Υπάρχουν αρκετά στοιχεία τα οποία καταδεικνύουν ότι η υπνηλία ανεξαρτήτως αιτιολογίας, αποτελεί κύριο παράγοντα κινδύνου για πρόκληση ατυχήματος

Τα τροχαία ατυχήματα είναι η τρίτη συχνότερη αιτία θανάτου παγκοσμίως στα άτομα ηλικίας 5 έως 44 ετών, ενώ προβλέπεται να είναι η πέμπτη συχνότερη αιτία θνησιμότητας ανεξαρτήτως ηλικίας. Από οικονομικής
πλευράς, υπολογίζεται ότι τα τροχαία ατυχήματα κοστίζουν 1-3% του ακαθάριστου εθνικού προϊόντος αναλόγως της χώρας που αφορούν. Σήμερα πλέον, υπάρχουν αρκετά στοιχεία τα οποία καταδεικνύουν ότι η υπνηλία ανεξαρτήτως αιτιολογίας, αποτελεί κύριο παράγοντα κινδύνου για πρόκληση ατυχήματος.

Το συχνότερο αίτιο υπνηλίας είναι η κακή υγιεινή του ύπνου. Παρατεταμένο ωράριο εργασίας, έντονες και υπεράριθμες κοινωνικές ενασχολήσεις, διαταραχές κιρκάδιου κύκλου καθώς και παθολογία κατά τον ύπνο, είναι ορισμένοι μόνο παράγοντες που επιδεινώνουν το αίσθημα υπνηλίας. Από τις παθολογικές καταστάσεις, το υπνοαπνοϊκό σύνδρομο ή όπως αλλιώς λέγεται σύνδρομο υπνικής άπνοιας (ΣΑΥ) είναι η συχνότερη αιτία υπνηλίας.

Το σύνδρομο υπνικής άπνοιας είναι πολύ συχνό στο γενικό πληθυσμό. Υπολογίζεται ότι πέραν του 4% των αντρών και 2% των γυναικών πάσχουν από το σύνδρομο. Τα τελευταία 30 χρόνια έχουν γίνει διάφορες έρευνες σχετικά με τη σχέση του συνδρόμου και των τροχαίων ατυχημάτων. Παρόλα αυτά, παραμένει δύσκολο εγχείρημα ακόμα και σήμερα, να καθοριστεί η ακριβής συχνότητα των τροχαίων στους ασθενείς με υπνική άπνοια.

Μελέτες έχουν δείξει ότι οι ασθενείς είναι διστακτικοί στο να δηλώσουν τα ατυχήματα και επίσης πολλές φορές είναι αδιάγνωστοι την ώρα του ατυχήματος. Ακόμα και τα πορίσματα από την αστυνομία και τις ασφαλιστικές εταιρείες υποεκτιμούν το πρόβλημα, καθώς πολλά ατυχήματα μπορεί να μην δηλώνονται ή να μην σημειώνεται καν η παρουσία του ΣΑΥ στο πόρισμα. Χαρακτηριστικά που μπορεί επιπλέον να προδιαθέτουν σε ατύχημα είναι ο δείκτης μάζας σώματος-παρουσία νοσογόνου παχυσαρκίας, ο υπνοαπνοϊκός δείκτης, ο κορεσμός οξυγόνου και πιθανόν η σοβαρότητα της ημερήσιας υπνηλίας. Εκτίμηση της υπνηλίας Υποκειμενική εκτίμηση H κλίμακα Epworth (Εικόνα 1) λόγω της απλότητας στη χρήση της, την καθιστά πολύ δημοφιλή στις κλινικές ύπνου. Ο ίδιος ο εξεταζόμενος απαντά στις ερωτήσεις και ακολούθως υπολογίζεται το άθροισμα των απαντήσεων του (ESS).

Τιμές ESS  11 καταδεικνύουν παθολογική ημερήσια υπνηλία. Αντικειμενική εκτίμηση Δυστυχώς δεν υπάρχει κάποιο τεστ που να θεωρείται “gold standard” για την εκτίμηση της υπνηλίας. Η δοκιμασία MSLT (Multiple Sleep Latency Test) είναι η πιο συχνά χρησιμοποιούμενη εξέταση για το σκοπό αυτό. Ο ασθενής υποβάλλεται σε συνεχόμενες δοκιμασίες ύπνου με σκοπό να εκτιμηθεί κατά πόσο κοιμάται και σε ποια στάδια του ύπνου εισέρχεται κάθε φορά.

Μία άλλη δοκιμασία που χρησιμοποιείται για την εκτίμηση της υπνηλίας είναι το MWT (Maintenance of Wakefulnes Test). Η εξέταση μοιάζει με το MSLT, αλλά σε αυτή την περίπτωση ο ασθενής προσπαθεί να παραμείνει ξύπνιος στο εργαστήριο ύπνου παρά να κοιμηθεί. Καθώς η δοκιμασία οδήγησης σε πραγματικές συνθήκες για κάποιον που πάσχει από υπνηλία μπορεί να είναι επικίνδυνη για τη ζωή του, έχουν δημιουργηθεί διάφοροι προσομοιοτές οδήγησης σε εικονικό περιβάλλον. Εντούτοις, σήμερα, οι περισσότεροι προσομοιοτές χρησιμοποιούνται ακόμα σε ερευνητικά προγράμματα και δεν είναι ευρέως διαδεδομένοι στην κλινική πράξη.

Πώς μπορεί να εκτιμηθεί η ικανότητα οδήγησης στην κλινική πράξη;

Η ATS (American Thoracic Society), στις πρόσφατες κατευθυντήριες της οδηγίες αναφέρει ότι οι οδηγοί που πάσχουν από ΣΑΥ, θεωρούνται υψηλού κινδύνου για τροχαία εάν υποφέρουν από μετρίου προς σοβαρού βαθμού υπνηλία και επιπλέον έχουν εμπλακεί σε προηγούμενα ατυχήματα ή σε παρ' ολίγον ατυχήματα.

Βέβαια, η εκτίμηση του κάθε οδηγού είναι εξατομικευμένη λαμβάνοντας υπόψη διάφορα στοιχεία από το ιστορικό του όπως προηγούμενο ιστορικό ατυχημάτων, διάφορα φάρμακα και θεραπείες που τυχόν λαμβάνει (πχ αντιισταμινικά, ηρεμιστικά, υπναγωγά), τις συνήθειες και το επάγγελμα του (πχ κατάχρηση αλκοόλ, εργασία τύπου βάρδιας κλπ) κ.α. Σε αμφίβολες περιπτώσεις, τα αντικειμενικά τεστ εκτίμησης υπνηλίας που προαναφέρθηκαν μπορεί να χρησιμοποιηθούν για να τεκμηριωθεί ή να αποκλειστεί επίσημα η υπνηλία.

Μέθοδοι για ελάττωση του κινδύνου για τροχαία στους ασθενείς με ΣΑΥ Η πιο συχνή θεραπεία για την υπνική άπνοια είναι η συσκευή CPAP. Πρόκειται για μία συσκευή που ενώνεται με μία μάσκα την οποία ο ασθενής φοράει την ώρα που κοιμάται με αποτέλεσμα τη βελτίωση της αναπνοής του στον ύπνο. Έχει ήδη αποδειχτεί ότι η χρήση της συσκευής CPAP κατά τον ύπνο, εκτός από τα υπόλοιπα γνωστά ευεργετικά αποτελέσματα,
μειώνει και τον κίνδυνο ατυχήματος, αφού βελτιώνει την ημερήσια υπνηλία. Μάλιστα,μια ενδιαφέρουσα μελέτη από τις ΗΠΑ έδειξε ότι εάν όλοι οι ασθενείς με ΣΑΥ λάμβαναν αποτελεσματική θεραπεία με CPAP, τότε αυτό θα στοίχιζε 3.18 δισεκατομύρια δολάρια, αλλά θα εξοικονομούνταν 11.1 δισεκατομύρια δολάρια από τα ατυχήματα και θα σώζωνταν 920 ανθρώπινες ζωές ετησίως.

Τα τελευταία χρόνια η ιατρική κοινότητα έκανε άλματα προόδου σχετικά με το συγκεκριμένο θέμα. Πρόσφατα δε, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για θέματα ασφάλειας στην οδήγηση, εξέδωσε επίσημη οδηγία στην υρωπαϊκή Εφημερίδα, κατά την οποία το ΣΑΥ περιλαμβάνεται στις παθήσεις που πρέπει να διερευνώνται και να ελέγχονται στους επαγγελματίες οδηγούς πριν τη χορήγηση ή την ανανέωση της οδηγικής τους άδειας.

Πλέον ο ιατρός έχει πολλά εργαλεία στα χέρια του για την εκτίμηση του κάθε οδηγού ξεχωριστά, ενώ η συνεργασία του με τους διάφορους φορείς της πολιτείας κρίνεται απαραίτητη ώστε να
σωθούν ανθρώπινες ζωές στο δρόμο.

ΔΡ. ΑΝΔΡΕΑΣ ΖΑΧΑΡΙΑΔΗΣ
MD, PhD, EDRM, FCCP, FAASM
Πνευμονολόγος – Εξειδίκευση στις διαταραχές ύπνου (ESRS)
Πρόεδρος Πνευμονολογικής Εταιρείας Κύπρου