Τα ρατσιστικά περιστατικά στα σχολεία και η ανάγκη για μια μόνιμη αντιρατσιστική πολιτική

Ποιες είναι οι βασικές πρόνοιες του «Κώδικα Συμπεριφοράς κατά του Ρατσισμού και Οδηγού Διαχείρισης και Καταγραφής Ρατσιστικών Περιστατικών»

14 ΣΧΟΛΕΙΑ Μέσης Παιδείας απ' όλη την Κύπρο, στο Πρώτο Παγκύπριο Μαθητικό Φόρουμ για τη Διαφορετικότητα και την Ένταξη

«Τα παιδιά με μεταναστευτικό υπόβαθρο βρίσκονται σε ένα μεταίχμιο ανάμεσα στην καταγωγή των γονιών τους, στο οικογενειακό τους περιβάλλον και στην πρόκληση της ένταξης στην κυπριακή κοινωνία. Ζουν στην Κύπρο για πολλά χρόνια και είναι σήμερα ενταγμένα στο εκπαιδευτικό σύστημα. Υπάρχουν εκπαιδευτικοί αμήχανοι ν’ αντιμετωπίσουν αυτήν την ετερότητα, προφανώς γιατί το σχολείο δεν τους έδωσε τα εργαλεία.

Βρίσκουμε παιδιά με προβλήματα όπως την ανεργία των γονιών τους, τον αποκλεισμό, τη γκετοποίηση - προβλήματα που καλείστε να τα διαχειριστείτε εσείς και το εκπαιδευτικό σύστημα, πράγμα δύσκολο, ιδιαίτερα μέσα σε συνθήκες οικονομικής κρίσης σαν την παρούσα». Με αυτές τις επισημάνσεις υποδέχτηκε ο Άριστος Τσιάρτας, Προϊστάμενος της Αρχής Κατά των Διακρίσεων του Γραφείου της Επιτρόπου Διοικήσεως, τους καθηγητές Συμβουλευτικής και Επαγγελματικής Αγωγής που την περασμένη Δευτέρα (16.3.2015), συνόδευσαν τους μαθητές 14 σχολείων Μέσης Παιδείας από όλη την Κύπρο, στο Πρώτο Παγκύπριο Μαθητικό
Φόρουμ για τη Διαφορετικότητα και την Ένταξη.

No Hate Speech Movement

Η εκδήλωση φιλοξενήθηκε στο Πολυδύναμο Δημοτικό Κέντρο Λευκωσίας και οργανώθηκε από την Αρχή Κατά των Διακρίσεων του Γραφείου της Επιτρόπου Διοικήσεως και τον Οργανισμό Νεολαίας Κύπρου, σε συνεργασία με την Υπηρεσία Συμβουλευτικής και Επαγγελματικής Αγωγής, το Παρατηρητήριο για τη Βία στο Σχολείο και το Γραφείο Προγραμμάτων Αγωγής Υγείας του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού, τον Δήμο Λευκωσίας και το Συμβούλιο Νεολαίας Κύπρου.

Η εκδήλωση εντάχθηκε στο πλαίσιο του γιορτασμού της Παγκόσμιας Ημέρας Κατά του Ρατσισμού και της εκστρατείας του Συμβουλίου της Ευρώπης «No Hate Speech Movement». Στο Φόρουμ συμμετείχαν με μαθητές τους, το Λύκειο και η Τεχνική Σχολή Πόλης Χρυσοχούς, το Λύκειο Αγίου Ιωάννη Λεμεσού, η Τεχνική Σχολή Αγίου Λαζάρου Λάρνακας, το Λύκειο Βεργίνας Λάρνακας, το Ευρυβιάδειο Γυμνάσιο Λάρνακας, η Νέα Σύγχρονη Μαθητεία Λάρνακας, η Νέα Σύγχρονη Μαθητεία Λευκωσίας, το Λύκειο Παλιομετόχου, το Λύκειο Παλουριώτισσας, το Λύκειο Κύκκου Β΄, το Λύκειο Αρχαγγέλου (Αποστόλου Μάρκου), το Λύκειο Αποστόλου Βαρνάβα και το Κολέγιο Terra Santa. Οι συμμετέχοντες είναι Κύπριοι, αλλά και παιδιά με μεταναστευτική καταγωγή, από χώρες όπως η Συρία, η Παλαιστίνη, η Κίνα, η Σρι Λάνκα, οι Φιλιππίνες, η Βραζιλία, οι ΗΠΑ, η Ρουμανία, η Πολωνία, η Ελλάδα, η Αγγλία, η Ρωσία, η Ουκρανία και άλλες.

Οι εμπειρίες και οι ανησυχίες

«Η κοινωνία μας, δυστυχώς, δεν έχει αναπτύξει μεταναστευτικές πολιτικές, ούτε πολιτικές ένταξης και σεβασμού της διαφορετικότητας και ο χώρος της εκπαίδευσης είναι γι’ αυτό πολύ σημαντικός για το τι συμβαίνει στην ευρύτερη κοινωνία», είπε ο Άριστος Τσιάρτας ενημερώνοντας τους καθηγητές, για τις αρχές που διέπουν τον σεβασμό της διαφορετικότητας και την καταπολέμηση των διακρίσεων στο χώρο της εκπαίδευσης. Την ίδια ώρα, οι μαθητές και οι μαθήτριες είχαν το δικό τους βήμα έκφρασης και διαλόγου, μέσα από επτά ειδικά εργαστήρια στον χώρο του Πολυδύναμου Δημοτικού Κέντρου Λευκωσίας, όπου μοιράστηκαν τις κοινές τους εμπειρίες, ανησυχίες και προσδοκίες σε ευρύτερα ζητήματα που τους αφορούν.

Στόχος ήταν να φωτιστούν οι δυσκολίες, αλλά και οι καλές πρακτικές, που βιώνουν σε καθημερινό επίπεδο, στον χώρο του σχολείου και της κοινωνίας. Στο τέλος της εκδήλωσης, κάθε ομάδα μαζί με τον εκπαιδευτή της, από το Συμβούλιο Νεολαίας Κύπρου, παρουσίασε τα πορίσματα της ημέρας. Οι επτά ομάδες ασχολήθηκαν αντίστοιχα με την κοινωνική ζωή, τη σχολική ζωή, τον αθλητισμό, την ενεργό συμμετοχή, τη θρησκεία, τις προσδοκίες για το μέλλον και τον σεβασμό της διαφορετικότητας.

Μια μόνιμη αντιρατσιστική πολιτική

«Για ν’ αντιμετωπιστούν ρατσιστικά περιστατικά, χρειάζεται η εφαρμογή μιας μόνιμης πολιτικής που δημιουργεί και την αντιρατσιστική κουλτούρα», τόνισε η Δρ Έλενα Παπαμιχαήλ, του Γραφείου Προγραμμάτων Αγωγής Υγείας στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, πληροφορώντας τους καθηγητές Συμβουλευτικής και Επαγγελματικής Αγωγής, για τις βασικές πρόνοιες του «Κώδικα Συμπεριφοράς κατά του Ρατσισμού και Οδηγού Διαχείρισης και Καταγραφής Ρατσιστικών Περιστατικών», που δημιουργήθηκε σε συνεργασία με την Αρχή κατά των Διακρίσεων.

Ο Κώδικας εφαρμόζεται φέτος πιλοτικά σε δύο Γυμνάσια και πέντε Δημοτικά σχολεία (τρία στη Λευκωσία, τρία στη Λεμεσό και ένα στη Λάρνακα), όπου καταγράφονται τα περιστατικά, τα θύματα και οι θύτες, όπως και η φύση του κάθε περιστατικού. Καταγράφονται ακόμα οι κυρώσεις που επιβάλλονται, με βάση τους κανονισμούς λειτουργίας των δημόσιων σχολείων. Η Δρ Παπαμιχαήλ τόνισε ότι «σε πολιτικό επίπεδο, είναι σημαντική η αναγνώριση από το Υπουργείο Παιδείας, των πολύπλοκων και εξελισσόμενων μορφών ρατσισμού σε όλα τα πλαίσια, που συμβαίνει έμμεσα και άμεσα.

Το bullying που βασίζεται σε οποιαδήποτε μορφή διαφορετικότητας, είναι ρατσιστικό. Πρέπει να δούμε πού είναι ο ρατσισμός, πού είναι το bullying, πού συναντώνται και πού ξεχωρίζουν. Ο σκοπός δεν είναι να χαρακτηριστούν άτομα ως ρατσιστές, ή μη. Αυτό δεν βοηθά παιδαγωγικά.

Πρώτος στόχος είναι η αναγνώριση οποιωνδήποτε άμεσων ή έμμεσων σκόπιμων ή άσκοπων λόγων, πράξεων και διαδικασιών, που οδηγούν σε αρνητικές διακρίσεις συγκεκριμένων ατόμων ή ομάδων, με βάση τη διαφορετικότητά τους.

Δεύτερος στόχος είναι η ανάληψη ενεργού δράσης για πρόληψη και αντιμετώπιση των περιστατικών και τρίτος στόχος είναι η ανάληψη ενεργού δράσης και η ανάπτυξη αντιρατσιστικής κουλτούρας.

Ο τρίτος στόχος δεν θα επιτευχθεί φέτος ή του χρόνου, αλλά θα χρειαστεί χρόνια, αν η αντιρατσιστική πολιτική εφαρμοστεί με συνέπεια και σταθερότητα. Αποφεύγουμε τη δαιμονοποίηση ατόμων που παρουσιάζουν ρατσιστικές συμπεριφορές. Γνωρίζουμε ότι πολύ δύσκολα θα παραδεχτεί κάποιος ότι είχε πρόθεση για τέτοιες συμπεριφορές, ή για άσκηση εκφοβισμού, ενώ πολλοί δεν συνειδητοποιούν ότι συμπεριφέρονται ρατσιστικά ή εκφοβιστικά».

Πόντιοι, ξανθές,
χοντροί και σπάσματα…
«Η ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ δέσμευση που ζητούμε από τα θύματα, είναι η αναφορά - δηλαδή να μη σιωπούν», είπε η Δρ Παπαμιχαήλ. Αναφέρθηκε στην αυτοκτονία του φοιτητή Βαγγέλη Γιακουμάκη στα Ιωάννινα και σχολίασε: «Αυτοκτονίες γκέι νέων, γίνονται σε όλον τον κόσμο, λόγω εκφοβισμού. Μια τέτοια αυτοκτονία, έγινε στην Ελλάδα - μήπως πρέπει να γίνει και στην Κύπρο για να συγκινηθούμε για την ομοφοβία και για το ομοφοβικό και ρατσιστικό bullying;».
Ορίζοντας ως ρατσιστικό περιστατικό, «ό,τι εκλαμβάνεται ως τέτοιο, από το θύμα», συνέχισε: «Το να λέμε ανέκδοτα, δεν είναι ρατσιστικό περιστατικό από μόνο του. Αλλά το να λέμε ανέκδοτα για τους Πόντιους, ή για τις ξανθές, ή για τους χοντρούς κ.λπ σε μια τάξη, είναι ρατσιστικό περιστατικό - με σκοπό ή αποτέλεσμα την περιθωριοποίηση και τον αποκλεισμό σε βάρος ατόμων ή ομάδων, εξαιτίας της διαφορετικότητάς τους. Κάθε διαφορετικότητα, μπορεί να μπει στο στόχαστρο κοροϊδίας - ένα παιδί που φορά γυαλιά, ή που έχει σιδεράκια στα δόντια ή που έχει δυσλεξία ή που είναι ακόμα και άριστο στα μαθήματα (“σπάσμα”, όπως το αποκαλούν), ή που είναι το παιδί της δασκάλας... Οι εκδηλώσεις και οι μορφές του ρατσισμού μεταλλάσσονται συνέχεια και είναι ανεξάντλητες. Σε ένα δυο σχολεία, όπου έχουμε μαθητές κυρίως Ελληνοκύπριους και δεν υπάρχει εμφανής διαφορετικότητα, ο ρατσισμός παρουσιάζεται σε βάρος παιδιών με αναπηρίες, με κάποια αδυναμία, ή ακόμα και με ελαφρά κινητικά προβλήματα… και παίζει πολύ το “η μάμα μου μού είπε να μη σε κάνω παρέα γιατί… βρομείς”... Παρατηρείται, επίσης, ότι μια ευάλωτη ομάδα μπορεί να στραφεί, κάποια στιγμή, εναντίον μιας άλλης ευάλωτης ομάδας. Σε έρευνα που κάναμε σε σχολείο όπου φοιτούσαν αρχικά Ελληνοκύπριοι και Πόντιοι από την ανατολική Ευρώπη, διαπιστώθηκε ότι όταν την επόμενη χρονιά προστέθηκαν και Ιρακινοί Παλαιστίνιοι, ξαφνικά οι Πόντιοι έλεγαν ανέκδοτα για τους Πόντιους στο πλαίσιο στρατηγικής επιβίωσης κι ενσωμάτωσης με τους Ελληνοκύπριους, για να θεωρηθούν πιο.. “άλλοι”, οι νέοι “άλλοι”. Μετά την άφιξη μαθητών αραβικής καταγωγής, ενσωματώθηκαν πιο εύκολα οι υπόλοιπες εθνικότητες με τους Ελληνοκύπριους και είναι πιο αποκλεισμένοι οι μαθητές αραβικής καταγωγής, που είναι οι τελευταίοι που ήρθαν στην Κύπρο».

Η εκπαίδευση είναι το σύνορο
Άριστος Τσιάρτας: «Πρέπει να δούμε τα παιδιά που εξομοιώνουν τις προσωπικές, οικογενειακές και κοινωνικές προσδοκίες τους με αυτές των συμμαθητών τους και όχι των γονιών τους. Τα παιδιά αυτά βιώνουν την κυπριακή πραγματικότητα, αποτελούν μέρος της κοινωνίας μας, όμως με όρια και με έναν τρόπο που τα αποκλείει. Αλλά, η ένταξη αποτρέπει τη ματαίωση, την εθνοτική αναδίπλωση, τον αποκλεισμό. Η εκπαίδευση είναι το σύνορο, το πεδίο όπου δοκιμάζονται οι αρχές της ένταξης και του αποκλεισμού. Η ένταξη και η διαφορετικότητα αποτελεί πλούτο. Αυτή είναι η Κύπρος. Ουδέποτε η Κύπρος υπήρξε μονο-πολιτισμική κοινωνία και αυτό πρέπει να το έχουμε υπόψη. Πρέπει να ανατρέψουμε το αφήγημα ότι η μετανάστευση, η ένταξη, είναι πρόβλημα. Η συμβίωση και η ενσωμάτωση, σημαίνει απόλυτη λήθη της ετερότητας, που ακόμα και αν δεν μας αρέσει, θα πρέπει να την αποδεχτούμε και να ζήσουμε μαζί της σ’ ένα πλουραλιστικό περιβάλλον αλληλοσεβασμού. Η εξίσωση της ένταξης μάς αφορά όλους. Τη θέση της ματαίωσης πρέπει να πάρει η θέση της προσδοκίας, τη θέση της απογοήτευσης και της αγανάκτησης, η υπομονή, τη θέση της διάψευσης η ελπίδα. Τη θέση της αναδίπλωσης στην εθνική ή θρησκευτική κοινότητα, η εξωστρέφεια και η δημιουργικότητα. Καθοριστικό ρόλο στον τομέα αυτό, έχει η ίδια η εκπαίδευση, η οποία έχει διπλή αποστολή: Πρώτο, να καταστήσει τα σχολεία ένα χώρο αποδοχής, σεβασμού και προστασίας όλων των παιδιών ανεξαιρέτως. Ο δεύτερος, εξίσου σημαντικός, ρόλος της εκπαίδευσης είναι να προετοιμάσει τους μαθητές για τη ζωή στην πολυπολιτισμική και πολυμορφική κοινωνία που αποτελεί τη νέα πραγματικότητα. Κι αυτό μπορεί να συμβεί, όταν τα παιδιά μάθουν να λειτουργούν σε συνθήκες αλληλοσεβασμού, αλληλεγγύης και αλληλοκατανόησης, που θα τους διαμορφώσουν ως πολίτες κοινωνικά συνειδητοποιημένους, υπεύθυνους και ευαισθητοποιημένους, που αποδέχονται την ετερότητα και διαχειρίζονται με μετριοπάθεια και νηφαλιότητα τις εντάσεις, που στην κάθε είδους κοινωνική συνύπαρξη, ενδέχεται να προκύψουν».