ΣΕΒΑΣΜΟΣ ΣΤΙΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΥ ΠΟΝΤΑΡΟΥΝ ΟΙ ΨΥΧΟΛΟΓΟΙ

«Μάθε να σέβεσαι τους άλλους», μια φράση που ακούν συνήθως τα παιδιά από τους μεγαλύτερους… Αλήθεια, πόσο αντίκρισμα έχει μια απλή, κατά τα άλλα, φράση στην αθώα ψυχή ενός παιδιού

Το να βοηθήσουμε τους νέους να κατανοήσουν πώς να αναπτύξουν σχέσεις θα πρέπει να είναι ένα κεντρικό μέρος της σχολικής εκπαίδευσης, όπως δηλώνουν κλινικοί ψυχολόγοι

Μια φράση, που όμως αν μπορούσε να γίνει βίωμα στα παιδιά, τότε οι έννοιες bullying, σχολικός εκφοβισμός, ρατσισμός, βία και συναισθήματα όπως θυμός, άγχος, ενοχοποίηση, ίσως να μην εμφανίζονταν τόσο συχνά στις καθημερινές μας συνομιλίες. Ειδικοί κλινικοί ψυχολόγοι, σύμβουλοι σχέσεων και διδασκαλίας στο εξωτερικό υποστηρίζουν έντονα τη διδασκαλία του σεβασμού των σχέσεων και μάλιστα φλερτάρουν με την ιδέα της δημιουργίας ενός υποχρεωτικού μαθήματος που υπάγεται στη σεξουαλική αγωγή και εκπαίδευση στις διαφυλικές σχέσεις, ώστε ο άνθρωπος από παιδί να κατανοήσει την ουσία της σχέσης, τις δυνατότητές της και τρόπους αλληλεπίδρασης με τους άλλους ανθρώπους.

Ο σεβασμός στις σχέσεις όταν δεν κερδίζεται μπορεί να διδαχθεί. Γι' αυτό και πρέπει να ενταχθεί στη σχολική διδασκαλία, όπως υποστηρίζουν ειδικοί ψυχολόγοι και σύμβουλοι διδασκαλίας στο εξωτερικό. «Το να βοηθήσουμε τους νέους να κατανοήσουν πώς να αναπτύξουν σχέσεις θα πρέπει να είναι ένα κεντρικό μέρος της σχολικής εκπαίδευσης», όπως δηλώνουν κλινικοί ψυχολόγοι. Η Βρετανίδα πολιτικός Yvette Cooper δήλωσε, μάλιστα, ότι «μόνο και μόνο η ιδέα τού να μη διδάσκουμε στα παιδιά μας τον σεβασμό στις σχέσεις είναι τόσο ξεπερασμένο και μάλιστα η απουσία υποχρεωτικής εκπαίδευσης σεξουαλικής αγωγής και διαφυλικών σχέσεων καταντά τρομακτικό και ανεύθυνο από μέρους μας».

Πολλοί είναι οι υπερασπιστές της άποψης ότι ευθύνη της κοινωνίας και της κάθε πολιτείας θα πρέπει να είναι η διδασκαλία για τον σεβασμό αλλά και για τη μηδενική ανοχή της βίας στις σχέσεις. Από πολύ μικρά τα παιδιά θα πρέπει να κατανοήσουν την ουσία μιας υγιούς σχέσης. Εκπαιδεύοντας για τις σχέσεις μπορεί να βοηθήσει για την εξάλειψη των φαινομένων σχολικού εκφοβισμού, που παρατηρούνται πολύ έντονα πλέον και στο νησί μας.

Συμπεριφορές εκφοβισμού στα σχολεία μας

Οι εκφοβιστικές συμπεριφορές που παρουσιάζονται στα σχολεία φαίνεται να μην μπορούν εύκολα να αντιμετωπιστούν, είτε από τα άτομα-θύματα είτε από την εκπαιδευτική κοινότητα. Μια μητέρα απορεί με όσα της λένε στο σχολείο: «Η δασκάλα μού είπε ότι ο γιος μου σπρώχνει και κοροϊδεύει τα άλλα παιδάκια, ενώ στο σπίτι δεν έχει τέτοια συμπεριφορά. Μήπως κάνει λάθος;».

Η ψυχολόγος σχολικής-εξελικτικής κατεύθυνσης και ψυχοθεραπεύτρια δρ Αριστονίκη Τρυφωνίδου Θεοδοσίου λέει πως, συνήθως, στα πειράγματα συμμετέχουν ομάδες παιδιών, με αποτέλεσμα να συμβαίνει το φαινόμενο της ομαδικής παρακίνησης (groupthink). Τα παιδιά επηρεάζονται από άλλα παιδιά και κάνουν ή λένε πράγματα που δεν θα τα έκαναν αν ήταν μόνα τους. «Η ομάδα τούς παρέχει μιαν αθέατη ασπίδα ανωνυμίας, μέσα από την οποία μπορούν να εκτονώνονται.

Ωστόσο τα παιδιά, εφόσον κρύβονται πίσω από την ομάδα, δεν ταυτίζονται με τις αρνητικές τους πράξεις. Τα παιδιά έχουν την τάση να υποχωρούν υπό την πίεση της ομάδας, οπότε σε αυτό το πλαίσιο ασκούν ενδοσχολική βία σε άλλα παιδιά, με την παρότρυνση του αρχηγού της παρέας». Συμπληρωματικά αναφέρει ότι «όταν στο σπίτι επικρατεί ένταση, σύγκριση, αδιαφορία, ελλιπής οριοθέτηση και πειθαρχία, αγάπη υπό όρους, χαοτικό περιβάλλον, έλλειψη υποστήριξης και τρυφερότητας, τότε, σύμφωνα με σύγχρονες έρευνες, υπάρχει η πιθανότητα τα παιδιά να εκδηλώσουν επιθετικές και βίαιες συμπεριφορές».

Αδυναμία αντιμετώπισης φαινομένων σχολικού εκφοβισμού

Η ανώνυμη μαρτυρία μιας δασκάλας είναι άραγε αντιπροσωπευτική όσων μπορεί να συμβαίνουν σήμερα στα σχολεία; «Ένα παιδί στο σχολείο ασκεί βία ακόμη και σε δασκάλους και η εκπαιδευτική κοινότητα στέκεται ανήμπορη να αλλάξει την κατάσταση αυτή». Την απάντηση δίνει στη «Σ» η δρ Τρυφωνίδου-Θεοδοσίου, λέγοντας ότι το σχολείο μπορεί να αντιμετωπίσει περιστατικά σχολικού εκφοβισμού σε συνεργασία με τους γονείς. Συνεχίζει τονίζοντας τη σπουδαιότητα του ρόλου της εκπαιδευτικής υπηρεσίας. «Σε περίπτωση δυσκολίας χειρισμού, το σχολείο μπορεί να ζητήσει τη βοήθεια της εκπαιδευτικής υπηρεσίας του Υπουργείου Παιδείας και της ομάδας άμεσης παρέμβασης. Σε πολλές περιπτώσεις έχουν βοηθήσει αποτελεσματικά και το σχολείο χειρίστηκε δύσκολες περιπτώσεις και βοήθησε παιδιά και γονείς να αντιληφθούν τη σοβαρότητα της κατάστασης και να δράσουν».

Πώς αντιλαμβανόμαστε τον σχολικό εκφοβισμό

Ο σχολικός εκφοβισμός φαίνεται να είναι συνηθέστερος ανάμεσα σε ομόφυλα παιδιά, χωρίς ωστόσο να αποκλείονται οι περιπτώσεις διαφυλικής σχολικής βίας. Τα κορίτσια, αν υποστούν εκφοβισμό, τείνουν να νιώθουν θλίψη, ντροπή, ενώ τα αγόρια αντιδρούν περισσότερο με οργή. Τα κορίτσια φαίνεται να συνεργάζονται περισσότερο με κάποιον που έχει τη διάθεση να τα βοηθήσει, ενώ από την άλλη τα αγόρια δυσκολεύονται να αποδεχτούν βοήθεια, όπως εξήγησε στη «Σ» η δρ Τρυφωνίδου-Θεοδοσίου. Η ενδοσχολική βία μεταξύ κοριτσιών έχει να κάνει περισσότερο με τον έμμεσο εκφοβισμό. Τα κορίτσια καταφεύγουν σε συκοφαντίες, διάβρωση σχέσεων, απομόνωση, κυνικά σχόλια και αποκάλυψη μυστικών. Από την άλλη, η ενδοσχολική βία στα αγόρια επικοινωνείται με εξευτελιστικά σχόλια, κοροϊδία, σπρωξιές και καταστροφή αντικειμένων.

Εξάλειψη φαινομένων βίας

Τα παιδιά σχολικής ηλικίας έχουν ανάγκη να κάνουν φίλους και να νιώθουν αποδεκτά στην παρέα. Στη σχολική ηλικία τα παιδιά αρχίζουν να εξερευνούν το τι σημαίνει αγόρι ή κορίτσι και δοκιμάζουν μεταξύ τους διάφορους ρόλους και σενάρια. Η φιλία στη σχολική ηλικία είναι πολύ σημαντική, γιατί ανταποκρίνεται στην ανάγκη του παιδιού να είναι μέρος μιας παρέας, με άλλα λόγια να ανήκει κάπου. Η δρ Αριστονίκη Τρυφωνίδου-Θεοδοσίου μας ανέφερε, μεταξύ άλλων, ότι στο δημοτικό τα σημαντικότερα σημεία αναφοράς των παιδιών είναι οι δάσκαλοι και οι γονείς.

Γι' αυτόν τον λόγο είναι ευκολότερο να εντοπιστούν οι εκφοβιστικές συμπεριφορές. Στο γυμνάσιο αρχίζει να χωλαίνει το τοπίο, καθότι τα παιδιά βιώνουν μια νέα κατάσταση. Τα παιδιά βολιδοσκοπούν τους συνομήλικούς τους και κατατάσσονται σε κατηγορίες. Τα κυρίαρχα παιδιά είναι αυτά που ασκούν συνήθως εκφοβιστικές συμπεριφορές. Τα ουδέτερα παιδιά είναι συνήθως οι ακόλουθοι των κυρίαρχων ή οι θεατές και τα περιφερειακά παιδιά είναι τα παιδιά που δεν μπόρεσαν να ενταχθούν σε ομάδα και που είναι συνήθως τα θύματα σε εκφοβιστικές συμπεριφορές.

Μαθητές που άσκησαν εκφοβισμό στα χρόνια του Δημοτικού ευνοούνται. Γι' αυτό παρατηρείται μέσα από έρευνες ότι ο σχολικός εκφοβισμός βρίσκεται σε έξαρση στην Α' γυμνασίου. Στη δευτέρα και τρίτη γυμνασίου παγιώνεται το κοινωνικό πλαίσιο και ανάλογα με τη στάση που θα τηρήσει το εκπαιδευτικό πλαίσιο διαμορφώνονται και οι διαπροσωπικές σχέσεις. Εκπαιδευτικά πλαίσια που ευνοούν τον ανταγωνισμό, τις διακρίσεις και τις υψηλές επιδόσεις ευνοούν την εκκόλαψη εκφοβιστικών συμπεριφορών. Σε αυτήν την ηλικία οι μαθητές έχουν πια δομήσει το αξιακό τους σύστημα, με αποτέλεσμα να είναι σε θέση να κρίνουν ή να απορρίπτουν αντικοινωνικές συμπεριφορές.

Υπάρχει, όμως, η περίπτωση οι δράστες να εκφοβίζουν παιδιά μικρότερων τάξεων αν ευνοηθούν από το εκπαιδευτικό πλαίσιο. Στις τελευταίες τάξεις του δημοτικού σχολείου μέχρι το γυμνάσιο η αυτοπεποίθηση των προ εφήβων και εφήβων εξαρτάται από την αναγνώριση και την αποδοχή των συνομηλίκων, γι' αυτό και παρατηρείται έξαρση περιστατικών εκφοβισμού. Στο λύκειο συνήθως ο σχολικός εκφοβισμός έχει φθίνουσα πορεία. Αυτό δεν σημαίνει πως δεν υπάρχουν εκφοβιστικές συμπεριφορές στο Λύκειο, ιδιαίτερα όταν αυτές δεν αντιμετωπίστηκαν έγκαιρα στο δημοτικό και στο γυμνάσιο, και όταν οι έφηβοι είναι στην ίδια τάξη με συμμαθητές που τους ασκούσαν βία στο δημοτικό και γυμνάσιο.

ΘΥΜΑ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΥ

· Αποφεύγει το διάλειμμα
· Αργεί να εμφανιστεί στο σχολείο/Απουσιάζει συχνά
· Αποφεύγει να πηγαίνει στην τουαλέτα
· Προσπαθεί να είναι αόρατος μέσα στην τάξη
· Δεν συμμετέχει ενεργά στα κοινά του σχολείου
· Παρουσιάζει πτώση στην επίδοσή του
· Δείχνει αφηρημένο
· Χάνει ενδιαφέρον για το σχολείο
· Απομονώνεται και προσκολλάται στον εκπαιδευτικό