Το φαινόμενο του εσωτερικού φασισμού στον σύγχρονο κόσμο
Επιστημονική ημερίδα του Παγκύπριου Συνδέσμου Ψυχοθεραπευτών στο Σπίτι της Συνεργασίας στη Λευκωσία
Καθώς η σύγχρονη εθνικιστική και θρησκευτική, φονταμενταλιστική βία κερδίζει έδαφος σε διάφορα μέρη του κόσμου, η Δρ Christina Wieland, Ελληνοκύπρια Ψυχαναλυτική Ψυχοθεραπεύτρια στην Αγγλία, περιέγραψε το φαινόμενο του εσωτερικού φασισμού - τη δυναμική του, τη θανατηφόρα έλξη του και τις υποσχέσεις του για μεταμόρφωση του εαυτού. Ήταν η κύρια ομιλήτρια σε επιστημονική ημερίδα που ο Παγκύπριος Σύνδεσμος Ψυχοθεραπευτών οργάνωσε προς τιμήν της το περασμένο Σάββατο (4 Απριλίου 2015), στο Σπίτι της Συνεργασίας στη Λευκωσία, με θέμα, «Συμφωνία με τον Διάβολο: Η Φασιστική Νοητική Κατάσταση».
Η ημερίδα οργανώθηκε με την ευκαιρία της παρουσίασης στην Κύπρο του τελευταίου βιβλίου της Δρος Wieland με τίτλο: «Η Φασιστική Νοητική Κατάσταση και η Ψυχική Δόμηση της Αρρενωπότητας, η ψυχαναλυτική προσέγγιση». Η Δρ Wieland διερευνά στο βιβλίο τη νοητική κατάσταση - υπόβαθρο στο φασισμό - και κατ’ επέκταση άλλες ολοκληρωτικές καταστροφικές κινήσεις. Θεωρεί τη φασιστική νοητική κατάσταση ως μια συνέχεια, που αρχίζει με την κατάργηση του φυσιολογικού διαχωρισμού των δομών του εαυτού και κορυφώνεται σε αποκαλυπτική βία, που βιώνεται ως καθαρκτική.
Όταν το μυαλό αδειάζει
Όπως είπε η Δρ Wieland, «η φασιστική νοητική κατάσταση, σύμφωνα με τον Christopher Bollas (σύγχρονος Βρετανός ψυχαναλυτής), είναι μια ακραία κατάσταση όπου όλα τα αντικείμενα εξοντώνονται από το μυαλό. Όπου το μυαλό αδειάζει - και αυτό το άδειασμα είναι μια πράξη ακραίας εσωτερικής βίας που οδηγεί στην εσωτερική καταστροφή και αναπαράγεται στην καταστροφή του εξωτερικού κόσμου. Σε αυτήν την κατάσταση δεν υπάρχει πια το “εγώ” και το “εσύ”, αλλά μια άδεια ατομικότητα που μπορεί να επιζήσει μόνο στο “εμείς”, μαζί με άλλες, το ίδιο άδειες ατομικότητες».
Η ομιλήτρια αναφέρθηκε στο ποίημα του T.S. Eliot «Οι Αχυράνθρωποι» («The Hollow Men») όπου, είπε, ο ποιητής εκφράζει την κατάσταση του τραύματος και της εσωτερικής ερήμωσης - της νοητικής κατάστασης μιας ολόκληρης γενιάς αντρών επηρεασμένων από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Είναι ενδιαφέρον που «Οι Αχυράνθρωποι» γράφτηκαν το 1925, τον ίδιο χρόνο που ο Χίτλερ έγραψε το «Ο Αγών μου» («Mein Kampf»). Με αυτό εννοώ ότι η θανάσιμη κατάσταση του φασισμού προήλθε από ένα τραύμα και από μια υπόσχεση θεραπείας του τραύματος και αναζωογόνησης του ατόμου και του έθνους. Η υπόσχεση επούλωσης και αναζωογόνησης του ατόμου αποτελεί το κυριότερο δέλεαρ, που έλκει τραυματισμένους αχυράνθρωπους με ακραίες ιδεολογίες».
Η καταστροφή της ικανότητας σκέψης
«Τι είναι λοιπόν η φασιστική κατάσταση του μυαλού;», συνέχισε η Δρ Wieland. «Ο Christopher Bollas επιμένει ότι είναι μέρος όλων μας και υπάρχει ως μια συνηθισμένη επιθυμία να απλοποιήσουμε τη σκέψη, έτσι που να αποφεύγει τις αμφιβολίες και τα διλήμματα, μέχρι την ακραία, παθολογική μορφή, όπου το περιεχόμενο του μυαλού σβήνεται και επιτυγχάνεται η ομογενοποίηση του μυαλού και της κοινωνίας. Αυτό είναι ισοδύναμο με την καταστροφή της ικανότητας να σκεφτούμε ως άτομα και αποτελεί μια καταστροφική επίθεση στο μυαλό. Αυτό το ανάπηρο άτομο μπορεί να υπάρξει μόνο μέσα σε ένα μεγαλύτερο σύνολο σε μια κατάσταση συγχώνευσης και ομοιογένειας.
Η δημιουργία εχθρών είναι μια απόλυτη αναγκαιότητα για την ύπαρξη του φασιστικού γκρουπ. Η γοητεία αυτής της νοητικής κατάστασης και αυτής της κοινωνίας, συνίσταται στην υπόσχεση δημιουργίας ενός νέου προσώπου, από το άδειο, αποτυχημένο άτομο. Είναι επομένως μια νοητική κατάσταση που διαδέχεται ένα τραύμα εξευτελισμού - ατομικού ή κοινωνικού - και είναι βασισμένη σε ένα είδος αποπλάνησης, από έναν ηγέτη ή μια ομάδα, ή μια ιδεολογία που προσφέρει λύσεις σε όλα τα προβλήματα της ζωής».
Ο μαύρος σκύλος στον «Φάουστ»
Επεσήμανε και τα εξής στην ομιλία της η Δρ Wieland: «Στον “Φάουστ” του Γκαίτε, ο διάβολος παρουσιάζεται την πρώτη φορά ως ένας μαύρος σκύλος, ένα συνηθισμένο και άκακο poodle που κάνει κύκλους γύρω από τον Φάουστ και τον βοηθό του, καθώς πηγαίνουν βόλτα την Κυριακή του Πάσχα. Ο αλλόκοτος τρόπος που το συνηθισμένο σκυλάκι περιτριγυρίζει τον Φάουστ, μπαίνει στο σπίτι του και τελικά καταλαμβάνει το μυαλό του, είναι μια περιγραφή του μυαλού του Φάουστ και της επιθυμίας του να επιτρέψει σε ένα παντοδύναμο μέρος του εαυτού του να επικρατήσει. Ο διάβολος, ως ένας αριστοτέχνης των ψεμάτων και των ψευδαισθήσεων, είναι μέρος όλων μας και με αυτήν την έννοια, “συνηθισμένος”.
»Με αυτήν την έννοια, ο διάβολος παρουσιάζεται στη διάσημη φράση της Hannah Arendt “The banality of evil” (“Η κοινοτοπία του κακού”). Πολλοί δυσαρεστήθηκαν από την αναφορά αυτή της Arendt, αποδίδοντάς της προσπάθεια να δείξει επιείκεια στα εγκλήματα των Ναζί και του ίδιου του ναζιστή εγκληματία Adolf Eichmann himself, ή τουλάχιστον να μην τα καταδικάσει αρκετά. Όμως η Arendt έλεγε κάτι πιο ανησυχητικό - ότι όλοι μας, ή τουλάχιστον πολλοί από εμάς, είμαστε ικανοί να δελεαστούμε στη συμμετοχή ή στη στήριξη, ή στην ανοχή τρομερών εγκλημάτων, ή ακόμα χειρότερα, όπως ο Adolf Eichmann, στην αντίληψη ότι δεν πρόκειται καν για εγκλήματα.
»Η ιστορία του 20ού αιώνα και της ανθρωπότητας συνολικά είναι γεμάτη από παραδείγματα, όπου συνηθισμένοι πολίτες διέπραξαν ή συμμετείχαν ή στήριξαν ή ανέχτηκαν εγκληματικά καθεστώτα και εγκληματικές πράξεις, ενώ την ίδια ώρα μοιράζονταν την αγάπη και τη φροντίδα των οικογενειών τους και των φίλων τους, και ζούσαν συνηθισμένες ζωές μέσα από αυτές τις σχέσεις».
Μια επιτυχημένη συνάντηση ψυχοθεραπευτών
Το πρόγραμμα της πολύ επιτυχημένης επιστημονικής ημερίδας περιελάμβανε, εκτός από την ομιλία της Δρος Christina Wieland, χαιρετισμό από τον Πρόεδρο του Παγκύπριου Συνδέσμου Ψυχοθεραπευτών Σώτο Μιχαήλ, την προβολή του συγκλονιστικού αμερικανικού ντοκιμαντέρ «Faces of the Enemy» και συζήτηση με τη συμμετοχή της Δρος Wieland, και των Ψυχαναλυτικών Ψυχοθεραπευτών Rod Cameron, Σώτου Μιχαήλ, Μαρίας Γεωργίου και της Επίκουρης καθηγήτριας Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Κύπρου Δρος Μαρίας Χατζηπαύλου.
Η Δρ Wieland ασκεί την ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία στον ιδιωτικό τομέα, στο Ηνωμένο Βασίλειο. Είναι εκπαιδεύτρια θεραπεύτρια, επόπτρια και διδάσκουσα καθηγήτρια του Κέντρου Ψυχαναλυτικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Essex. Έχει γράψει πολλά ψυχαναλυτικά άρθρα που προσεγγίζουν το κενό μεταξύ του εσωτερικού και του κοινωνικού κόσμου. Το βιβλίο της «The Undead Mother: Psychoanalytic Explorations of Masculinity, Femininity and Matricide («Η Αθάνατη Μητέρα: Ψυχαναλυτικές Εξερευνήσεις της Αρρενωπότητας, Θηλυκότητα και Μητροκτονία», εκδόθηκε από τις εκδόσεις Karnac. Το πρόσφατο βιβλίο της «The Fascist State of Mind and the Manufacturing of Masculinity» («Η Φασιστική Νοητική Κατάσταση και η Ψυχική Δόμηση της Αρρενωπότητας») εκδόθηκε από τον εκδοτικό οίκο Routledge.
Να αναφέρουμε ότι ο Παγκύπριος Σύνδεσμος Ψυχοθεραπευτών (www.papsychotherapy.com
