Η σκληρότητα του εγκλήματος της εμπορίας ανθρώπων

Μια συγκλονιστική κινηματογραφική βραδιά και μια σημαντική συζήτηση για την εμπορία ανθρώπων στην Κύπρο, οργάνωσαν στη Λευκωσία οι πρεσβείες της Φινλανδίας και της Εσθονίας

ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ πτυχές του trafficking σε βάρος των γυναικών, στα κατεχόμενα, αλλά και στις ελεύθερες περιοχές, όπως αποκαλύπτονται σε ένα πολυεθνικό πάνελ

Μια συγκλονιστική κινηματογραφική μαρτυρία της απίστευτης σκληρότητας του εγκλήματος της εμπορίας ανθρώπων (human trafficking), είχαν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν οι δεκάδες θεατές της εμβληματικής φινλανδικής ταινίας «The Purge» («Η Κάθαρση»), που συμμετείχαν, στη συνέχεια, σε συζήτηση για το θέμα αυτό, την περασμένη Τετάρτη (11.3.2015) στο Πολιτιστικό Ινστιτούτο «Γκαίτε», στη νεκρή ζώνη στη Λευκωσία.

Τη σημαντική αυτή εκδήλωση οργάνωσαν από κοινού η πρεσβεία της Φινλανδίας στην Κύπρο και της Εσθονίας στην Ελλάδα, στο πλαίσιο της «Εβδομάδας Ταινιών για τη Γυναίκα», του Προγράμματος Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (UNDP), στη διάρκεια της οποίας προβλήθηκαν ποιοτικές ταινίες από διάφορες χώρες (9-14.3.2015). Η δίωρη ταινία «The Purge», του 2012, του Φινλανδού σκηνοθέτη Antti J. Jokinen, βασισμένη στο ομώνυμο βραβευμένο βιβλίο της Φινλανδο-Εσθονής συγγραφέως Sofi Oksanen, είναι η ιστορία δύο γυναικών, που διαδραματίζεται σε ένα χωριό της Εσθονίας στην αρχή της δεκαετίας 1990, μόλις η χώρα απέκτησε την ανεξαρτησία της από τη Σοβιετική Ένωση.

Η πρώτη είναι μια νεαρή κοπέλα, θύμα σωματεμπορίου και ακραίας βίας, που δραπετεύει από τους θύτες της και υφίσταται άγριο κυνηγητό από άντρες της ανελέητης ρωσικής μαφίας. Η δεύτερη είναι μια ηλικιωμένη χωρική, απομονωμένη στην εσθονική επαρχία, στο σπίτι της οποίας η νεαρή βρίσκει καταφύγιο. Είναι και αυτή θύμα - της βάρβαρης σοβιετικής κατοχής στη διάρκεια του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα, που κουβαλά ακόμα, πολλά χρόνια μετά, τα τραύματα των ενοχών και των επιλογών που είχε κάνει για έναν έρωτα χωρίς ανταπόδοση και για συμβιβασμό και συνεργασία με τους βίαιους σταλινικούς κατακτητές.

Σωματεμπόριο και ξένη κατοχή

Συντονίστρια της συζήτησης που ακολούθησε την ταινία, ήταν η Αμερικανίδα Juliette Dickstein, Σύμβουλος Ερευνών του Peace Research Institute Oslo (PRIO) στην Κύπρο, ενός νορβηγικού οργανισμού που προάγει τον διάλογο και τη συνεργασία μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων.

Στο πάνελ μαζί της ήταν η Ελληνοκύπρια Χρυστάλλα Κατσαπάου, λειτουργός της Υπάτης Αρμοστείας των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες στην Κύπρο (UNHCR), η Τουρκοκύπρια δικηγόρος Emine ?olak, Πρόεδρος του Τουρκοκυπριακού Ιδρύματος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, η Αμερικανίδα Jessica Banuls, λειτουργός στην πρεσβεία των ΗΠΑ, υπεύθυνη για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων, η Φινλανδέζα Pia Rendic, εμπειρογνώμονας σε θέματα φύλου και ακτιβίστρια ανθρωπίνων δικαιωμάτων για τη μη κυβερνητική οργάνωση Caritas και ο Δώρος Πολυκάρπου, Εκτελεστικός διευθυντής της Κίνησης για Ισότητα, Στήριξη, Αντιρατσισμό.

Στην τοποθέτησή του ο κ. Πολυκάρπου, ο μοναδικός άντρας στο πάνελ, έκανε αναφορά στην «απίστευτη βιαιότητα της ταινίας, που σοκάρει και συγκλονίζει» και επεσήμανε ότι αυτή, αλλά και το βιβλίο πάνω στο οποίο είναι βασισμένη, «κατάφεραν να φέρουν μαζί, δύο τόσο διαφορετικούς χαρακτήρες, δύο τόσο διαφορετικές γυναίκες που αντιδρούν με τόσο διαφορετικούς τρόπους στην κακομεταχείριση και τη βία που βιώνουν - η μεγαλύτερη να έχει συντριβεί από τη βία και η νεότερη να έχει αντισταθεί και στο τέλος να έχει ξεφύγει, στέλνοντας, έτσι, ένα μήνυμα ελπίδας.

Πρέπει να σκεφτούμε την εμπορία ανθρώπων, συνδεδεμένη με άλλα ζητήματα σημαντικά στην κοινωνία μας. Το πρώτο σημαντικό στοιχείο της ταινίας, είναι η άγρια βία που βίωσαν οι δύο γυναίκες, με έναν εγκληματικό τρόπο - η μια σε περίοδο πολέμου, η άλλη σε περίοδο ειρήνης.

Το δεύτερο σημαντικό στοιχείο, είναι η σύνδεση του σωματεμπορίου με την ιστορία της χώρας. Οι βιασμοί από σοβιετικούς στρατιώτες, η παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η κατοχή της Εσθονίας από τον σοβιετικό στρατό στη διάρκεια της σταλινικής περιόδου ήταν, με ένα τρόπο, μέρος του προβλήματος της κοινωνικής αδικίας, των διακρίσεων και της βίας σε βάρος των γυναικών».

Η υπόθεση Oxana Rantseva

Η συντονίστρια Juliette Dickstein υπενθύμισε ότι εργάστηκε για δέκα χρόνια στην πρεσβεία των ΗΠΑ, διευθύνοντας το δικοινοτικό πρόγραμμα στήριξης και ότι ασχολήθηκε εκτεταμένα με το θέμα της καταπολέμησης του human trafficking. Επεσήμανε, δε, ότι «η εμπορία ανθρώπων αποφέρει κέρδη 32 δισεκατομμύρια δολάρια τον χρόνο, γιατί ένα πρόσωπο μπορεί να πουληθεί πολλές φορές».

Η κ. Dickstein μετέφερε στη συζήτηση πληροφορίες από το Γραφείο των Ηνωμένων Εθνών για τα Ναρκωτικά και το Έγκλημα, που αφορούν τον ορισμό του human trafficking και από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, την απόφαση του ΕΔΑΔ το 2010, σε σχέση με την υπόθεση της Ρωσίδας καλλιτέχνιδας Oxana Rantseva εναντίον της Κύπρου και της Ρωσίας. (Η 20χρονη Oxana διέμενε το 2001 στη Λεμεσό, εργαζόταν σε καμπαρέ και εξαναγκαζόταν στην πορνεία από τους εργοδότες της.

Σκοτώθηκε πέφτοντας από το μπαλκόνι διαμερίσματος όπου την είχαν κλειδωμένη, στην προσπάθειά της να δραπετεύσει. Ο πατέρας της, Nikolay Rantsev, κατήγγειλε τον θάνατο της κόρης του στο ΕΔΑΔ, που αποφάνθηκε ότι η Κυπριακή Δημοκρατία, χώρα προορισμού στην υπόθεση, απέτυχε να προστατεύσει την Oxana από το σωματεμπόριο και από τον εγκλεισμό της πριν από το θάνατό της, αλλά και απέτυχε να διερευνήσει επαρκώς τον θάνατό της.

Το ΕΔΑΔ αποφάνθηκε ακόμα ότι η Ρωσία, χώρα καταγωγής της κοπέλας, είχε αποτύχει να διερευνήσει επαρκώς τον τρόπο μεταφοράς της στο εξωτερικό, από τους σωματεμπόρους στη Ρωσία. Το Δικαστήριο διέταξε την Κύπρο να αποζημιώσει τον πατέρα της Oxana με 40 χιλιάδες ευρώ και τη Ρωσία με 2 χιλιάδες ευρώ. Στην απόφασή του ξεκαθάρισε τις ευθύνες των κρατών που εμπλέκονται στην εμπορία ανθρώπων -κράτη καταγωγής, διαμετακόμισης ή προορισμού- και τη σημασία της διασυνοριακής συνεργασίας για την καταπολέμηση του εγκλήματος αυτού).

Η εκπαίδευση πάνω στο τραύμα

Η Χρυστάλλα Κατσαπάου τόνισε ότι «απαιτείται εκπαίδευση των λειτουργών στην πρώτη γραμμή, ώστε να είναι παρατηρητικοί για σημάδια trafficking και να νιώθουν κατά πόσο το πρόσωπο που τους μιλά είναι, πιθανόν, θύμα εμπορίας. Τότε, πρέπει να το αναφέρουν στον εθνικό μηχανισμό αναφοράς, ώστε να αναγνωριστεί ως θύμα εμπορίας. Έχουμε καλά παραδείγματα αναγνώρισης θυμάτων - μια τέτοια αναγνώριση, έγινε απλώς μιλώντας με το θύμα, τηλεφωνικά. Είναι δυνατή λοιπόν η αναγνώριση θυμάτων εμπορίας πολύ έγκαιρα, αλλά πρέπει να υπάρχει θέληση, και πάνω σε αυτό εργαζόμαστε, όσον αφορά την κατάσταση στην Κύπρο».

Η κ. Κατσαπάου μίλησε για τη σχέση μεταξύ της εμπορίας ανθρώπων και της διεθνούς προστασίας και είπε ότι «υπάρχουν πολλοί λόγοι για τους οποίους ένα θύμα εμπορίας πρέπει να αναγνωριστεί ως πρόσφυγας. Αν μια γυναίκα προέρχεται από τη χώρα Χ και εξαναγκάστηκε να μεταφερθεί στην Κύπρο, τότε υπάρχουν επαρκείς λόγοι για να μην απελαθεί στην πατρίδα της, γιατί υπάρχει ο κίνδυνος επαναθυματοποίησής της.

Υπάρχει επίσης ο κίνδυνος αντιποίνων, αν η γυναίκα καταφέρει να ξεφύγει από τους σωματεμπόρους, όπως επίσης και η πιθανότητα κοινωνικού-οικογενειακού εξοστρακισμού της, μετά την επιστροφή της στο σπίτι. (Το είδαμε και στην ταινία με τις απειλές του σωματέμπορου ότι "θα πούμε στην οικογένειά σου τι κάνεις τώρα"). Η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζει κάθε σύστημα ασύλου, στην Κύπρο ιδιαίτερα, είναι η αναγνώριση των θυμάτων εμπορίας ανθρώπων.

Η εμπειρία μάς λέει ότι οι γυναίκες δεν μιλούν για την εμπειρία τους. Συχνά λένε μια εντελώς διαφορετική ιστορία. Καταφεύγουν στην Υπηρεσία Ασύλου και λένε μιαν άλλη ιστορία, που συχνά θεωρείται αναξιόπιστη και συνεπώς απελαύνονται στη χώρα καταγωγής τους. Κι αυτό σημαίνει ότι ο ρόλος μας είναι να παράσχουμε περισσότερη εκπαίδευση στο προσωπικό πρώτης γραμμής -αστυνομικούς, υπαλλήλους στα σύνορα, λειτουργούς της Υπηρεσίας Ασύλου- στο ζήτημα της αναγνώρισης των δεικτών (indicators) της εμπορίας ανθρώπων.

Υπάρχουν φυσικοί δείκτες, δείκτες σεξουαλικής υγείας, ψυχολογικοί δείκτες και δείκτες συμπεριφοράς που μπορούν να οδηγήσουν στην αναγνώριση θυμάτων εμπορίας. Αυτό απαιτεί πολλή εκπαίδευση, γιατί είναι πολύ δύσκολο να αναγνωρίσεις ένα θύμα trafficking αν δεν το αναφέρει το ίδιο, ενώ πολλές γυναίκες δεν ξέρουν καν ότι είναι θύματα εμπορίας».

Σχολιάζοντας την αναφορά αυτή της Χρυστάλλας Κατσαπάου, η Juliette Dickstein είπε ότι το ζήτημα του τραύματος είναι ένα από τα μεγαλύτερα που αντιμετωπίζει το θύμα σωματεμπορίου, όταν θα χρειαστεί να καταθέσει στο δικαστήριο ως μάρτυρας κατηγορίας. «Απαιτείται», πρόσθεσε, «αξιόπιστη μαρτυρία ενός ειδικού, για να εξηγήσει γιατί αυτή η γυναίκα άλλαξε την ιστορία της και δεν είπε την αλήθεια. Γνωρίζουμε ότι πολλές υποθέσεις σωματεμπορίου απορρίπτονται στα δικαστήρια, λόγω έλλειψης αξιοπιστίας από τα θύματα. Γι’ αυτό αρχίσαμε να κάνουμε αυτό που έκανε η πρεσβεία των ΗΠΑ - εκπαίδευση των λειτουργών πρώτης γραμμής, πάνω στο θέμα του τραύματος».

Μεγάλο πρόβλημα και στις ΗΠΑ

Η Jessica Banuls έκανε αναφορά στις ετήσιες εκθέσεις του αμερικανικού Υπουργείου Εξωτερικών για την εμπορία προσώπων παγκοσμίως και περίγραψε τις μορφές human trafficking. Υπενθύμισε ότι «με καλύτερο επίπεδο στη λίστα κατάταξης για καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων το Tier 1, η Κύπρος κατατάγηκε, το 2014, στο Tier 2 Watch List, που απέχει πολύ λίγο από τη λίστα Tier 3, που είναι η χειρότερη. Η τουρκοκυπριακή κοινότητα θα κατατασσόταν στη λίστα Tier 3, αν ήταν αναγνωρισμένο κράτος.

Το Tier 1, δεν σημαίνει ότι μια χώρα είναι απαλλαγμένη από την εμπορία ανθρώπων. Αντίθετα, δηλώνει ότι η κυβέρνηση της χώρας αυτής αναγνωρίζει το πρόβλημα, καταβάλλει προσπάθειες για να το αντιμετωπίσει και εφαρμόζει την ελάχιστη πρόνοια του Νόμου για την Προστασία των Θυμάτων Εμπορίας Προσώπων. Δυστυχώς, η εμπορία προσώπων είναι τεράστιο πρόβλημα και στις ΗΠΑ. Σύμφωνα με αναφορές, υπάρχουν περισσότερα από 5 χιλιάδες θύματα εμπορίας προσώπων στις ΗΠΑ το 2014.

Είμαστε στη λίστα Tier 1, γιατί προσαγάγουμε σε δίκη και καταδικάζουμε τους δράστες, ενώ η αμερικανική κυβέρνηση στηρίζει τα θύματα και συνεχίζει να εκπαιδεύει κρατικούς λειτουργούς σε όλα τα επίπεδα. Κάθε ένας από εμάς, έχουμε ευθύνη να καταπολεμήσουμε αυτό το φοβερό έγκλημα. Προσωπικά, εργάζομαι μαζί με θύματα, για να μπορέσουν ν’ ανοίξουν την πόρτα στην πραγματική αλλαγή. Όχι μόνο εκ μέρους των 44 χιλιάδων θυμάτων που αναγνωρίστηκαν διεθνώς το 2014 και διασώθηκαν, αλλά και εκ μέρους των 20 εκατομμυρίων θυμάτων σωματεμπορίου διεθνώς, που δεν τα κατάφεραν».

Ο κατεχόμενος παράδεισος των σωματεμπόρων

«Πολύ μεγάλο και ορατό πρόβλημα είναι η εμπορία προσώπων και στη βόρεια Κύπρο», είπε η Emine ?olak. «Αν και δεν έχουμε επίσημη κρατική στήριξη για αντιμετώπιση του trafficking, η “κυβέρνηση” προσφέρει κάποιου είδους υπηρεσίες και πρόσφατα είχαμε μια αλλαγή στον νόμο, στον οποίο ο ορισμός της εμπορίας ανθρώπων, όπως τον ανέφερε η Juliette, ενσωματώθηκε στον ποινικό κώδικα κι αυτό είναι καλό».
Η κ. ?olak μίλησε για το human trafficking από μιαν άλλη προοπτική, όσον αφορά τα κατεχόμενα.

«Στην κοινότητά μας», είπε, «η εμπορία προσώπων είναι ένα έγκλημα που στηρίζεται συστηματικά και διαιωνίζεται από ανθρώπους σε θέσεις εξουσίας, στην “αστυνομία”, στην “υπηρεσία μετανάστευσης”, στην “κυβέρνηση” και στη “βουλή” - όλοι αυτοί υποκρίνονται ότι προσπαθούν να κάνουν κάτι γι’ αυτό, αλλά τίποτα δεν κάνουν. Για να ξεφύγει το θύμα από αυτό τον ιστό, χρειάζεται κάποιος ισχυρός, σταθερός και έντιμος, που θα το βοηθήσει.

Στον Βορρά δεν έχουμε κάτι τέτοιο, αφού το trafficking έχει να κάνει με τη διαφθορά και με την έλλειψη διαφάνειας. Υπάρχουν άτομα που βγάζουν πολλά χρήματα από αυτό και εξαγοράζουν πολλούς για να συνεχίσουν να το κάνουν. Ένας από τους γείτονές μου στον δρόμο που μένω, έχει ένα όμορφο μεγάλο σπίτι - είναι ιδιοκτήτης νυχτερινού κέντρου, όπου όλοι γνωρίζουν ότι γίνεται σωματεμπόριο…Και όποτε γίνουν εκλογές, στήνει ένα τεράστιο πόστερ από την οροφή του σπιτιού του μέχρι το πάτωμα, με τη φωτογραφία συγκεκριμένου πολιτικού...

Εγώ, αν ήμουν πολιτικός, θα ντρεπόμουν γι’ αυτή τη φωτογραφία, αλλά δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο…Μέσα στο σύστημα, ένας επιχειρηματίας στηρίζει το κόμμα, την προεκλογική του εκστρατεία και κάποιους βουλευτές και έτσι εισπράττει την αξία των λεφτών του, με την ατιμωρησία του. Υπάρχουν νόμοι, αλλά δεν υπάρχουν ποινικές διώξεις. Πώς να υπάρξει ποινική δίωξη, έστω βασισμένη σε καταγγελία και σε μάρτυρα κατηγορίας, όταν δεν υπάρχει προστασία για τον καταγγέλλοντα και για τον μάρτυρα; Πρόκειται για ένα σύστημα που διαιωνίζει και προστατεύει τους δράστες, αντί να προστατεύει τα θύματα».

Η πληγή αιμορραγεί για πάντα…

Η Pia Rendic περίγραψε την εμπειρία της από τις επαφές της με θύματα σωματεμπορίου σε καταφύγιο μη κυβερνητικής οργάνωσης. «Θέλω», είπε, «να πω για αυτές τις κυρίες, πόσο σπουδαίες και πολύτιμες είναι και πόσο πολύ αξίζουν, παρά τον εφιάλτη που έχουν περάσει. Πολλές από αυτές νιώθουν ντροπή και ενοχές και πιστεύουν πως φταίνε οι ίδιες για τη θυματοποίησή τους. Εγώ προσπάθησα να με νιώσουν ως φίλη και να με εμπιστευτούν. Μια από αυτές, μου είπε ότι είναι η πρώτη φορά μέσα σε πολλά χρόνια, που νιώθει ότι έχει μια φίλη που να μπορεί να της τηλεφωνήσει και να της εκφράσει τις ανησυχίες της.

Όταν τις αγκάλιαζα, μου έλεγαν ότι για πρώτη φορά μέσα σε πολλά χρόνια, κάποιος τις αγγίζει χωρίς σεξουαλική πρόθεση. Ήταν αυτό που έλειπε από τη ζωή τους». Η Pia Rendic ανέφερε ότι έγραψε πρόσφατα ένα βιβλίο για την εμπορία ανθρώπων και ότι σε συνέντευξη που πήρε από μια κοπέλα θύμα, της εκμυστηρεύτηκε με πόνο ότι δεν υπάρχει ανάρρωση στο τραύμα του σωματεμπορίου, ότι η πληγή αιμορραγεί για πάντα»…