Να σημειώσουμε ότι για τη λειτουργία του προγράμματος, εργοδοτούνται σε πλήρη απασχόληση, με πλήρη επιδότηση από τις ΥΚΕ, 7 επιτηρητές εργοδοτούμενοι του ΠΣΣΕ (2 στη Λάρνακα, 2 στη Λευκωσία και από ένας στην ελεύθερη Αμμόχωστο, Λεμεσό και Πάφο) και επιπρόσθετα άλλοι 5 επιτηρητές, μερικώς απασχολούμενοι, προερχόμενοι από τέσσερεις Αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης και από μια μη κυβερνητική οργάνωση.
Ο Ηλίας Δημητρίου χαρακτήρισε τους επιτηρητές «αξιόλογα στελέχη με επιστημονική, τριτοβάθμια εκπαίδευση στο αντικείμενο εποπτείας των ανθρώπων στην κοινοτική εργασία».

Οι ΥΚΕ συνεργάζονται στο πλαίσιο εφαρμογής του προγράμματος, με 43 φορείς-Αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης, κρατικά ιδρύματα και μη κυβερνητικές οργανώσεις. Οι εργασίες που καλούνται να εκπληρώσουν οι νεαροί κηδεμονευόμενοι είναι κυρίως χειρωνακτικές, όπως μπογιάτισμα, καθαριότητα, βοήθεια σε εκδηλώσεις-εκστρατείες, οικοδομικές, υδραυλικές και υγειονομικές υπηρεσίες, ξυλουργικές εργασίες, ψυχαγωγία ηλικιωμένων, συντήρηση-επιδιόρθωση οχημάτων, κηπουρική, εργασίες εσωτερικού χώρου και διαλογή ειδών για απόρους. Όπως είπε χαρακτηριστικά ο Ηλίας Δημητρίου, «εμείς θεωρούμε ότι οι άνθρωποι που περνούν από τις μη κυβερνητικές οργανώσεις ή από την τοπική αυτοδιοίκηση γίνονται εθελοντές, όταν τελειώσει η κοινοτική τους εργασία. Κι αυτό είναι από τα σημαντικότερα οφέλη που μπορεί να προκύψει στην κυπριακή κοινωνία».

Καθοριστική η σχέση εμπιστοσύνης…

Τα διατάγματα κηδεμονίας, με όρους παροχής κοινοτικής εργασίας χωρίς αμοιβή, που εκδίδουν τα δικαστήρια αντί ποινής φυλάκισης, ως επιλογή περιλαμβανόμενη στον ποινικό κώδικα, αφορούν κυρίως νεαρά άτομα που διέπραξαν μικροπαραβάσεις, όπως εξύβριση, οχληρία, οδήγηση χωρίς άδεια, πλημμελή οδήγηση, μη συμμόρφωση στα σήματα τροχαίας, μικροκλοπές, ή βανδαλισμούς σε δημόσια κτήρια. Σύμφωνα με τα διατάγματα αυτά, οι νεαροί είναι υποχρεωμένοι να εκτελέσουν εργασία χωρίς αμοιβή για καθορισμένο χρονικό διάστημα, το οποίο όμως δεν καθορίζεται στον Νόμο.

Το πρόγραμμα εφαρμόστηκε αρχικά στη Λάρνακα το 2005, αφού το Επαρχιακό Δικαστήριο της πόλης πρωτοπόρησε, εκδίδοντας τα πρώτα διατάγματα κηδεμονίας, με όρους κοινοτικής εργασίας. Κάθε τέτοιο διάταγμα μπορεί να διαρκεί από 1-3 χρόνια και ο δικαστής συνήθως ζητά άμεση εκτέλεση της ποινής, μετά την έκδοση του διατάγματος, αφού το τοπικό επαρχιακό γραφείο ευημερίας έρθει σε επαφή με τον κηδεμονευτικό λειτουργό, για να καθοριστεί το πρόγραμμα της κοινοτικής εργασίας. Το διάταγμα πρέπει ν’ αρχίσει να εκτελείται μέσα σε 15 μέρες ή ένα μήνα, εκτός αν υπάρχουν ειδικοί λόγοι, π.χ. αν ο κηδεμονευόμενος είναι μαθητής και δεν μπορεί να ξεκινήσει άμεσα.

Τα διατάγματα μπορεί να εκδοθούν, εφόσον οι καταδικασθέντες τα αποδέχονται και είναι πρόσωπα κατάλληλα για κοινοτική εργασία, σύμφωνα με την έκθεση του κηδεμονευτικού λειτουργού των Υπηρεσιών Κοινωνικής Ευημερίας. Σύμφωνα με τη λειτουργό των ΥΚΕ Κατερίνα Κληρίδου, οι κηδεμονευτικοί λειτουργοί είναι υπεύθυνοι να ενημερώνουν με έκθεσή τους το δικαστήριο κάθε έξι μήνες, για το αν ο κηδεμονευόμενος συμμορφώνεται στην απόφαση του δικαστηρίου. Αν παραπεμφθεί πίσω στο δικαστήριο για μη συμμόρφωση στο πρόγραμμα, είναι στην κρίση του δικαστή, που μπορεί να του επιβάλει πρόστιμο, ή άλλη ποινή.

Οι κηδεμονευόμενοι επιτηρούνται από τους 7 επιτηρητές που συντονίζουν την εργασία, τους καθοδηγούν και φροντίζουν να τηρούνται οι όροι της κοινοτικής εργασίας, στον χώρο εργασίας. Είναι προϋπόθεση και για τον επιτηρητή, όπως και για τον κηδεμονευτικό λειτουργό, να δημιουργήσει σχέση εμπιστοσύνης με τον κηδεμονευόμενο. Αυτήν τη στιγμή, υπάρχουν παγκυπρίως 250 διαθέσιμες θέσεις σε 43 δομές, για εναλλακτική κοινοτική εργασία.

Τώρα και διάταγμα… επιμόρφωσης

Ο θεσμός της κοινοτικής εργασίας θεωρείται ένα προοδευτικό μέτρο μεταχείρισης νεαρών παραβατών, που δεν είναι στερητικό της ελευθερίας και εφαρμόζεται στην Κύπρο και σε διάφορες χώρες, με στόχο την αναμόρφωση του χαρακτήρα και της προσωπικότητας του παραβάτη, και την ομαλή ένταξή του στην κοινωνία, αφού συνεχίζει, παράλληλα με την παροχή κοινοτικής εργασίας, να εργάζεται και να αντιμετωπίζει τις διάφορες υποχρεώσεις του. Υπογραμμίζεται ότι, όταν ο παραβάτης ολοκληρώσει την ποινή κοινοτικής εργασίας, το ποινικό του αδίκημα διαγράφεται από το ποινικό του μητρώο.

Η Κατερίνα Κληρίδου ανέφερε στη συνεδρία ότι οι ΥΚΕ έχουν ενημερώσει για την ενεργοποίηση της πρόνοιας, για κοινοτική εργασία με όρους επιμόρφωσης, τον Πρόεδρο του Ανώτατου Δικαστηρίου και ότι με οδηγίες του έχουν ενημερωθεί όλοι οι επαρχιακοί δικαστές που χειρίζονται ανάλογες περιπτώσεις.

Εξήγησε ότι «στο πλαίσιο του Περί Κηδεμονίας και άλλων Τρόπων Μεταχείρισης Αδικοπραγούντων Νόμου του 1996, εκτός από την πρόνοια που υπάρχει για διάταγμα κηδεμονίας με όρους κοινοτικής εργασίας χωρίς αμοιβή, υπάρχει και πρόνοια για επιβολή διατάγματος κηδεμονίας με όρους επιμόρφωσης. Αυτή η πρόνοια ήταν ανενεργή μέχρι σήμερα, διότι δεν είχαμε καταρτίσει μηχανισμό υλοποίησης. Πρόσφατα, σε συνεργασία με το Υπουργείο Παιδείας, έχουμε καταρτίσει τον εσωτερικό μηχανισμό μεταξύ Υπουργείων Εργασίας και Παιδείας. Και είναι τώρα στην ευχέρεια του δικαστηρίου, μαζί με το διάταγμα κηδεμονίας με όρους κοινοτικής εργασίας χωρίς αμοιβή, να επιβάλει διάταγμα κηδεμονίας με όρους επιμόρφωσης, για συμμετοχή του νεαρού στα επιμορφωτικά προγράμματα του Υπουργείου Παιδείας».

Μέτρο αποσυμφόρησης των φυλακών

Ενδιαφέρουσα ήταν η παρέμβαση στη συζήτηση της Διευθύντριας των Κεντρικών Φυλακών Άννας Αριστοτέλους, που είπε ότι «τα δικαστικά διατάγματα κηδεμονίας, με όρους κοινοτικής εργασίας, εμείς τα αντιμετωπίζουμε ως ένα μέτρο αποσυμφόρησης των φυλακών». Πρόσθεσε ότι «υπάρχουν και άλλοι φυλακισμένοι στους οποίους θα μπορούσε να εφαρμοστεί η εναλλακτική ποινή και αυτοί είναι οι αλλοδαποί, που έχουν καταδικαστεί για παράνομη είσοδο και παράνομη εργοδότηση ή για άλλα συναφή αδικήματα, για τα οποία στο παρόν στάδιο έχουμε συνεργασία με τον Γενικό Εισαγγελέα, ώστε μετά που τους επιβάλλεται η ποινή, να εκδίδονται διατάγματα κράτησης-απέλασης. Οι ποινές που επιβάλλονται σε αυτές τις περιπτώσεις είναι πολύ χαμηλές και επομένως θα μπορούσε να αποφεύγεται η κράτηση στις φυλακές, γιατί στοιχίζει αρκετά στο κράτος και να γίνεται απευθείας η απέλασή τους».

Πρόσθεσε ότι μέσα στο 2015, καταδικάστηκαν 212 αλλοδαποί για παράνομη παραμονή, μέχρι ένα χρόνο φυλάκιση, από τους οποίους οι 187 καταδικάστηκαν σε φυλάκιση κάτω από 6 μήνες και οι 137 από τους 187, σε φυλάκιση κάτω από 3 μήνες. Είπε ακόμα ότι μέσα στο 2015, 192 άτομα καταδικάστηκαν σε ποινές φυλάκισης 7, 15, 30, ή 45 ημερών και 256 άτομα καταδικάστηκαν σε φυλάκιση μέχρι 1 χρόνου. Από αυτούς τους 256, οι 192 καταδικάστηκαν σε φυλάκιση κάτω από 6 μήνες. Εξάλλου, μέχρι σήμερα, μέσα στο 2016, καταδικάστηκαν 68 άτομα σε φυλάκιση μέχρι 1 χρόνο, τα 42 από τα οποία, σε φυλάκιση κάτω από 6 μήνες. «Σε κάποιες περιπτώσεις, μπορεί να επιβάλλεται και πρόστιμο, αντί φυλάκισης», είπε η κυρία Αριστοτέλους.

Λιγότερα διατάγματα κηδεμονίας

Ο Ηλίας Δημητρίου, πέρα από τη θετική αποτίμηση της εφαρμογής του προγράμματος, παρατήρησε ότι «υπάρχει τρομερή μείωση, όσον αφορά τα δικαστικά διατάγματα κηδεμονίας, με όρους κοινοτικής εργασίας - το 2014 εκδόθηκαν 448 διατάγματα, ενώ το 2015 ο αριθμός τους έπεσε στα 353». Απέδωσε τη μείωση αυτή σε άγνοια του προγράμματος από κάποιους νέους δικαστές και δικαστίνες, και κάλεσε τις Υπηρεσίες Κοινωνικής Ευημερίας «να ενημερώσουν το δικαστικό σώμα, για το επιτυχημένο αυτό πρόγραμμα».

Πρόσθεσε ότι «η αποσυμφόρηση των Κεντρικών Φυλακών έρχεται σε δεύτερη μοίρα, όσον αφορά τον ρόλο του προγράμματος που είναι παιδαγωγικός και δεν εκτρέφει εγκληματίες, όπως γίνεται συνήθως στις φυλακές. Αναμένουμε από τη Διευθύντρια, με τις καινοτομίες και τις πράξεις της, να στείλει το μήνυμα ότι οι φυλακές, είναι σωφρονιστικό ίδρυμα και όχι ίδρυμα που εκτρέφει και δημιουργεί εγκληματίες εφ’ όρου ζωής».

Συνέπεια, διαχείριση συναισθημάτων

Στη διάρκεια της συνεδρίας, δόθηκε ο λόγος και στους τρεις παρόντες επιτηρητές, από τους οποίους η Χρυστάλλα Χρυσάνθου σχολίασε ότι «είναι μειωμένη η πιθανότητα επανάληψης της παραβατικής συμπεριφοράς, από τα άτομα που συμμετέχουν στο πρόγραμμα κοινοτικής εργασίας» κι εξέφρασε την ελπίδα «να συνεχισθεί ο θεσμός».

Εξάλλου ο Αλέξης Πιερίδης εκμυστηρεύτηκε ότι «εμείς οι επιτηρητές ανησυχούμε για τον θεσμό, άμα βλέπουμε μείωση στα εντάλματα, επειδή είναι και η δουλειά μας… θέλουμε να προχωρεί το πρόγραμμα, γιατί το στήσαμε και δουλεύει... Η ενημέρωση των δικαστών ήταν πάντα σημαντική, αφού κάποιοι δεν πιστεύουν στο πρόγραμμα και πρέπει να τους πείσουμε ότι είναι καλό και ωφέλιμο. Η Διευθύντρια των φυλακών είπε ότι βρίσκονται στη φυλακή με καταδίκες μικρότερες των 6 μηνών άτομα, που θα μπορούσαν να κάνουν κοινοτική εργασία αντί φυλάκισης.

» Η δουλειά μας είναι μια συνεχής μάχη να προσπαθούμε να ενθαρρύνουμε τους κηδεμονευόμενους να δουλέψουν δωρεάν, έστω κι αν βλέπουν γύρω τους ανθρώπους που πληρώνονται και… κάθονται στη σκιά. Ως επί το πλείστον, οι εργασίες είναι χειρωνακτικές, τις κάνουν όταν καταλάβουν τον λόγο και με τους περισσότερους, αν όχι με όλους, δεν έχουμε πρόβλημα».

Τέλος, η επιτηρήτρια Κατερίνα Παναγιώτου τόνισε ότι «ο επιτηρητής έχει καθημερινή επαφή με τον παραβάτη και με όλους τους κηδεμονευομένους, τους στηρίζει, τους βοηθά ν’ αναπτύξουν κάποιες κοινωνικές δεξιότητες και τους εμψυχώνει στην επαφή τους με την οργάνωση, στην οποία προσφέρουν την εργασία τους χωρίς αμοιβή. Είναι σημαντικό το ότι γίνεται αποδοχή τους από το υπόλοιπο προσωπικό της οργάνωσης. Μέσα από τον ρόλο του υποστηρικτή, που έχει ο επιτηρητής, προσπαθεί να βοηθήσει το άτομο ν’ αναπτύξει την υπευθυνότητα, τη συνέπεια, τη διαχείριση των συναισθημάτων του».

Θετική η Επίτροπος Διοικήσεως

«Η κοινοτική εργασία υπάρχει και θα πρέπει να υπάρχει, ανεξάρτητα αν έχουμε ή αν δεν έχουμε υπερπληθυσμό στις φυλακές, γιατί πρωτίστως εξυπηρετεί άλλους σκοπούς, ενώ δευτερευόντως εξυπηρετεί και το πρόβλημα του υπερπληθυσμού στις φυλακές», σημείωσε σε παρέμβασή της, σε προηγούμενη συνεδρία, η λειτουργός του Γραφείου της Επιτρόπου Διοικήσεως και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων Κάλια Καμπανελλά.

Πρόσθεσε ότι «οι σκοποί της κοινοτικής εργασίας είναι να δώσει μια δεύτερη ευκαιρία στο άτομο που διέπραξε ένα μικρό αδίκημα, για να ενταχθεί κοινωνικά μέσα από την εργασία του, να του δώσει το μήνυμα ότι θα πρέπει ν’ αναλάβει κάποια ευθύνη και ν’ ακολουθεί κάποιους κανόνες μέσα από την εργασία και έτσι λειτουργεί ως μέθοδος σωφρονισμού, πέραν από τα όρια της κράτησης που έχουμε συνηθίσει, ως μέθοδο σωφρονισμού. Η κοινοτική εργασία, πέραν από το συμφέρον του αδικοπραγούντα, εξυπηρετεί και την κοινωνία, καθώς συμβάλλει και στο να μειωθεί το στίγμα, που συνήθως συνοδεύει τους φυλακισμένους.

»Δηλαδή η επαφή του αδικοπραγούντα με την κοινωνία, μέσω της εργασίας, σίγουρα βοηθά και αυτόν τον σημαντικό σκοπό». Πρόσθεσε ότι «αυτό δεν σημαίνει ότι η κοινωνία μας έχει δεχθεί ότι η κοινοτική εργασία μπορεί να λειτουργήσει ως εναλλακτική ποινή και ότι εξέλιπαν οι προκαταλήψεις για άτομα που διέπραξαν κάποιο αδίκημα. Αυτό δεν το καταφέραμε κι αυτό είναι το μέγιστο που μπορεί να καταφέρει η κοινοτική εργασία».

Για το ίδιο θέμα, είπε σε προηγούμενη συνεδρία στην κοινοβουλευτική Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ο Άριστος Τσιάρτας, επίσης από το Γραφείο Επιτρόπου Διοικήσεως: «Το μέτρο της ποινής της κοινοτικής εργασίας αντί της φυλάκισης είναι θετικό και σημαντικό, και έχει τέσσερα χαρακτηριστικά, όπως ορίζεται από τους ευρωπαϊκούς κανονισμούς και όπως εφαρμόζεται στην Κύπρο. Ο δικαστής λαμβάνει υπ' όψιν τη φύση του αδικήματος, συν τον χαρακτήρα του αδικοπραγούντα.

»Είναι μια μορφή έκτισης ποινής εν ελευθερία, όχι σε εγκλεισμό, είναι χωρίς αμοιβή και έχει συμβολικό χαρακτήρα, γιατί αποτελεί ένα είδος αποκατάστασης για τη ζημιά που ο κηδεμονευόμενος προκάλεσε στην κοινωνία και δεν έχει αναγκαστικό χαρακτήρα. Τα οφέλη είναι ότι αποτρέπεται ο εγκλεισμός στη φυλακή, κυρίως νεαρών και ελαφροποινιτών, αποτρέπεται η συμφόρηση και αρκετά έξοδα της φυλακής, ενώ ο αδικοπραγών δεν χάνει την επαφή του με το κοινωνικό και το οικογενειακό περιβάλλον του».