Μια αλλιώτικη συνέντευξη, με τη μοναδική «γιουνγκιανή» ψυχαναλύτρια στην Κύπρο

-Αν ο Καρλ Γιουνγκ ζούσε και ήταν Ελληνοκύπριος, πώς θα αντιμετώπιζε τη σημερινή κατάσταση στην Κύπρο;

-Ο Γιουνγκ δεν θα μπορούσε να ήταν Ελληνοκύπριος, ήταν πάρα πολύ ελεύθερο πνεύμα…

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΓΙΑΣΕΜΙΔΟΥ: Δεν κυκλοφορείς κουβαλώντας μαζί σου το παρελθόν σου. Ο λόγος που ζεις και σηκώνεσαι το πρωί, είναι το μέλλον…

Ένα συναρπαστικό ταξίδι εξερεύνησης της χρονικότητας στις ψυχικές διεργασίες, μέσω της γιουνγκιανής θεωρίας (του Carl Jung, Ελβετού γιατρού και ψυχολόγου, ιδρυτή της Αναλυτικής Ψυχολογίας, 1875-1961), υπήρξε το πρώτο διεθνές ψυχαναλυτικό συνέδριο που έγινε τον Σεπτέμβρη 2014 στην Κύπρο με θέμα «Ο Χρόνος και η Ψυχή», και σημάδεψε τον χρόνο που φεύγει σε λίγες μέρες.

«Ψυχή» του συνεδρίου ήταν η μοναδική στην Κύπρο «γιουνγκιανή» ψυχαναλύτρια Αγγελική Γιασεμίδου, αφού πηγή έμπνευσής του ήταν το βιβλίο της, που εκδόθηκε πριν από λίγους μήνες, «Time and Timelessness: Temporality in the Theory of Carl Jung» (Ο Χρόνος και το Άχρονο, η Χρονικότητα στη Θεωρία του Καρλ Γιουνγκ).

«Μια πνευματική ανάταση» χαρακτήρισε την ανάγνωση του βιβλίου της, σε παρέμβασή του στο συνέδριο, ο Πρόεδρος του Παγκύπριου Συνδέσμου Ψυχοθεραπευτών Σώτος Μιχαήλ. Το συνέδριο πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα του Συνδέσμου, όπως και του Ιταλικού Ινστιτούτου Αναλυτικής Ψυχοθεραπείας και του Συνδέσμου Αναλυτικής Ψυχοθεραπείας της Μάλτας.

Μια πολύ μοναχική υπόθεση

Τρεις μήνες μετά, η Αγγελική Γιασεμίδου, μητέρα δύο αγοριών έξι και δύο χρόνων, μοιράζεται μαζί μας αυτήν την αξέχαστη και εμβληματική εμπειρία, λόγω της συμμετοχής στο συνέδριο πέντε ψυχαναλυτών και ερευνητών διεθνούς εμβέλειας, στον τομέα της Αναλυτικής Ψυχολογίας, με διαφορετικά υπόβαθρα, ενδιαφέροντα και ειδικότητες, από την Ιταλία (Caterina Vezzoli και Angela Connolly), τη Μάλτα (Laner Cassar), την Αγγλία (Christopher Hauke) και τη Γερμανία (Kristina Brode).

Έχω υπόψη μου πως σπούδασες και έζησες δέκα χρόνια στη Νέα Υόρκη και στη συνέχεια ένα χρόνο στο Λονδίνο, πριν επιστρέψεις στην Κύπρο. Πώς νιώθεις που είσαι η μοναδική «γιουγκιανή» ψυχαναλύτρια στο νησί;

Είναι μια πολύ μοναχική υπόθεση… Γι’ αυτό αρχικά σκεφτόμουν να κάνω το συνέδριο στο Λονδίνο ή στην Ιταλία. Ασχολούμαι με το θέμα του χρόνου από το 1996 - τα δύο μεταπτυχιακά μου αφορούν την ψυχολογία του χρόνου, το ίδιο και το δοκτοράτο μου. Υπάρχουν στην Κύπρο και άλλοι ψυχαναλυτές και ψυχολόγοι, αλλά δεν μπορώ να κάνω αυτήν την ανταλλαγή εδώ… Έτσι, την κάνω εκτός Κύπρου, συμμετέχοντας σε μια ομάδα με Μαλτέζους ψυχαναλυτές.

Τι σημαίνει για σένα η συμμετοχή σε αυτήν την ομάδα;

Μου δίνει μεγάλη χαρά, γιατί πάω κάπου όπου μιλούμε την ίδια γλώσσα. Ναι, δουλεύω πολύ καλά με τους Κύπριους ψυχαναλυτές που γνωρίζω, αλλά οι λεπτομέρειες που αφορούν το συλλογικό υποσυνείδητο, το αρχέτυπο, τη χρονικότητα, τη φαντασίωση, που είναι γιουνγκιανές εκφράσεις και λέξεις-κλειδιά για την ψυχή, δεν υπάρχουν γι’ αυτούς. Γι’ αυτό και στο συνέδριο για τον Χρόνο και την Ψυχή, ήθελα πολύ ν’ ακούσω τους συγκεκριμένους ομιλητές.

Το τώρα είναι πιο μεγάλο

Ποιοι αποτέλεσαν το ακροατήριο του συνεδρίου;

Ιδανικά, θα ήθελα να ήταν «γιουνγκιανοί», αλλά ήταν ψυχολόγοι, ψυχαναλυτές από διάφορες σχολές, όπως και άνθρωποι από άλλα επαγγέλματα, που δεν θα επωφεληθούν επαγγελματικά από αυτό, όπως λογιστές, καλλιτέχνες, γιατροί και άλλοι, και αυτό είναι πολύ σημαντικό. Με εξέπληξαν πολύ θετικά οι Κύπριοι, γιατί ήρθαν στο συνέδριο και συμμετείχαν ενεργά, με σωστές και εύστοχες ερωτήσεις, παρά το ότι δεν έχουν ιδιαίτερη γνώση των ιδεών του Καρλ Γιουνγκ... Και έστειλαν το μήνυμα ότι η Κύπρος χρειάζεται μία σε βάθος θεώρηση, για ένα θέμα που δεν ξέρουν, αλλά που είναι προσιτό και αναγκαίο. Μιλάμε για τον χρόνο και την ψυχή.

Έχουμε ψυχή όλοι και ζούμε μέσα σε ένα χρονικό πλαίσιο. Δεν πρέπει να σκεφτούμε τι γίνεται; Η ψυχή δεν είναι περιορισμένη σ' εκείνο που μπορούμε να δούμε. Το τώρα είναι πιο μεγάλο. Το υποσυνείδητο είναι πολύ πιο σοφό από το συνειδητό και, αν το χρησιμοποιήσουμε, έχουμε μια πιο ολιστική θεώρηση του κόσμου.

Φεύγοντας οι φιλοξενούμενοι από την Κύπρο, τι πήραν μαζί τους;

Τους ξαναείδα πριν από δύο βδομάδες σε ένα άλλο ευρωπαϊκό συνέδριο στο Λονδίνο. Μου είπαν ότι τους άρεσε η άψογη οργάνωση σε μια μικρή χώρα, που για πρώτη φορά οργάνωνε «γιουνγκιανό» συνέδριο. Τους ενθουσίασε και η συμμετοχή των Κυπρίων ακροατών.

Σήμερα έχω, αύριο δεν έχω

Πώς αξιολογείς εσύ το συνέδριο, αλλά και το χρονικό πλαίσιο της πραγματοποίησής του, σε αυτήν την περίοδο της μεγάλης οικονομικής κρίσης;

Νομίζω οι Κύπριοι άρχισαν να ξυπνούν και να ψάχνουν για κάτι πέραν του συνηθισμένου. Και ίσως η κρίση βοήθησε πολύ σ’ αυτό. Προσωπικά βλέπω πολλά θετικά στοιχεία στην κρίση - αναγκαστήκαμε να δούμε πέρα από το υλικό κομμάτι και να καταλάβουμε τη ματαιότητα των πραγμάτων. Σήμερα έχω, αύριο δεν έχω - το μόνο που κουβαλώ μαζί μου μέχρι την ώρα που θα πεθάνω και ίσως και παρακάτω, είναι η ψυχή μου. Η ψυχική υγεία είναι πολύ παραμελημένη στην Κύπρο.

Αυξήθηκαν κατακόρυφα οι αυτοκτονίες, ενώ η φτώχια έχει τρομερές συνέπειες στον ψυχικό κόσμο. Δεν έχουμε στην Κύπρο νομοθετικό πλαίσιο για θέματα ψυχικής υγείας και γι’ αυτό ιδρύσαμε τον Παγκύπριο Σύνδεσμο Ψυχοθεραπευτών, που προσπαθεί να κάνει κάτι γι’ αυτό. Η κοινωνία μας πέρασε συλλογικά, τραγικά γεγονότα -πόλεμο, εισβολή προσφυγιά- και είναι τώρα διχασμένη, με τα δύο μέρη της, Ελληνοκυπρίους και Τουρκοκυπρίους, να «επενδύουν» στο μίσος και τον διαχωρισμό, αντί να συνειδητοποιήσουν την τραγικότητα των γεγονότων και την επίδρασή τους στην ψυχική υγεία του καθενός.

Οι πολιτικοί, ποιον ρόλο παίζουν σε αυτό;

Τεράστιο. Κεφαλαιοποιούν πάνω στον φόβο και τον διαχωρισμό και δημαγωγούν, προσβλέποντας στις επόμενες εκλογές. Στην Κύπρο κτίστηκε ένας μύθος γύρω από το τι μπορούν να κάνουν οι πολιτικοί - ότι είναι οι σωτήρες, που θα μας σώσουν από αυτήν την κατάσταση. Κανένας πολιτικός δεν έχει τέτοια δύναμη, σε καμιά χώρα του κόσμου. Οι πολίτες έχουμε πολύ περισσότερες δυνατότητες αλλαγής από τον κάθε πολιτικό.
Πώς μπορεί να υπάρχει ένα υγιές συλλογικό υποσυνείδητο στην Κύπρο, αφού υπάρχει τόση σχιζοφρένεια μέσα στο υποσυνείδητο;

Οι αρχαίοι Έλληνες είναι τόσο… αρχαίοι

Αν ο Γιουνγκ ζούσε και ήταν Ελληνοκύπριος, πώς θα αντιμετώπιζε αυτήν την κατάσταση;

Ο Γιουνγκ δεν θα μπορούσε να ήταν Ελληνοκύπριος, ήταν πάρα πολύ ελεύθερο πνεύμα. Ο Γιουνγκ θα μπορούσε να ήταν μόνον Ελβετός. Ναι, θαύμαζε πολύ το αρχαιοελληνικό πνεύμα και την ελευθερία της σκέψης που το χαρακτήριζε. Και, ακριβώς, η ομορφιά της θεώρησής του είναι η ελευθερία του πνεύματός του - και τέτοιο παράδειγμα δεν υπάρχει στη νεότερη ελληνική ιστορία. Γι’ αυτό οι αρχαίοι Έλληνες είναι τόσο… αρχαίοι. Αυτό που ακολούθησε τους αρχαίους Έλληνες είναι μια… τραγωδία.

Οι περιορισμοί μέσα στο σύστημα

Εσύ, ως Ελληνοκύπρια, πώς βιώνεις την κατάσταση;

Ναι, είμαι Ελληνοκύπρια και ζω την τραγικότητα του καθενός. Μπορεί να έχεις μια θεώρηση, αλλά είσαι κι εσύ μέσα στο καλούπι σου κι έχεις κι εσύ τους περιορισμούς σου... Κανένας από εμάς δεν μπορεί να είναι μέσα σ’ ένα σύστημα και να είναι ξέχωρος από αυτό. Ακόμα κι ένας Γιουνγκ, που είχε τόσο ανοικτό μυαλό, κατηγορήθηκε ότι ήταν αντισημίτης, ενώ έσωσε Εβραίους και είχε σοβαρές επαγγελματικές, αλλά και προσωπικές σχέσεις με Εβραίους. Ένα από τα ωραία που είπε ο Γιουνγκ είναι ότι ο καθένας από εμάς έχει ένα κομμάτι που είναι στη σκιά, πάνω στο οποίο προβάλλουμε ό,τι αρνητικό -τον «άλλο»- αλλά, στην ουσία, προβάλλουμε εκείνο που είμαστε εμείς και δεν μπορούμε να δούμε καθαρά. Ό,τι σε ενοχλεί για τον άλλο, πρέπει να το προσέξεις, γιατί λέει για σένα κάτι σημαντικό.

Δεν βλέπεις μια διαφοροποίηση στη δική σου γενιά;

Στη δική μου γενιά, που τράβηξε το ζόρι της μεταπολεμικής περιόδου και απέτυχε παταγωδώς, βλέπω παραίτηση ή αδιαφορία. Αυτήν τη στιγμή, τα πιο αξιόλογα άτομα της δικής μου γενιάς δεν είναι στην Κύπρο, έφυγαν - και καλά έκαναν. Είπαν ότι δεν θα σώσουν κάτι που βουλιάζει. Και νομίζω θα είναι πιο τραγικά τα πράγματα για την επόμενη γενιά, που κτυπήθηκε άμεσα από την κρίση, τους σημερινούς εφήβους.

Η δική μου, μικρή πατημασιά…

Ποια είναι η πιο ισχυρή παρακαταθήκη του Καρλ Γιουνγκ;

Αγγελική Γιασεμίδου: «Τα άτομα δημιουργούν την κοινωνία - το υποσυνείδητο του ατόμου δεν είναι ατομικό, κι αυτό θεωρώ ότι είναι η μεγάλη ομορφιά του Γιουνγκ, αυτό που τον διαφοροποίησε από τους υπόλοιπους ψυχαναλυτές του καιρού του - βασικά από τη νεοσύστατη, τότε, ψυχαναλυτική σχολή της Βιένης που ίδρυσε ο Φρόιντ και της οποίας πρώτος Πρόεδρος ήταν ο Γιουνγκ!

Είχαν και οι δύο αυτοί μεγάλοι δάσκαλοι της ψυχανάλυσης ανακαλύψει, ξεχωριστά και ανεξάρτητα, το υποσυνείδητο, που επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό την ψυχολογία του ανθρώπου. Στην ουσία ο Γιουνγκ τίναξε στον αέρα τα θεμέλια της φροϋδικής ιδέας για το οιδιπόδειο.

Εκτός από τη σεξουαλική και προσωπική θεώρηση, υπάρχει η συλλογική συνείδηση και το συλλογικό υποσυνείδητο, που είναι κάτω από όλους εμάς και μοιάζει να κολυμπάμε σε αυτό. Ο στόχος της γιουνγκιανής θεώρησης είναι η διαδικασία της εξατομίκευσης έναντι του συλλογικού υποσυνειδήτου. Εγώ, παρόλο που κολυμπώ μέσα σε αυτό που ονομάζεται κυπριακό υποσυνείδητο, ευρωπαϊκή ταυτότητα ή ανθρώπινη φύση, προσπαθώ να βρω τη δική μου πατημασιά, όσο μικρή κι αν είναι.

Όμως, ταυτόχρονα, είμαι και όλοι οι άλλοι, ένα μέρος από αυτούς. Για τον Γιουνγκ, το αρχέτυπο, το προσχέδιο, δεν είναι μόνον η παιδική ηλικία και το παρελθόν, όπως είναι για τον Φρόιντ, αλλά και το μέλλον. Ο Γιουνγκ δεν κολλά στο παιδικό και στο πριν, αλλά τραβά προς το μετά, προς το μέλλον, που έχει την ίδια σημασία με το παρελθόν.

Μπορεί να μην υπάρχει αυτήν τη στιγμή το μέλλον, αλλά δεν υπάρχει ούτε το παρελθόν. Το παρελθόν είναι ό,τι θυμηθείς. Η μνήμη είναι μεγάλο παιγνίδι. Το να σε πάρω πίσω να θυμηθείς κάτι, είναι τόσο ψεύτικο, όσο είναι να σε πάρω μπροστά να φανταστείς κάτι… Το παρελθόν είναι μόνον η μισή ιστορία. Εσύ δεν κυκλοφοράς κουβαλώντας μαζί σου το παρελθόν σου. Ο λόγος που ζεις και σηκώνεσαι το πρωί είναι το μέλλον».

Αφιερωμένο στον Δρα Τάκη Ευδόκα

Είπε μεταξύ άλλων σε χαιρετισμό του στο συνέδριο ο Σώτος Μιχαήλ, Πρόεδρος του Παγκύπριου Συνδέσμου Ψυχοθεραπευτών: «Αυτή είναι η πρώτη διεθνής συνάντηση στην Κύπρο για την ψυχανάλυση, βασισμένη σε γιουνγκιανές προοπτικές. Νιώθουμε την ανάγκη να τιμήσουμε τον άντρα που πρώτος έφερε την ψυχανάλυση στην Κύπρο και έτσι αφιερώνουμε την ημερίδα στον Δρα Τάκη Ευδόκα, σε αναγνώριση της τεράστιας προσφοράς του στην ψυχοθεραπεία, την ψυχική υγεία και την πολιτική, τα τελευταία 53 χρόνια.

Ο Δρ Ευδόκας είναι πληθωρικός συγγραφέας πολλών βιβλίων και πολιτικός, όπως και ακτιβιστής ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Μου είπε πρόσφατα ότι διάβασε όλα τα έργα του Γιουνγκ και ότι γοητεύτηκε από την ιδέα του για το συλλογικό υποσυνείδητο.

Είναι 85 χρονών και το πρόσφατα εκδοθέν βιβλίο του «Το τέλος ή η αρχή» ασχολείται με τη διερεύνηση ενός αρχετύπου που συνδέεται στενά με την προσωρινότητα, το αρχέτυπο του θανάτου. Είναι σήμερα μαζί μας με τη σύζυγό του Ειρήνη, που στέκει στο πλευρό του στο μακρύ ταξίδι του μέσα από τα καλά και τα κακά, φροντίζοντας να έχει επίγνωση του εαυτού του, ώστε να ελέγχει τον εγωισμό του (“Making sure that he remains aware of his shadow and thus keeping his ego in check”)».