ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΥΠΡΟ, Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΤΗΣ ΦΙΝΛΑΝΔΙΑΣ ΕΧΕΙ ΕΜΠΝΕΥΣΕΙ ΠΟΛΛΕΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΕΣ ΧΩΡΕΣ

Η Φινλανδία είναι εκπαιδευτική υπερδύναμη γιατί εκτιμά περισσότερο την ισότητα από την αριστεία

Η σύγκριση αλλά και η προσπάθεια μεταποίησης του κυπριακού εκπαιδευτικού μοντέλου σε ένα κράμα που εμπεριείχε και την φινλανδική χροιά αποδείχθηκε μάλλον ατυχής

Ποια είναι, όμως, τα συστατικά της επιτυχίας; Υπάρχει μήπως μυστική συνταγή ή απλώς η επιτυχία στην εκπαίδευσή τους οφείλεται αποκλειστικά σε ένα καλά δομημένο και πειθαρχημένο σχέδιο, το οποίο τηρείται αυστηρώς με την αρωγή όλων των εμπλεκομένων;

Οι καθηγητές και οι δάσκαλοι, πέρα από το κύρος και την αίσθηση του καθήκοντος που επιτελούν, διαθέτουν κοινωνικό στάτους ισάξιο με αυτό των γιατρών και δικηγόρων της χώρας, κάτι που αποδεικνύεται και από τον υψηλό μισθό που λαμβάνουν

Είναι μια χώρα στο μεταίχμιο Ανατολής και Δύσης, με μόλις 5,2 εκατομμύρια κατοίκους. Έχει καταφέρει όμως να μονοπωλεί το ενδιαφέρον της παγκόσμιας εκπαιδευτικής κοινότητας με τις υψηλές επιδόσεις των μαθητών της, σε διαγωνισμούς παγκοσμίου εμβέλειας. Η Φινλανδία κατατάσσεται στην κορυφή -ή κοντά σε αυτήν- σε κάθε εκπαιδευτική έρευνα από το 2000, πλάι σε χώρες με υπερεπιδόσεις όπως η Νότια Κορέα και η Σιγκαπούρη. Διεθνούς κύρους επιστημονικές εφημερίδες και περιοδικά αλλά και μεγάλοι τηλεοπτικοί σταθμοί αφιερώνουν τεράστιο τηλεοπτικό και έντυπο «χωροχρόνο» για να εκθειάσουν το λεγόμενο φινλανδικό «θαύμα» στην εκπαίδευση, ενώ δημοσιογράφοι, υπουργοί άλλων χωρών και εκπαιδευτικοί σπεύδουν στη χώρα των «χιλίων λιμνών» για να γνωρίσουν τους μάγιστρους αυτού του θαύματος, που δεν είναι άλλοι από τους εκπαιδευτικούς, και να διαπιστώσουν «ιδίοις όμμασι» την εκτίναξη του φινλανδικού μοντέλου εκπαίδευσης, που το καθιστά αξιοζήλευτο μεταρρυθμιστικό παράδειγμα προς μίμηση για όλον τον κόσμο.
Κοινωνία της γνώσης

Σε συνέντευξή του σε κυπριακή εφημερίδα πριν από μερικά χρόνια, ο Γιώργος Τσιάκαλος, καθηγητής του Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και τότε επικεφαλής της Επιστημονικής Επιτροπής που συστάθηκε για τη διαμόρφωση των νέων αναλυτικών προγραμμάτων στην Κύπρο, είχε δηλώσει πως η Κύπρος μπορεί να γίνει η Φινλανδία της Μεσογείου όσον αφορά το κομμάτι της εκπαίδευσης. Τι εννοούσε;

Προφανώς ο καθηγητής Τσιάκαλος αναφερόταν στην ατυχή, κατ’ εμένα, σύγκριση, ότι όπως η Φινλανδία κατάφερε να βρίσκεται στην κορυφή σε όλες τις έρευνες που αφορούσαν την ποιότητα της εκπαίδευσης και να παίζει πρωτεύοντα ρόλο σε αυτό που λέμε οικονομία της γνώσης, έτσι και η Κύπρος πληροί όλες τις προϋποθέσεις για ένα αντίστοιχο ποιοτικά εκπαιδευτικό σύστημα, προφανώς όμως με τα δικά του ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Ποιες είναι, όμως, αυτές οι προϋποθέσεις, οι οποίες καθιστούν συγκρίσιμο το εκπαιδευτικό μοντέλο της Φινλανδίας με αυτό της Κύπρου;

Σύμφωνα πάντα με τις διατυπώσεις και τους υπολογισμούς του κ. Τσιάκαλου, «οι σημαντικότερες από αυτές τις προϋποθέσεις είναι οι υψηλές δαπάνες της πολιτείας για την Παιδεία, το υψηλό μορφωτικό επίπεδο του πληθυσμού της, η καλή υλικοτεχνική υποδομή (αν τη συγκρίνουμε με άλλες ευρωπαϊκές χώρες και όχι με αυτό που θεωρούμε ιδανικό), η επιστημονική κατάρτιση των εκπαιδευτικών της και τέλος, ίσως το σπουδαιότερο, η κεντρική σημασία που έχει για την κυπριακή οικογένεια η εκπαίδευση των παιδιών».

Όλα τα προαναφερθέντα, σε συνδυασμό με το μικρό μέγεθος της Κύπρου, που βοηθά την εύκολη εποπτεία οποιουδήποτε προγράμματος, δημιουργούσαν την πεποίθηση και ίσως την ψευδαίσθηση στους κατά καιρούς μεταρρυθμιστές της παιδείας μας, ότι θα μπορούσαμε να προχωρήσουμε σε μεταρρυθμίσεις με πρότυπο το φινλανδικό θαύμα.

Η σύγκριση αλλά και η προσπάθεια μεταποίησης του κυπριακού εκπαιδευτικού μοντέλου σε ένα κράμα που εμπεριείχε και τη φινλανδική χροιά, αποδείχθηκε μάλλον ατυχής, μιας και μόνο καρπούς δεν έχουν αποδώσει οι έως τώρα μεταρρυθμίσεις στο εκπαιδευτικό σχήμα. Και αυτό αποδεικνύεται πρωτίστως με τα αποτελέσματα των εξετάσεων των Κυπρίων μαθητών και φοιτητών σε παγκόσμιες και εγχώριες εξετάσεις, τα οποία κρίνονται μάλλον ως απογοητευτικά, καθρέφτης για την αδυναμία και την κατάπτωση της εκπαίδευσής μας, χωρίς να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν και οι εξαιρέσεις λαμπρών δειγμάτων μαθητών.

Πέρα από την Κύπρο, η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση της Φινλανδίας έχει εμπνεύσει πολλές ευρωπαϊκές -και όχι μόνο- χώρες, που προσπάθησαν να κτίσουν το μοντέλο εκπαίδευσής τους πάνω στο φινλανδικό πρότυπο, χωρίς όμως επαρκή αποτελέσματα. Αυτό δικαιολογεί κάπως και τον χαρακτηρισμό «θαύμα», με τον οποίο οι ακαδημαϊκοί βάφτισαν την εκπαίδευση στη Φινλανδία, η οποία δικαίως έχει χαρακτηριστεί ως η εκπαιδευτική υπερδύναμη της Δύσης, μιας και όπως αποδείχτηκε, κανείς δεν ανακάλυψε ακόμη τη «μυστική συνταγή» της επιτυχίας.

Η «συνταγή της επιτυχίας»

Ποια είναι, όμως, τα συστατικά της επιτυχίας; Υπάρχει μήπως μυστική συνταγή ή απλώς η επιτυχία στην εκπαίδευσή τους οφείλεται αποκλειστικά σε ένα καλά δομημένο και πειθαρχημένο σχέδιο, το οποίο τηρείται αυστηρώς με την αρωγή όλων των εμπλεκομένων;

Σε αντίθεση με το ανατολικοασιατικό μοντέλο εκπαίδευσης, που περιλαμβάνει μεταξύ άλλων εξοντωτικές ώρες διαβάσματος για εξετάσεις και παπαγαλία, αλλά και εξωσχολικά φροντιστήρια, η επιτυχία της Φινλανδίας έγκειται στο γεγονός ότι τα φινλανδικά σχολεία αναθέτουν στους μαθητές μηδαμινή δουλειά στο σπίτι (που δεν ξεπερνά τα 30 λεπτά), ενώ απασχολούν τα παιδιά με πολύ πιο δημιουργικό τρόπο. Παράλληλα, η Φινλανδία δεν αξιολογεί τους μαθητές με κλασικού τύπου τεστ αξιολόγησης. Η μόνη εξέταση στην οποία παρακάθονται οι μαθητές είναι στο τέλος του εθελοντικού δευτεροβάθμιου σχολείου (κάτι ανάλογο με το κυπριακό λύκειο), και αποτελεί ουσιαστικά τις εθνικές εξετάσεις εισαγωγής στο Πανεπιστήμιο.

Αντ’ αυτού, οι εκπαιδευτικοί στα δημόσια σχολεία εκπαιδεύονται να αξιολογούν τα παιδιά στις τάξεις τους χρησιμοποιώντας ανεξάρτητα τεστ, τα οποία δημιουργούν μόνοι τους. Όλα τα παιδιά παίρνουν έναν έλεγχο (report card) στο τέλος κάθε τριμήνου, αλλά τα δεδομένα σε αυτούς βασίζονται σε ατομική αξιολόγηση από τον κάθε δάσκαλο. Κατά περιόδους, το Υπουργείο Εκπαίδευσης παρακολουθεί την εθνική πρόοδο κάνοντας δειγματοληπτικά τεστ σε ομάδες μαθητών από πολλά και διαφορετικά σχολεία.

Ένας ακόμη σημαντικός παράγοντας επιτυχίας του φινλανδικού μοντέλου εκπαίδευσης είναι και η άρτια κατάρτιση των εκπαιδευτικών του. Οι καθηγητές και οι δάσκαλοι, πέρα από το κύρος και την αίσθηση του καθήκοντος που επιτελούν, διαθέτουν κοινωνικό στάτους ισάξιο με αυτό των γιατρών και δικηγόρων της χώρας, κάτι που αποδεικνύεται και από το υψηλό εισόδημα που λαμβάνουν. Για να γίνει κάποιος εκπαιδευτικός στη Φινλανδία πρέπει πρώτιστα να έχει τουλάχιστον μεταπτυχιακό, ενώ πέραν των δύο ωρών την εβδομάδα αφιερώνονται από τους εκπαιδευτικούς για συντρέχουσα εκπαίδευση και επιμόρφωση μέσω εκλεκτών εκπαιδευτικών προγραμμάτων που γίνονται από ακαδημαϊκούς.

Εκπαιδευτική υπερδύναμη

Κι ενώ το στοιχείο του ανταγωνισμού και της σύγκρισης μεταξύ μαθητών σε πολλούς τομείς -επιδόσεις, κοινωνικό στάτους, οικονομική κατάσταση- είναι διάχυτο σε όλες τις εκφάνσεις της κυπριακής εκπαίδευσης, ολόκληρο το μοντέλο της εκπαίδευσης στη Φινλανδία είναι κτισμένο πάνω στην ισότητα μεταξύ μαθητών και όχι τόσο στην επιδίωξη της αριστείας. Στη Φινλανδία, δεν υπάρχουν λίστες με κορυφαία σχολεία ή δασκάλους. Η κύρια ιδέα που οδηγεί την εκπαίδευση δεν είναι ο ανταγωνισμός μεταξύ εκπαιδευτικών και σχολείων αλλά η συνεργασία. Ολόκληρη η πολιτική γραμμή εκπαίδευσης είναι κτισμένη πάνω στην ιδέα της ίσης μεταχείρισης.

Η Φινλανδία προσφέρει σε όλους τους μαθητές δωρεάν σχολικά γεύματα, εύκολη πρόσβαση σε ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, ψυχολογική υποστήριξη και εξατομικευμένη καθοδήγηση σε κάθε μαθητή. Όπως αναφέρει ένας σπουδαίος Φινλανδός παιδαγωγός και συγγραφέας, ο Pasi Sahlberg, «οι αληθινοί νικητές δεν διαγωνίζονται», ενώ προσθέτει πως, «από το 1980, ο κύριος οδηγός της φινλανδικής εκπαιδευτικής πολιτικής ήταν η ιδέα ότι κάθε παιδί πρέπει να έχει την ίδια ακριβώς ευκαιρία να μάθει, ανεξάρτητα από το οικογενειακό ιστορικό, εισόδημα, ή γεωγραφική προέλευση. Η εκπαίδευση λογιζόταν κυρίως και πάνω απ’ όλα, όχι ως ένας τρόπος να παράγει σταρ επιδόσεων, αλλά ως ένα όργανο για να εξισορροπήσει την κοινωνική ανισότητα».

Αλλαγή «εκ των έσω»

Όπως αποδεικνύεται, η αλλαγή πηγάζει από μέσα. Η πραγματική προσπάθεια για αλλαγή δεν βρίσκεται σε απατηλές εξαγγελίες μέτρων και καινοτομιών από τους κατά καιρούς αρμοδίους, χάριν εντυπωσιασμού. Η αλλαγή βρίσκεται στην αναδιάρθρωση των προτεραιοτήτων, στην ιεραρχία των αναγκών, στη βάση της ίσης μεταχείρισης, «μιας και πολιτεία που δεν έχει ως βάση την παιδεία, είναι οικοδομή σε άμμο». Η αλλαγή κρύβεται στην ικανότητα να μπορείς να μετατρέπεις τα λόγια σε πράξεις, εκεί είναι η «μαγκιά». Γι' αυτό, αν όντως επιθυμούμε να αποκτήσουμε το «ιδανικό σχολείο», ας αρχίσουμε καλύτερα με μια «εκ των έσω» ανασυγκρότηση.