Ο Ιππόλυτος του Ευριπίδη κι ο λοιμός στον Θουκυδίδη
Απόπειρα μιας άλλης ερμηνείας της αρχαίας τραγωδίας

Θα πρέπει βέβαια να διαβάσουμε προσεκτικά όσους μελέτησαν βαθύτερα τις αρχαίες τραγωδίες και δη του Ευριπίδη, για ν’ αντιληφθούμε γιατί το 428 π.Χ. ώριμος πια, αναγνωρισμένος και ήδη βραβευμένος, ο νεότερος εκ των τριών κορυφαίων τραγωδών της κλασικής αρχαιότητας έγραψε την τραγωδία Ιππόλυτος. Και τι ακριβώς ήθελε ν’ αναδείξει, εκείνη την εποχή, ενώπιον των συμπολιτών του, με αυτό το δραματικό του έργο, γνωστός ήδη ως ο πολύ πιο «ψυχολόγος» σε σύγκριση με τους προηγηθέντες ομότεχνους, Αισχύλο και Σοφοκλή.

Διαβάσαμε στις εφημερίδες κείμενα που αναφέρονται στο σκεπτικό των ανθρώπων του ΘΟΚ ν’ ανεβάσουν φέτος τον Ιππόλυτο του Ευριπίδη. Υποθέτουν ότι ο συγκεκριμένος ευριπίδειος λόγος σχετίζεται με το γεγονός ότι τότε, το 428, ο αρξάμενος το 431 Πελοποννησιακός Πόλεμος (27ετούς εν τέλει διάρκειας) βρισκόταν στο 4ο έτος του και: «Ο άνθρωπος ευτελίζεται, όπως και σήμερα, με τον Ευριπίδη να τολμά, σ’ αυτήν την τραγωδία ν’ απομυθοποιήσει το αξιακό σύστημα της εποχής του». Αλλ’ όμως πουθενά στους 1466 στίχους του Ιππόλυτου, έστω και κατ’ αλληγορία, δεν εντοπίζεται οτιδήποτε σχετιζόμενο με τον τότε διεξαγόμενο πόλεμο και τους μέχρι τότε προβληματισμούς για το ισχύον αξιακό του σύστημα. Αργότερα θα υπάρξουν, ανάγλυφες, σε άλλες τραγωδίες του (Εκάβη 425 π.Χ., Ανδρομάχη 420, Τρωάδες 415) οι σχετιζόμενες με τον πόλεμο παρεμβάσεις του.

Η θανατηφόρος νόσος
Αντίθετα, έχουμε την υποψία ότι ο τραγικός λόγος του Ευριπίδη στον Ιππόλυτο σχετίζεται με καταστάσεις τις οποίες παρήγαγε ένα άλλο, φρικτότερο τού μέχρι τότε πολέμου γεγονός, που έπληξε οικτρά, με φοβερό τρόπο, την πόλη του την εποχή που έγραψε τον Ιππόλυτο:

Η άγνωστης αιτίας θανατηφόρος λοιμική νόσος, που σαν επιδημία αποδεκάτιζε τον πληθυσμό των Αθηναίων. Την περιέγραψε, με υποδειγματικό τρόπο κι εξαντλητικές λεπτομέρειες που ενδιαφέρουν μέχρι σήμερα και την ιατρική επιστήμη, ο Θουκυδίδης, στα κεφάλαια 47 έως και 54 του 2ου βιβλίου της ιστορίας του. Αμέσως μετά τον περίφημο Επιτάφιο Λόγο (Β 35-46) που εκφώνησε ο Περικλής για τους πεσόντες κατά το πρώτο έτος του πολέμου. Απ’ τη λοιμική προήλθε και του Περικλή ο θάνατος το 429 π.Χ. κι απ’ τη λοιμική ασθένησε αλλ’ επέζησε κι ο ίδιος ο Θουκυδίδης, συγκαιρινός του Ευριπίδη, 25 χρόνια νεαρότερός του.

Οι λόγοι της κατάρρευσης του αξιακού συστήματος
Περιφερόμενος ο θάνατος εκείνης της επιδημίας αδιακρίτως σκοτώνοντας, χωρίς ιατρική ή άλλη δυνατότητα αντιμετώπισής του, προκάλεσε, μαζί με την απελπισία και την απόγνωση, και την κατάρρευση του αξιακού συστήματος, των νόμων, των ηθών και των εθίμων της αθηναϊκής κοινωνίας και των σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων: «Θεών δε φόβος ή ανθρώπων νόμος ουδείς απείργε» - κανένας φόβος των θεών ή νόμος των ανθρώπων δεν τους συγκρατούσε πια, επισήμανε στο Β-53 του ο Θουκυδίδης κι ολόκληρο το κεφάλαιό του αξίζει επισταμένης μελέτης. Το παραθέτουμε αυτούσιο, όπως το είχε μεταφράσει ο Ελευθέριος Βενιζέλος, επειδή μας αρέσει περισσότερο αυτή η μετάφραση:

ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ Β-53: «Αλλ' η νόσος εισήγαγε προσέτι και άλλας χειροτέρας μορφάς ανομίας εις την πόλιν. Διότι πολλοί, οι οποίοι προηγουμένως απέκρυπταν την επίδοσίν των εις αθεμίτους ηδονάς, παρεδίδοντο ήδη εις αυτάς χωρίς καμμίαν επιφύλαξιν, καθόσον έβλεπαν πόσον αιφνίδια ήτο η μετάπτωσις, αφ' ενός μεν των πλουσίων, οι οποίοι εξαίφνης απέθνησκαν, αφ' ετέρου δε των τέως εντελώς απόρων, οι οποίοι εις μίαν στιγμήν υπεισήρχοντο εις τας περιουσίας εκείνων. Ως εκ τούτου, απεφάσιζαν να χαρούν την ζωήν των όσον ημπορούσαν ταχύτερον, επιδιδόμενοι εις τας απολαύσεις, διότι εθεώρουν και την ζωήν και τον πλούτον εξ ίσου εφήμερα.

Και κανείς δεν ήτο διατεθειμένος να υποβάλλεται προκαταβολικώς εις ταλαιπωρίας προς επιδίωξιν σκοπού, τον οποίον ενόμιζεν ενάρετον, αφού εθεώρει αμφίβολον, αν θα επιζήση διά να πραγματοποιήση αυτόν, μόνον δε ό,τι παρείχεν άμεσον απόλαυσιν και ό,τι καθ' οιονδήποτε τρόπον ωδήγει εις τούτο κατήντησε να θεωρήται και ενάρετον και χρήσιμον. Αλλά φόβος των θεών ή νόμος των ανθρώπων κανείς δεν τους συνεκράτει, αφ' ενός μεν διότι βλέποντες ότι όλοι εξ ίσου απέθνησκαν, έκριναν ότι καμμία δεν υπήρχε διαφορά μεταξύ ευσεβείας και ασεβείας, εξ άλλου δε, επειδή κανείς δεν επίστευεν ότι θα επιζήση, διά να δώση λόγον των εγκλημάτων του και τιμωρηθή δι' αυτά. Τουναντίον, όλοι εθεώρουν ότι η ήδη κατεψηφισμένη κατ' αυτών και επί των κεφαλών των επικρεμαμένη τιμωρία ήτο πολύ βαρυτέρα, και ότι πριν επιπέση κατ' αυτών, εύλογον ήτο να χαρούν οπωσδήποτε την ζωήν των».

Η πλοκή του έργου
Μέσα και σε αυτό λοιπόν το κοινωνικό πλαίσιο που περιέγραψε εναργώς ο Θουκυδίδης και υπό το βάρος και αυτών των απελπιστικών πληγμάτων που υφίστατο ο άνθρωπος της εποχής του, στην πόλη του, έγραψε εκείνον τον καιρό ο Ευριπίδης τον Ιππόλυτό του.

Στην εκδικητική μοχθηρία της θεάς Αφροδίτης εναντίον ενός συνειδητού αρνητή των ερωτικών προσταγμάτων της Κύπριδας, βασίζεται η πλοκή της τραγωδίας. Μοχθηρία στρεφόμενη καταστροφικά σε βάρος του άμεμπτης αγνότητας Ιππόλυτου. Ακέραιου… αγιορείτη παρθένου της αρχαιότητας, αφιερωμένου ψυχή τε και σώματι, λόγοις τε και έργοις, στην παρθένα θεά Αρτέμιδα. Σε βαθμό, απαραβίαστου, άχρι τέλους, άβατου, που έφτανε ως τον μισογυνισμό. Αυτός ήταν στον ευριπίδειο λόγο, απ’ αρχής μέχρι ολέθριου τέλους άκαμπτος, ο Ιππόλυτος, γιος του βασιλιά Θησέα, από το σμίξιμό του με την αμαζόνα Ιππολύτη.

Τραγικό όργανο της Αφροδισιακής μοχθηρής ραδιουργίας υπήρξε η Φαίδρα. Σύζυγος και μητέρα των τέκνων του Θησέα. Με άκρως βεβαρημένο αφροδισιακά - σεξουαλικά, οικογενειακό παρελθόν στον γνωστότατο πανάρχαιο μύθο: Η μάνα της η Πασιφάη, του βασιλέα Μίνωα της Κρήτης ομόκλινη, ξετρελάθηκε ερωτικά να σμίξει με ταύρο. Ο πολυτεχνίτης Δαίδαλος τής έφτιαξε ένα ομοίωμα αγελάδας, μέσα στο οποίο μπήκε η ίδια, και πέτυχε να την βατέψει ο ταύρος. Καρπός της κτηνοβασίας ο έκτοτε γνωστότατος Μινώταυρος, έγκλειστος στου Δαίδαλου τον Λαβύρινθο. Κι όταν κατέβηκε στην Κρήτη να τον εξοντώσει ο Θησέας, η ομομήτρια αδελφή του Μινώταυρου, η Αριάδνη, τον βοήθησε με τον σωτήριο μίτο της, σφόδρα ερωτευθείσα τον Αθηναίο γιο του Αιγέα. Εκείνος διέφυγε απ’ την Κρήτη παίρνοντας μαζί του την Αριάδνη, που την ακολούθησε κι η μικρότερη αδελφή της η Φαίδρα. Στο ταξίδι προς την Αττική ο Θησέας παράτησε την Αριάδνη στη Νάξο, όπου την παρέλαβε ο Διόνυσος και συνέχισε με την Φαίδρα τεκνοποιώντας κιόλας μαζί της.

Σ’ αυτής της Φαίδρας την καρδιά έστειλε δολίως η Αφροδίτη άσβεστη ερωτική πυρκαγιά για τον γιο του απόντος συζύγου της, τον Ιππόλυτο. Τα ερωτικά πάθη, ως μία από τις ισχυρότερες αιτίες της ανθρώπινης τραγικότητας, υπήρξαν ένα από τα προσφιλή αντικείμενα του Ευριπίδη. Της Φαίδρας η τραγικότητα, μπροστά στον κίνδυνο της ατίμωσης, καταλήγει στην αυτοκτονία. Αφού όμως πρώτα διαπράξει την ατιμία για την οποία την επέλεξε η Αφροδίτη. Αφήνει γράμμα στον Θησέα με τη βαρύτατη συκοφαντία ότι δήθεν ο γιος του ο Ιππόλυτος την βίασε κι ατίμασε το συζυγικό του κρεβάτι. Κυριευμένος με φονική οργή ο Θησέας, απ’ τον Ποσειδώνα ζήτησε να εξοντώσει τον Ιππόλυτο και γι’ αυτό απ’ τη θάλασσα στέλνει ο θεός έναν θηριώδη ταύρο φονιά.

Καταιγισμός διαλόγων και εξοντωτικών συγκρούσεων
Κατακρεουργημένος, ετοιμοθάνατος μεταφέρεται μπροστά στον πατέρα του ο Ιππόλυτος, κι από μηχανής θεός η Άρτεμις εμφανίζεται για ν’ αποκαταστήσει την αλήθεια και να διασώσει τη μνήμη τού άχρι τέλους ενάρετου θύματος της Αφροδίτης, δικού της αφοσιωμένου πιστού.

Η τραγική Φαίδρα, ο τραγικότερος Ιππόλυτος κι ακόμη επιπλέον τραγικότερος ο Θησέας, σ’ έναν εκπληκτικό καταιγισμό διαδοχικών διαλόγων ψυχικά εξοντωτικών συγκρούσεων ανάμεσα στο πρέπον που απαιτεί η ανθρώπινη συνείδηση κι οι ανθρώπινες σχέσεις και στα αδυσώπητα θανατηφόρα πάθη που, εδώ ο Ευριπίδης επινόησε προερχόμενα απ’ την θεά του έρωτα, την Κύπριδα Αφροδίτη.

* Σημείωση: Ο Θεατρικός Οργανισμος Κύπρου είχε ανακοινώσει ότι θα ανέβαζε την τραγωδία "Ιππόλυτος" στο αρχαίο θέατρο της κατεχόμενης Σαλαμίνας. Η παράσταση επρόκειτο να δοθεί αύριο Τρίτη, 28 Ιουλίου.