Αποκαλυπτική συνεδρία Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων
Όταν καλούνται στα κυπριακά δικαστήρια ως μάρτυρες διαζυγίου των γονιών τους, υιοθεσίας, μετανάστευσης, βίας στην οικογένεια ή σεξουαλικής κακοποίησης

Παιδιά που αναγκαστικά καλούνται στα κυπριακά δικαστήρια ως μάρτυρες για τραυματικά ζητήματα διαζυγίου των γονιών τους, για θέματα υιοθεσίας ή μετανάστευσης, ως θύματα βίας στην οικογένεια, ή σεξουαλικής κακοποίησης, ή ακόμα και ως δράστες παραβατικής συμπεριφοράς, βρίσκονται αντιμέτωπα με ένα σύστημα Δικαιοσύνης μη φιλικής απέναντί τους, όπως διαπιστώθηκε και έγινε χθες παραδεκτό από πλείστες κυβερνητικές και μη κυβερνητικές υπηρεσίες, στη διάρκεια της συνεδρίας της κοινοβουλευτικής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Την απουσία μιας ολικής και ολοκληρωμένης προσέγγισης για τη μεταχείριση των παιδιών από το σύστημα Δικαιοσύνης διατύπωσε με σαφήνεια η κλινική ψυχολόγος Σεμέλη Βύζακου, εκ μέρους των Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας, που ανέφερε απερίφραστα ότι «τα παιδιά θυματοποιούνται από τις διαδικασίες που αφορούν τη μαρτυρία τους στο δικαστήριο», αλλά και η λειτουργός των Υπηρεσιών Κοινωνικής Ευημερίας Χαρά Ταπανίδου, που παραδέχτηκε ότι «παρατηρούμε την αδυναμία των Υπηρεσιών μας να προστατεύσουμε το παιδί-θύμα, στον βαθμό και με τον τρόπο που θα θέλαμε».

Ανάγκη για Εποπτική Αρχή
Σύμφωνα με τη Σεμέλη Βύζακου, «ένα από τα βασικά προβλήματα των λειτουργών της Υπηρεσίας μας είναι ότι δεν έχουμε τα μέσα, όταν έρχονται τα παιδιά στην πρώτη φάση και αργότερα, να τα προστατεύσουμε από αυτό που θα συμβεί. Υπάρχει μεγάλο πρόβλημα όσον αφορά τη θυματοποίηση και επαναθυματοποίηση των παιδιών, από το σύστημα - που είμαι βέβαιη ότι δεν θέλει να το κάνει, αλλά το κάνει, σε όλα τα επίπεδα της διαδικασίας.

Τα παιδιά θυματοποιούνται από τις διαδικασίες που αφορούν τη μαρτυρία τους στο δικαστήριο. Χρειάζεται να συσταθεί μια Εποπτική Αρχή πολυθεματικού χαρακτήρα, με έναν εκπρόσωπο της κάθε Υπηρεσίας, που να λειτουργεί με προληπτικό τρόπο για να αποτρέπει περισσότερη βλάβη και επανα-θυματοποίηση. Θα αναλαμβάνει εξ αρχής μέχρι τέλους το παιδί-μάρτυρα, θα το υποδέχεται με την οικογένειά του, ώστε να το στηρίζει και να το βοηθά πολυθεματικά, μέχρι να ολοκληρωθεί η δικαστική διαδικασία.

Το παιδί-μάρτυρα πρέπει να το αναλαμβάνει ένας ειδικός, που θα πάρει τη μαρτυρία του και αυτός να είναι ο συνεργάτης του, μέχρι το τέλος. Οι υπόλοιποι θα φροντίζουν για όλες τις ανάγκες του». Η κ. Βύζακου αναφέρθηκε σε «περιπτώσεις που παιδιά-μάρτυρες περιμένουν τρία χρόνια να παν στο δικαστήριο και είναι τραγικό, γιατί μέσα σε αυτά τα τρία χρόνια υπάρχει μια τεράστια ανακατασκευή των τραυμάτων που έχουν προκύψει ξανά και ξανά και συνεχίζονται. Τα ζητήματα αυτά είναι κατακερματισμένα μέσα σε διάφορους νόμους, με αποτέλεσμα να μην προστατεύονται επαρκώς τα συμφέροντα του παιδιού».

Από την πλευρά της και η Χαρά Ταπανίδου, εκ μέρους των Υπηρεσιών Κοινωνικής Ευημερίας, συμφώνησε ότι «α) υπάρχουν διαδικασίες που εμποδίζουν να τεθεί ως προτεραιότητα η ασφάλεια του παιδιού, β) οι διαδικασίες είναι συχνά μακροχρόνιες και γ) η πολυθεματικότητα δεν διασφαλίζεται, όπως θα έπρεπε. Θεωρούμε ότι πρέπει να υιοθετήσουμε καλές πρακτικές του εξωτερικού, όπου οι υπηρεσίες είναι συγκεντρωμένες κάτω από την ίδια στέγη, ώστε το παιδί να μπορεί να έχει πρόσβαση και να εξυπηρετείται από τις υπηρεσίες».

Οι κατευθυντήριες γραμμές
Η βουλευτής του ΔΗΣΥ Στέλλα Κυριακίδου, που μαζί με τους συναδέλφους της Νίκο Τορναρίτη και Ρίκκο Μαππουρίδη ενέγραψαν το θέμα «Το παιδί ως μάρτυρας σε υποθέσεις και η προσέγγιση από τις αρμόδιες Αρχές από τη μαρτυρική, την ανακριτική, έως και τη δικαστική διαδικασία», παρατήρησε ότι το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει προχωρήσει στην έκδοση κατευθυντήριων γραμμών για μια Δικαιοσύνη φιλική προς τα παιδιά. «Αυτό σημαίνει», είπε, «ότι θα πρέπει πριν, κατά, αλλά και μετά τη δικαστική διαδικασία, σε ένα παιδί-μάρτυρα, να του εξασφαλίζουμε την αξιοπρέπειά του, τον σεβασμό σε όλα τα δικαιώματά του και ανάλογα με το φύλο, την ηλικία και τις ιδιαιτερότητές του».

Η Κάλια Καμπανελλά, από το Γραφείο της Επιτρόπου Διοικήσεως και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, τόνισε χαρακτηριστικά ότι «δεν πρέπει το παιδί να παραπέμπεται στις διάφορες Υπηρεσίες, αλλά οι Υπηρεσίες να έρχονται κοντά στο παιδί». Ενώ η Επίτροπος Προστασίας των Δικαιωμάτων του Παιδιού Λήδα Κουρσουμπά τόνισε, μεταξύ άλλων στην παρέμβασή της, ότι «για ν’ αποφεύγεται ο πρόσθετος ψυχικός τραυματισμός των παιδιών, πρέπει να προετοιμάζονται ψυχολογικά για ν’ αντιμετωπίζουν το δικαστήριο». Αναφέρθηκε σε μια «πολύ καλή» απόφαση δικαστηρίου, «που έψεξε τις Υπηρεσίες γιατί προσκλήθηκε το παιδί στο δικαστήριο ως μάρτυρας και δεν το είχαν προετοιμάσει ψυχολογικά για το τι σημαίνει δικαστική διαδικασία». Προειδοποίησε, όμως, ότι «από την άλλη, δεν πρέπει να προετοιμάζεται το παιδί για το περιεχόμενο της μαρτυρίας του, γιατί είναι αποδεκτό ότι μπορεί πολύ εύκολα να επηρεαστεί ως προς τι θα πει. Και όλα αυτά πρέπει να γίνονται από ειδικά εξειδικευμένα άτομα».

Απαραίτητη η μαρτυρία παιδιού
Εκ μέρους της Νομικής Υπηρεσίας της Δημοκρατίας, η ανώτερη δικηγόρος Λουίζα Χριστοδουλίδου Ζανέττου σχολίασε το θέμα της απουσίας Εποπτικής Αρχής, και είπε ότι «μελετούμε το θέμα και υπάρχουν αρκετοί προβληματισμοί γι’ αυτό, γιατί μπορεί να καθυστερήσει μια υπόθεση». Διευκρίνισε ότι το παιδί-μάρτυρας στο Οικογενειακό Δικαστήριο «βρίσκεται ενώπιον μιας διαδικασίας διερευνητικού χαρακτήρα (αφού το Δικαστήριο πρέπει να πεισθεί για το καλό του παιδιού).

Όμως η ποινική διαδικασία είναι αντιπαραθετικού χαρακτήρα (ο ένας εναντίον του άλλου). Επομένως, το παιδί στην αστική διαδικασία (νοουμένου ότι έχει τον βαθμό ωριμότητας που απαιτείται και είναι 8-10 χρονών και άνω), καλείται ν’ ακουστεί από τον δικαστή, που έχει την ευκαιρία να δει το παιδί μόνο του, στο γραφείο του, χωρίς μάρτυρες, δικηγόρους ή τους γονείς και θεωρώ ότι αυτή η διαδικασία σέβεται τα δικαιώματα του παιδιού.

Στο ζήτημα της μαρτυρίας παιδιού στο ποινικό δικαστήριο (για βία στην οικογένεια, σεξουαλική κακοποίηση κ.λπ), ομολογώ ότι συχνά υπάρχει κίνδυνος να χαθεί μια υπόθεση, γιατί το παιδί είναι μάρτυρας, όμως συχνά είναι απαραίτητη η μαρτυρία του παιδιού - και βέβαια το παιδί χρειάζεται στήριξη». Η κ. Ζανέττου επέκρινε το γεγονός ότι πολλές υποθέσεις, με μάρτυρες παιδιά, διαρκούν χρόνια στα δικαστήρια και αναφέρθηκε σε μια συγκεκριμένη, που τώρα εκκρεμεί ενώπιον του δικαστηρίου Λεμεσού.

Εκατοντάδες υποθέσεις κακοποίησης
Την Αστυνομία εκπροσώπησε στη συζήτηση ο υπαστυνόμος Κώστας Βέης, ο οποίος, απαντώντας σε σχετική ερώτηση του Προέδρου της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων Σοφοκλή Φυττή, ανέφερε ότι τα τελευταία 5-6 χρόνια η Αστυνομία διερευνά κατά μέσον όρο 150 υποθέσεις σεξουαλικής κακοποίησης παιδιών. Πρόσθεσε ότι ενώπιον του ποινικού συστήματος, υπάρχουν και υποθέσεις βίας στην οικογένεια και άλλες υποθέσεις με παιδιά-θύματα ή μάρτυρες.

Αναφέρθηκε σε εκπαίδευση αστυνομικών και σε ειδικές οδηγίες προς αυτούς, ως προς το πώς να χειρίζονται περιπτώσεις κυρίως παιδιών-θυμάτων και της άντλησης της μαρτυρίας τους για το δικαστήριο. «Η ωμή πραγματικότητα είναι ότι η μαρτυρία ενός παιδιού-θύματος είναι, κατά κανόνα, απαραίτητη για σκοπούς επίτευξης καταδίκης από το δικαστήριο», είπε. Πρόσθεσε ότι έχει και το δικό μας σύστημα κάποιες καλές πρακτικές στο Οικογενειακό Δικαστήριο, όμως αυτές δεν μπορούν να εφαρμοστούν στο πλαίσιο του ποινικού δικαίου».

Ο Κωνσταντίνος Κωνσταντινίδης, εκ μέρους του Κωνστάντειου Κέντρου Εγκληματολογίας και Δικανικών Επιστημών Κύπρου, αναφέρθηκε μεταξύ άλλων στην απουσία από το κυπριακό δικαστικό σώμα των δικαστηρίων ανηλίκων, ενώ η συνεργάτιδα του Κέντρου, η εγκληματολόγος Ευγενία Κουφού, επεσήμανε ότι «πρέπει να δημιουργηθεί χώρος για να εκπαιδεύει όλους τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας και του νομικού συστήματος, που έρχονται σε επαφή με παιδιά-μάρτυρες, για την προστασία των δικαιωμάτων τους».