ΜΕ ΛΑΜΠΡΟΤΗΤΑ ΘΑ ΕΟΡΤΑΣΤΕΙ ΣΗΜΕΡΑ Η ΚΟΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ

Πρόκειται για τη μεγαλύτερη από τις γιορτές που καθιέρωσε η Εκκλησία προς τιμήν της Μητέρας του Χριστού, τις ονομαζόμενες θεομητορικές εορτές

Οι πρώτες μαρτυρίες για τον εορτασμό της Κοίμησης της Θεοτόκου εμφανίζονται τον πέμπτο αιώνα μ.Χ., γύρω στην εποχή που συγκλήθηκε η Γ’ Οικουμενική Σύνοδος της Εφέσου (451), που καθόρισε το θεομητορικό δόγμα και έγινε αιτία να αναπτυχθεί η τιμή στο πρόσωπο της Θεοτόκου

Κατά την εκκλησιαστική παράδοση, της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου προηγείται νηστεία, η οποία καθιερώθηκε τον 7° αιώνα. Αρχικά ήταν χωρισμένη σε δύο περιόδους: Πριν από την εορτή της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος και πριν από την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου

«Εν τη Γεννήσει την παρθενίαν εφύλαξας, εν τη Κοιμήσει τον κόσμον ού κατέλιπες, Θεοτόκε, μετέστης προς την ζωήν, μήτηρ υπάρχουσα της ζωής, και ταις πρεσβείαις ταις σαις λυτρουμένη, εκ θανάτου τας ψυχάς ημών», θα ακουστεί σήμερα στις εκκλησίες του Ελληνισμού και δη στις πανηγυρίζουσες Μονές, που δεν είναι λίγες. Επίκεντρο των εορτασμών της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, του Πάσχα του καλοκαιριού όπως λέγεται, θα είναι η Παναγία Σουμελά στην Τραπεζούντα, όπου θα τελεστεί για έκτη χρονιά πανηγυρική Θεία Λειτουργία, προεξάρχοντος του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, ενώ την Κύπρο θα εκπροσωπήσει ο Μητροπολίτης Κωνσταντίας και Αμμοχώστου Βασίλειος.

Στον τόπο μας, σήμερα πανηγυρίζουν οι Ιερές Μονές της Παναγίας Χρυσορροϊατίσσης στην Πάφο, της Παναγίας Τροοδιτίσσης και της Παναγίας Τρικουκκιωτίσσης στον Πρόδρομο, της Παναγίας Χρυσοκουρδαλλιωτίσσης στο Τρόοδος, αλλά και η Ιερά Μονή του Αγίου Νεοφύτου στην Πάφο, αφού το Καθολικό της είναι αφιερωμένο στην Κοίμηση της Θεοτόκου.

Επίσης, σήμερα μεγάλο πανηγύρι γίνεται και στην Παναγία τη Χρυσοσπυλιώτισσα, στη Κάτω Δευτερά. Στην Κοίμηση της Θεοτόκου είναι, επίσης, αφιερωμένες οι τουρκοκρατούμενες Ιερές Μονές της Παναγίας των Καθάρων, πλησίον της κοινότητας Λάρνακα της Λαπήθου, και της Παναγίας Μελανδρίνας, πλησίον της κοινότητας Καλογραίας της επαρχίας Κερύνειας.

Η ιστορία των πανηγυριζουσών Μονών

Για την ιστορία αξίζει να αναφερθεί πως η Ιερά Μονή της Παναγίας της Χρυσορροϊάτισσας βρίσκεται σε μια έξοχη θέση κοντά στο χωριό Παναγιά, στις δυτικές πλαγιές του Τροόδους, στην επαρχία Πάφου. Αν και δεν υπάρχουν ακριβείς ή γραπτές μαρτυρίες για την ίδρυσή της, η παράδοση αναφέρει πως κτίστηκε τον 12° αιώνα, έναν πολύ σημαντικό αιώνα για τη μοναστική ζωή στην Κύπρο, αφού σ’ αυτό το διάστημα τοποθετείται η ίδρυση των πιο σημαντικών Μονών, κυρίως με χορηγίες των Βυζαντινών αυτοκρατόρων. Η παράδοση, μάλιστα, αποδίδει την εικόνα της Παναγίας που φυλάσσεται στο Μοναστήρι, ότι είναι μια από τις εβδομήντα εικόνες που αντέγραψαν τις τρεις πρωτότυπες εικόνες που ζωγράφισε ο Απόστολος Λουκάς.

Το σημερινό κτηριακό συγκρότημα της Μονής μαζί με τον ναό είναι αρκετά νεότερα και χρονολογούνται στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Παρ’ όλ' αυτά πρόκειται για ένα πολύ αρμονικό και ιδιαίτερα ενδιαφέρον μοναστηριακό σύνολο. Ο ναός της Μονής, που αντικατέστησε άλλο παλαιότερο και μικρότερο, χρονολογείται στα 1770. Οι λίγες τοιχογραφίες που βρίσκονται πάνω από τις εισόδους της εκκλησίας χρονολογούνται στα 1802. Στη Μονή υπάρχει, δε, μικρό μουσείο, όπου φυλάσσονται σημαντικά εκκλησιαστικά κειμήλια.

Η Ι.Μ. Τροοδίτισσας

Η Ιερά Μονή της Παναγίας Τροοδίτισσας υπολογίζεται ότι έγινε μετά την περίοδο της Εικονομαχίας. Τα πρώτα κτίσματα, τα οποία ήταν της Μεσοβυζαντινής περιόδου (12ου αιώνα) δεν σώζονται. Το Καθολικό και τα υπόλοιπα κτίσματα είναι μεταγενέστερα, και υπολογίζονται στα τέλη του 18ου-20ού αιώνα. Στον Μοναχό Δαμασκηνό και στον μετέπειτα Ηγούμενο Παγκράτιο οφείλεται η ανασυγκρότηση του Μοναστηριού, αφού τον 19° αιώνα οδηγείτο προς διάλυση. Ανεκτίμητο κειμήλιο της Μονής είναι η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας, η οποία προέρχεται από τη Μικρά Ασία και είναι γνωστή για τα θαύματά της σε άτεκνα αντρόγυνα, που επιθυμούν να φέρουν στον κόσμο ένα παιδί.

Η Μονή Παναγίας Τρικουκκιωτίσσης

Η Ιερά Μονή Παναγίας Ελεούσας της Τρικουκκιώτισσας, η οποία βρίσκεται στο Τρόοδος, κοντά στο χωριό Πρόδρομος, είναι από τις αρχαιότερες της Κύπρου. Πότε ακριβώς ιδρύθηκε δεν γνωρίζουμε, αλλά είναι βέβαιο, όμως, ότι αυτή υφίστατο κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας-Ενετοκρατίας (1191-1571). Αρχικά η Μονή ήταν μεγάλη όπως η Μονή της Παναγίας του Κύκκου, σύμφωνα με τον περιηγητή Βασίλειο Μπάρσκυ. Αργότερα συρρικνώθηκε, λόγω της μεγάλης φτώχιας που επέφερε η Τουρκοκρατία.

Η επωνυμία «Τρικουκκιώτισσα» προήλθε, πιθανόν, από ένα το δέντρο του δάσους, τη λεγόμενη «Τρικουτσιά» ή «Κοκκονιά». Στην εν λόγω Μονή υπήρχε παλαιότερη εικόνα -που σήμερα αγνοείται- η οποία, σύμφωνα με την παράδοση, αγιογραφήθηκε από τον Ευαγελιστή Λουκά. Όπως μαθαίνουμε δε από τον 16° αιώνα, η θαυματουργή εικόνα της Τρικουκκιώτισσας χαριτώθηκε από τον Θεό να απαλλάσσει τον τόπο μας από τις επιπτώσεις της ανομβρίας.

Η Χρυσοκουρδαλιώτισσα

Η Ιερά Μονή Παναγίας Χρυσοκουρδαλιώτισσας είναι ένα γραφικό μεσαιωνικό κτίσμα, που μέχρι πρόσφατα παρέμενε άγνωστη στον πολύ κόσμο της Κύπρου. Βρίσκεται στο χωριό Κούρδαλι, κοντά στο γνωστότερο χωριό Σπήλια, στην όμορφη περιοχή της Σολιάς. Τη Μονή έκτισε η οικογένεια Κούρδαλη, με πρωτοστατούντες τον ιεροδιάκονο Λέοντα Κούρδαλη και τον συγγενή του, πρωθιερέα Ιωάννη Κούρδαλη και χρονολογείται στα τέλη του 15ου/αρχές του 16ου αιώνα.

Πρόκειται για μίαν από τις πολλές περιπτώσεις ιδιωτικών μονυδρίων και ναών, που ανεγείρονται στην Κύπρο από κληρικούς ή λαϊκούς κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας. Παλαιότερα ήταν ανδρικό μοναστήρι, εγκαταλείφθηκε όμως αργότερα, ίσως επί Τουρκοκρατίας, κι έτσι το καθολικό της Μονής χρησιμοποιήθηκε ως εκκλησία του μεταγενέστερου της Μονής οικισμού Κουρδάλων. Η προσκυνηματική εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας είναι του 16ου αιώνα.

Ο ναός είναι διαιρεμένος σε τρία κλίτη με ξύλινες κολόνες και δοκούς, οι οποίες ήταν διακοσμημένες. Σήμερα σώζονται μόνο τρεις από τις αρχικές αυτές δοκούς. Οι τοιχογραφίες του ναού, που συντηρήθηκαν μαζί με τον ναό από το Τμήμα Αρχαιοτήτων της Κύπρου, χρονολογούνται στο πρώτο μισό του 16ου αιώνα, αλλά πλείστες όσες έχουν δυστυχώς καταστραφεί. Σε πολύ καλή κατάσταση διατηρούνται σήμερα αυτές στο Ιερό Βήμα και σε κάποια άλλα σημεία του ναού.

Το Μοναστήρι του Αγίου Νεοφύτου

Η Ιερά Μονή του Αγίου Νεοφύτου βρίσκεται σε μια ειδυλλιακή τοποθεσία στα βόρεια της Πάφου και κτίστηκε δίπλα από το περίφημο ασκητήριο, που λάξευσε ο Κύπριος ασκητής Άγιος Νεόφυτος τον 12° αιώνα και έζησε μέσα σ’ αυτό σ’ όλη τη ζωή του έγκλειστος. Η εγκλείστρα του Αγίου Νεοφύτου, που αποτελείται από τον κυρίως ναό, το Ιερό Βήμα και το κελί του Αγίου μαζί με τον τάφο του κοσμείται από έξοχες τοιχογραφίες του 12ου αιώνα. Μερικές από αυτές, κυρίως στο κελί, ζωγραφίστηκαν από τον Κωνσταντινουπολίτη ζωγράφο Θεόδωρο Αψευδή στα 1183. Η εκκλησία της Μονής, που κτίστηκε τον 16° αιώνα σε μικρή απόσταση στα νότια της Εγκλείστρας, είναι διακοσμημένη με πολύ ωραίες τοιχογραφίες του πρώτου μισού του 16ου αιώνα. Στη Μονή υπάρχει, επίσης, ένα ωραίο μικρό εκκλησιαστικό μουσείο, με αντικείμενα και εικόνες από την ίδια τη Μονή.

Η Παναγία η Χρυσοσπηλιώτισσα

Το Σπήλαιο της Παναγίας Χρυσοσπηλιώτισσας βρίσκεται κοντά στο χωριό Κάτω Δευτερά, στην αριστερή όχθη του ποταμού Πεδιαίου. Στο εσωτερικό της σπηλιάς διασώζονται ελάχιστα λείψανα τοιχογραφιών, πιθανώς του 14ου αιώνα. Σήμερα, η Χρυσοσπηλιώτισσα είναι ένα μεγάλο προσκύνημα για την ευρύτερη περιοχή της Λευκωσίας και κατά τη σημερινή μέρα γίνεται μεγάλη θρησκευτική πανήγυρις.

Η γιορτή της Κοιμήσεως

Η γιορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου έχει ιδιαίτερη θέση στο εορτολόγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας και συνδέεται άμεσα με τη μοναδικότητα του προσώπου της Παναγίας στο έργο «της εν Χριστώ σωτηρίας» των ανθρώπων, αποτελώντας, μάλιστα, τη μεγαλύτερη από τις γιορτές που καθιέρωσε η Εκκλησία προς τιμήν της Μητέρας του Χριστού, τις ονομαζόμενες θεομητορικές εορτές. Οι πρώτες μαρτυρίες για τον εορτασμό της Κοίμησης της Θεοτόκου εμφανίζονται τον πέμπτο αιώνα μ.Χ., γύρω στην εποχή που συγκλήθηκε η Γ’ Οικουμενική Σύνοδος της Εφέσου (451), που καθόρισε το θεομητορικό δόγμα και έγινε αιτία να αναπτυχθεί η τιμή στο πρόσωπο της Θεοτόκου.

Για πρώτη φορά φαίνεται να γιορτάστηκε στα Ιεροσόλυμα στις 13 Αυγούστου και λίγο αργότερα μετατέθηκε στις 15 του ίδιου μήνα. Είχε δε γενικότερα θεομητορικό χαρακτήρα, χωρίς ειδική αναφορά στο γεγονός της Κοιμήσεως και ονομάζονταν «ημέρα της Θεοτόκου Μαρίας». Κέντρο του πανηγυρισμού αναφέρεται στην αρχή ένα «Κάθισμα» (ναός), που βρισκόταν έξω από τα Ιεροσόλυμα στον δρόμο προς τη Βηθλεέμ. Η σύνδεση αυτής της γιορτής με την Κοίμηση της Θεοτόκου έγινε στον ναό της Παναγίας, που βρισκόταν στη Γεθσημανή, το «ευκτήριο του Μαυρικίου», όπου υπήρχε και ο τάφος της.

Η νηστεία

Κατά την εκκλησιαστική παράδοση, της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου προηγείται νηστεία, η οποία καθιερώθηκε τον 7° αιώνα. Αρχικά ήταν χωρισμένη σε δύο περιόδους: Πριν από την εορτή της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος και πριν από την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Τον 10° αιώνα συνενώθηκαν σε μία νηστεία, που περιλαμβάνει 14 ημέρες και ξεκινά την 1η Αυγούστου. Κατά τη διάρκεια της συγκεκριμένης νηστείας νηστεύεται το λάδι, εκτός του Σαββάτου και της Κυριακής, ενώ στη γιορτή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα καταλύεται (επιτρέπεται) το ψάρι. Ανήμερα την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου καταλύονται τα πάντα, εκτός και αν η εορτή πέσει σε Τετάρτη ή Παρασκευή, οπότε καταλύεται μόνο το ψάρι. Τις ημέρες της νηστείας του Δεκαπενταυγούστου ψάλλονται τις απογευματινές ώρες στις εκκλησίες (εκτός Κυριακής), εναλλάξ, ο «Μικρός και ο Μέγας Παρακλητικός Κανών εις την Υπεραγίαν Θεοτόκον», οι λεγόμενες «Παρακλήσεις».

Στο σπίτι του Ευαγγελιστή Ιωάννη

Όπως αναφέρεται, εξάλλου, στην εκκλησιαστική παράδοση, η μητέρα του Ιησού Χριστού πληροφορήθηκε τον επικείμενο θάνατό της από έναν άγγελο τρεις ημέρες προτού αυτός συμβεί και άρχισε να προετοιμάζεται κατάλληλα. Επειδή κατά την ημέρα της Κοίμησής της δεν ήταν όλοι οι Απόστολοι στα Ιεροσόλυμα, μία νεφέλη τούς άρπαξε και τους έφερε κοντά της. Μοναδικός απών ο Απόστολος Θωμάς. Η Κοίμηση της Θεοτόκου συνέβη στο σπίτι του Ευαγγελιστή Ιωάννη, όπου και διέμενε μετά τη σταύρωση του Χριστού. Αφού της έκλεισαν τα μάτια, οι Απόστολοι μετέφεραν το νεκροκρέβατό της στον κήπο της Γεθσημανής, όπου την έθαψαν. Όταν μετά από τρεις ημέρες ο απόστολος Θωμάς πήγε στον τάφο της, βρήκε μόνο τα εντάφια. Πάνω στον τάφο της Παναγίας κτίστηκε μεγαλοπρεπής ναός, που αποδίδεται στην Αγία Ελένη. Μετά την καταστροφή του, ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου Μαρκιανός (450-457) με τη δεύτερη σύζυγό του Πουλχερία έκτισαν έναν νέο ναό, που υπάρχει μέχρι σήμερα.

Δογματική διαφορά

Αξίζει, εξάλλου, να αναφερθεί πως μεταξύ της Ορθόδοξης και της Καθολικής Εκκλησίας υπάρχει δογματική διαφορά σχετικά με την Κοίμηση της Θεοτόκου. Η Καθολική Εκκλησία πιστεύει στο δόγμα της ενσώματης ανάληψης της Θεοτόκου (Assumptio Beatae Mariae Virginis), που οριστικοποιήθηκε με την αποστολική εγκύκλιο του Πάπα Πίου IB' «Munificentissimus Deus» (1 Νοεμβρίου 1950). Αντίθετα, η Ορθόδοξη Εκκλησία κάνει λόγο πρώτα για Κοίμηση της Θεοτόκου, δηλαδή πραγματικό θάνατο (χωρισμό ψυχής και σώματος) και στη συνέχεια για μετάσταση της Θεοτόκου, δηλαδή ανάσταση (ένωση ψυχής και σώματος) και ανάληψή της κοντά στον Υιόν της. Η εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου γιορτάζεται με λιγότερο εμφατικό τρόπο στις λοιπές ορθόδοξες και καθολικές χώρες του κόσμου, στις περισσότερες από τις οποίες ο Δεκαπενταύγουστος είναι επίσημη αργία, όπως και στην Κύπρο και στην Ελλάδα. Οι προτεσταντικές ομολογίες θεωρούν την Κοίμηση της Θεοτόκου δευτερεύουσα εορτή, επειδή δεν βασίζεται σε βιβλικές αναφορές.

Δεν είναι πένθιμο γεγονός

Στην Κύπρο, όπως και στην Ελλάδα, η Κοίμηση της Θεοτόκου εορτάζεται με ιδιαίτερη λαμπρότητα, ονομάζεται δε και «Πάσχα του καλοκαιριού». Σε πολλά νησιά του Αιγαίου (Τήνος, Πάρος, Πάτμος) στολίζουν και περιφέρουν επιτάφιο προς τιμήν της Παναγίας. Σε πόλεις και χωριά ανά την ελληνική επικράτεια, σε εκκλησίες αφιερωμένες στην Κοίμηση της Θεοτόκου, διοργανώνονται παραδοσιακά πανηγύρια που καταλήγουν σε γενικευμένο γλέντι. Από το όρος Μελά, η Παναγία Σουμελά βρέθηκε στο Βέρμιο Ημαθίας. Στην Τήνο η γιορτή της συνδέθηκε με τον τορπιλισμό της «Έλλης» και μαζί με την Κοίμησή της οι Έλληνες τιμούν τη μνήμη αυτών που χάθηκαν. Στη Λέρο η Καστροβασίλισσα, στην Αστυπάλαια η Πορταΐτισσα, στη Ρόδο η Κρεμαστή και στην Πάρο η Εκατονταπυλιανή, στη Λέσβο η Αγία Σιών της Αγιάσου και στη Νίσυρο η Σπηλιανή Κυρά.

Στην Κρήτη η Καλυβιανή και η Μεγάλη Παναγιά της Νεάπολης, στην Ίμβρο η Παναγιά η Ιμβριώτισσα και στη Χαλκιδική η Μεγάλη Παναγιά. Στη Γουμένισσα το Θεομητορικό Μοναστήρι, στην Ήπειρο η Μολυβδοσκέπαστη, στην Κεφαλλονιά η Οφιούσα, στην Άνδρο η Φανερωμένη, στην Κάρπαθο η Παναγιά της Ολύμπου και η Χοζοβιώτισσα στην Αμοργό. Στη Σκιάθο η Βαγγελίστρα, στο Λεωνίδιο Κυνουρίας η Παναγιά της Έλωνας και η Επισκοπιώτισσα στη Μαντινεία. Η Κοίμηση της Θεοτόκου δεν είναι ένα πένθιμο γεγονός για τον ελληνικό λαό, επειδή η Παναγία «μετέστη προς την ζωήν».

***Αρκετό από το υλικό για τις πανηγυρίζουσες Μονές στην Κύπρο που αναφέρονται στο ρεπορτάζ είναι παρμένο από το βιβλίο-οδηγό του ΚΟΤ «Κύπρος Νήσος Αγίων - Θρησκευτική Περιήγησις»