Προστατέψτε το πορτοφόλι και την ψυχή σας αυτές τις «ευάλωτες» μέρες

Χωρίς να σταθεί να σκεφτεί αν όλα όσα θαυμάσια βλέπει πράγματι ισχύουν, ο σύγχρονος άνθρωπος επιθυμεί να πάρει ένα κομμάτι από αυτήν τη γρήγορη, ακοπίαστη και εύκολη χαρά

ΠΡΩΤΑ ΚΑΝΤΕ μια βόλτα στην αγορά, εντοπίστε αυτά που θέλετε και στη συνέχεια κάντε μια δεύτερη βόλτα για να τα αγοράσετε

Καταναλώνω... άρα υπάρχω! Αυτό φαίνεται να είναι το ρητό που ισχύει την περίοδο των γιορτών και μάλιστα η καταναλωτική συμπεριφορά συχνά παίρνει τεράστιες διαστάσεις. Γιατί όμως η μανία του καταναλωτισμού κτυπά την πόρτα μας ειδικά τις γιορτές;

Αναδημιουργώντας την ευτυχία

Ο εορταστικός καταναλωτισμός συχνά παίρνει τη μορφή του shopping therapy, δηλαδή της θεραπείας μέσα από την αγορά αντικειμένων. Γιατί όμως να χρειάζεται κανείς θεραπεία και μάλιστα τις γιορτινές μέρες; Οι γιορτές σε ένα πρώτο επίπεδο φέρνουν μαζί τους τα δώρα, το δέντρο, τα στολίδια, τα παραδοσιακά γλυκά, τα πάρτι, αλλά σε ένα δεύτερο επίπεδο είναι ιδιαίτερα συναισθηματικά φορτισμένες.

Οι γιορτινές μέρες, εκτός από τη χαρά και τη συναισθηματική χρυσόσκονη, πολλές φορές θυμίζουν στον άνθρωπο παλιές χαρούμενες ημέρες, σε αντιδιαστολή με το παρόν του, το οποίο μπορεί να μην είναι τόσο ευχάριστο. Αναμνήσεις από χαρούμενες στιγμές με την πατρική οικογένεια, με φίλους, με κάποιο άτομο με το οποίο είχε κανείς δεσμό μπορεί να φέρνουν στον νου περασμένες χαρές, αφήνοντας ταυτόχρονα και μια πικρή γεύση. Έτσι, το να ξεχυθεί κανείς στην αγορά και να κάνει ψώνια, αγοράζοντας τα χίλια δυο καλά που του θυμίζουν τις παλιές καλές ημέρες, είναι ένας τρόπος να ξαναδημιουργήσει την περασμένη ευτυχία.

Γεύση χαράς

Για άλλους, πάλι, οι γιορτινές μέρες είναι φορτωμένες με δυσάρεστες αναμνήσεις ή ψυχικό πόνο απώλειας αγαπημένων προσώπων, καταστάσεων, συγκρούσεις, στεναχώριες του παρελθόντος που έρχονται στην επιφάνεια με αφορμή τις γιορτές και τον διαπροσωπικό τους χαρακτήρα. Φορτισμένοι συναισθηματικά, οι άνθρωποι επιλέγουν να καταναλώσουν για να πάρουν μια γεύση χαράς και ευτυχίας, ακόμα και αν η διάρκειά της είναι όσο να θαυμάσει κανείς το αντικείμενο στη βιτρίνα, να το πληρώσει και μετά να το βάλει στη σακούλα του.

Τις ημέρες αγάπης των γιορτών πολλοί άνθρωποι έχουν ενοχές: που δεν αφιερώνουν αρκετό χρόνο στα παιδιά τους, που καβγαδίζουν συχνά με τον/τη σύζυγό τους, που έχουν αμελήσει τις κοινωνικές υποχρεώσεις και τους φίλους τους, που δεν βρίσκουν χρόνο να τηλεφωνήσουν σε κοντινούς και μακρινούς συγγενείς. Έτσι, για να καταπραΰνουν τις τύψεις για το ότι δεν έχουν δώσει ένα κομμάτι από τον χρόνο τους και τον συναισθηματικό εαυτό τους σε σημαντικά οικεία τους πρόσωπα, πολλοί καταφεύγουν στις αγορές δώρων, χρήσιμων ή άχρηστων, φθηνών ή ακριβών, όμορφων ή κακόγουστων.

Εγώ και ο εαυτός μου

Για άλλους, πάλι, η εορταστική υπερκατανάλωση σχετίζεται με την προβολή του εαυτού: Ένας από τους καλύτερους τρόπους για να προβάλει κανείς τη μεγαλομανία του είναι να αγοράσει όσα περισσότερα ή όσα ακριβότερα πράγματα μπορεί, είτε ως δώρα για τους γύρω του είτε για τον εαυτό του. Με αυτήν τη συμπεριφορά δημιουργεί κανείς την ψευδαίσθηση ότι είναι ανώτερος ή καλύτερος από τους γύρω του, οπότε η καταναλωτική του μανία και η προσφορά δώρων δεν είναι τίποτε άλλο από μια εγωκεντρική σύγκριση για να υπερτερήσει των άλλων.

Μια άλλη εγωκεντρική συμπεριφορά είναι η υπερκατανάλωση ως ένας τρόπος να υπενθυμίσει το άτομο στον εαυτό του πως «τα κατάφερα», «είμαι επιτυχημένος/η», «δεν έχω ανάγκη από κανέναν, παίρνω ό,τι θέλω για τον εαυτό μου». Πίσω από αυτού του είδους την αυταρέσκεια και αυτονομία, όμως, κρύβεται μοναξιά και ανασφάλεια.

Η σύγχρονη κουλτούρα

Ένας άλλος παράγοντας που συμβάλλει στην υπερκαταναλωτική μανία των γιορτών είναι και τα μηνύματα που προβάλλονται με κάθε τρόπο μέσα από τα ΜΜΕ - και όχι μόνο την τηλεόραση. Η εικόνα του πετυχημένου ανθρώπου που αγοράζει πολλά πράγματα, η εικόνα της ευτυχίας και της χαράς μέσα από τις συνεχόμενες αγορές, τις γεμάτες σακούλες και τα λαμπερά χαμόγελα αποτελούν «δολώματα» για τον μέσο άνθρωπο, που ταυτίζεται με τις ωραίες αυτές εικόνες.

Χωρίς να σταθεί να σκεφτεί αν όλα όσα θαυμάσια βλέπει πράγματι ισχύουν, ο σύγχρονος άνθρωπος επιθυμεί να πάρει ένα κομμάτι από αυτήν τη γρήγορη, ακοπίαστη και εύκολη χαρά-ευτυχία-επιτυχία που προβάλλεται από τα ΜΜΕ. Ειδικά όταν κανείς έχει τσακίσει από τις μικροδυσκολίες της καθημερινότητας, τη ρουτίνα και τα διάφορα που έχει να αντιμετωπίσει και του προκαλούν στρες, η εύκολη λύση είναι αυτή που προβάλλεται: να αγοράσει όλα όσα διαφημίζονται και αυτομάτως θα ξεστρεσαριστεί, θα νιώσει όμορφα και θα είναι ευτυχισμένος.

Υπάρχει προστασία;

Ειδικά στις μέρες που διανύουμε, με την οικονομική κρίση προεξάρχουσα, υπάρχουν κατ' αρχήν πρακτικοί τρόποι με τους οποίους μπορεί κανείς να περιορίσει τον υπερκαταναλωτισμό, χωρίς όμως να χάσει τη χαρά των αγορών και την ευχαρίστηση ανταλλαγής δώρων.

Κατ' αρχήν, καλό είναι να κάνει κανείς μια λίστα με τα αγαπημένα του πρόσωπα και από δίπλα τα δώρα που θα ήθελε να τους αγοράσει. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμο να καταρτίσει έναν προϋπολογισμό, ώστε να ξέρει μέχρι πόσα χρήματα μπορεί να ξοδέψει για κάθε άτομο ή αντικείμενο της λίστας. Μια άλλη τεχνική είναι να προαποφασίσει η οικογένεια ή οι φίλοι να ανταλλάξουν δώρα μέχρι μια συγκεκριμένη αξία (10, 20, 30 ευρώ), ώστε να μη σπαζοκεφαλιάζει καθένας για το πόσα χρήματα να ξοδέψει και να υπάρχει ένα φρένο στην κατανάλωση.

Πρώτα κάντε μια βόλτα στην αγορά, εντοπίστε αυτά που θέλετε να αγοράσετε και στη συνέχεια κάντε μια δεύτερη βόλτα για να τα αγοράσετε: έτσι θα έχετε τον χρόνο να το ξανασκεφτείτε και θα αποφύγετε τις παρορμητικές και άχρηστες αγορές. Αν είναι εφικτό, θα πρέπει να χρησιμοποιεί κανείς μετρητά για τις αγορές του και, όταν χρησιμοποιεί πιστωτική κάρτα, να τη μεταχειρίζεται όπως τα μετρητά: δηλαδή να πληρώνει το συνολικό ποσό ή τις δόσεις στο τέλος του μήνα και να μην αφήνει το χρέος να συσσωρεύεται.

Εξωτερικοί, πρακτικοί τρόποι

ΜΙΑ άλλη σημαντική παράμετρος, που βοηθά στο να βάλει κανείς φρένο στον υπερκαταναλωτισμό, είναι να σκεφτεί τι πραγματικά επιθυμεί, και αν αυτό αγοράζεται αποκλειστικά με χρήματα ή χρειάζεται και κάποιου άλλου είδους προσπάθεια. Έτσι, όταν θέλει κάποιος να ευχαριστήσει ένα οικείο του πρόσωπο, δεν είναι απαραίτητο να του κάνει ένα πανάκριβο δώρο? μπορεί να προσφέρει ένα συμβολικό δώρο και κάτι ακόμα, από καρδιάς: χρόνο, συμπαράσταση, μια ωραία συζήτηση, νοιάξιμο.

Το να ετοιμάσει κανείς ένα πλουσιοπάροχο τραπέζι, χωρίς να έχει φροντίσει αντίστοιχα να μην υπάρχουν μπηχτές, πίκρα, θυμός και παράλληλα να υπάρχουν θετικά συναισθήματα και ωραία θέματα συζήτησης, δεν αρκεί.

Έτσι, πέρα από τα ψώνια, τις αγορές και την κατανάλωση, θα πρέπει κανείς να σκεφτεί αν επιθυμεί να επενδύσει σε ποιοτικές σχέσεις και χρόνο, οπότε εκεί δεν χρειάζεται απλώς να καταναλώνει, αλλά να προσφέρει με διαφορετικό, λιγότερο διαφημισμένο και χρηματικά ακριβό τρόπο.

ΔΡ. ΛΙΖΑ ΒΑΡΒΟΓΛΗ
Ψυχολόγος- ψυχοθεραπεύτρια,
επιστημονική συνεργάτις της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών
και του Πανεπιστημίου Harvard των ΗΠΑ