Διάλεξη στο Πανεπιστήμιο Νεάπολις Πάφου
«Στη σωματική κακοποίηση, υπάρχουν ορατές πληγές. Όμως, οι ψυχολογικές, παραμένουν εφ’ όρου ζωής»…

Οι επιδράσεις της βίας στα παιδιά και οι «αόρατες πληγές» της, ήταν το θέμα της διάλεξης που ανέπτυξε χθες το απόγευμα στο Πανεπιστήμιο Νεάπολις Πάφου, ο Λέκτορας Ψυχολογίας Δρ Μάριος Αργυρίδης. «Η λέξη “αόρατες” είναι η λέξη-κλειδί», σχολίασε στη «Σ», «γιατί μόνο στην περίπτωση της σωματικής κακοποίησης, υπάρχουν ορατές πληγές, που είναι συνήθως και προσωρινές. Όμως, οι ψυχολογικές πληγές, παραμένουν εφ’ όρου ζωής».

Η διάλεξη οργανώθηκε από το Πανεπιστήμιο Νεάπολις, σε συνεργασία με τον Σύνδεσμο για την Πρόληψη και Αντιμετώπιση της Βίας στην Οικογένεια (ΣΠΑΒΟ) και το Τμήμα Νέων Πάφου του Ερυθρού Σταυρού, στο πλαίσιο των παγκόσμιων 16ήμερων δράσεων ενάντια στην έμφυλη βία, που διεξάγονται κάθε χρόνο από τις 25 Νοεμβρίου (Παγκόσμια Ημέρα για τη Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών) μέχρι τις 10 Δεκεμβρίου (Ημέρα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων).

Το τηλεφώνημα μιας μικρής Αμερικανίδας
Η διάλεξη άρχισε με βίντεο που αποτυπώνει βιωματικά την εμπειρία της βίας σε ένα αμερικανικό σπίτι, με «πρωταγωνίστρια» την 6χρονη Λίσα, να τηλεφωνεί στην Αστυνομία και να αναφέρει ότι ο πατριός της ξυλοκοπεί άγρια εκείνη τη στιγμή τη μητέρα της και τη μικρότερη αδελφή της, ενώ επιτίθεται και στον αδελφό της, που είναι βρέφος. Ο Δρ Αργυρίδης μάς ανέφερε ότι πρόκειται για πραγματικό περιστατικό ενδοοικογενειακής βίας στις ΗΠΑ και ότι το επέλεξε για προβολή στη διάρκεια της διάλεξης, για να νιώσουν και να κατανοήσουν περισσότερο οι θεατές την πραγματικότητα του προβλήματος. «Η μικρή Λίσα», μας ανέφερε, «δεν ήξερε βέβαια ότι το τηλεφώνημά της θα γινόταν τόσο διάσημο…

Σήμερα είναι 24 χρονών και δεν άκουσε ποτέ το βίντεο με την ηχογράφηση του τηλεφωνήματός της, γιατί δεν το αντέχει... Είναι η ίδια παντρεμένη με κάποιον που την κακοποιεί, ο μικρός αδελφός της είναι σήμερα στη φυλακή, η μικρή αδελφή της είναι χρήστης ουσιών και η μητέρα της συνεχίζει να ζει με τον ίδιο σύντροφο... Είναι τραγική ειρωνεία ότι πολλά θύματα βίας και ιδιαίτερα σεξουαλικής κακοποίησης στην παιδική τους ηλικία, συνεχίζουν αργότερα να είναι θύματα, ή γίνονται θύτες».

Απαντώντας σε σχετική μας ερώτηση, ο Δρ Αργυρίδης επεσήμανε ότι «αναμφίβολα στην Κύπρο έχουμε πρόβλημα βίας στην οικογένεια, όμως πολλά περιστατικά δεν αναφέρονται, λόγω της κουλτούρας, του φόβου ή της ντροπής που διαμορφώνει η μικρή κοινωνία του νησιού… όμως οι άνθρωποι δεν είμαστε καμωμένοι για να κρύβουμε, είμαστε καμωμένοι για να μεταβολίζουμε… οπότε πρέπει να μιλούμε για τα προβλήματά μας, πρέπει να τα βγάζουμε στην επιφάνεια και να ζητούμε βοήθεια από τους σωστούς φορείς».

Στατιστικά που προβληματίζουν
Σύμφωνα με τον Δρα Αργυρίδη, «οι αριθμοί μάς λένε ότι η ιστορία της Λίσα, δεν είναι τόσο μακριά από εμάς, αφού σε διεθνές επίπεδο, περίπου 5 παιδιά την ημέρα πεθαίνουν λόγω βίας στην οικογένεια, ενώ 1 στα 3 κορίτσια και 1 στα 5 αγόρια θα έχουν κακοποιηθεί σεξουαλικά πριν από το 18ο έτος της ηλικίας τους. Το 90% γνωρίζουν τον θύτη και 68% είναι μέλη της οικογένειας. Αγόρια και κορίτσια θυματοποιούνται σε περίπου όμοια επίπεδα (rate), ενώ αυτά τα παιδιά είναι 11 φορές πιο πιθανό να γίνουν και αυτοί θύτες μια μέρα. Το 80% των ατόμων ηλικίας 21 ετών που έχουν βιώσει βία στην οικογένεια, είχαν τουλάχιστο μία διαταραχή».

Ανέφερε ως σημαντικούς παράγοντες επηρεασμού, την ηλικία και το εξελικτικό στάδιο του παιδιού, το είδος της βίας (σωματική, σεξουαλική, παραμέληση), τις σκέψεις και τα συναισθήματα για το τι θα ακολουθήσει, τη συχνότητα, διάρκεια, και σοβαρότητα της βίας και τη σχέση μεταξύ θύτη και παιδιού. Πρόσθεσε, δε, ότι οι επιδράσεις στη σωματική υγεία κυμαίνονται από ήπιες (μελανιές), μέχρι σοβαρές (κακώσεις, αιμορραγίες ή θάνατος) και ότι διαπιστώθηκε μέσα από έρευνες, ότι 28% των παιδιών θυμάτων είχαν αναπτύξει χρόνια πάθηση μέχρι και 3 χρόνια μετά τη βία. Μπορεί επίσης να προκληθεί τραύμα κεφαλής που ίσως δεν φαίνεται, όπως και μη υγιής ανάπτυξη νευρώνων, σε διάφορες περιοχές του εγκεφάλου. Αυτή επιφέρει μακροχρόνιες συνέπειες σε γνωστικό, γλωσσικό και ακαδημαϊκό επίπεδο. Η βία σε βάρος του παιδιού μπορεί ακόμα να προκαλέσει χαμηλά επίπεδα σωματικής υγείας (αυξημένες πιθανότητες για καρδιαγγειακές παθήσεις, ασθένειες των πνευμόνων και ήπατος, υπέρταση, διαβήτη, άσθμα και παχυσαρκία).

Δυσλειτουργία με άγνωστους ή μη οικείους
Περιγράφοντας τις ψυχολογικές συνέπειες της βίας σε βάρος των παιδιών, ο Δρ Αργυρίδης αναφέρθηκε «στις άμεσες συναισθηματικές αντιδράσεις, όπως είναι συνήθως η απομόνωση, ο φόβος και η ανικανότητα να αναπτυχθεί εμπιστοσύνη, οι οποίες μεταφράζονται στη συνέχεια σε συνεχή χαμηλή αυτοεκτίμηση, κατάθλιψη, και προβλήματα στις σχέσεις με άλλους». Έκανε επίσης λόγο για «γνωστική καθυστέρηση, χαμηλότερα επίπεδα νοημοσύνης, γλωσσικά προβλήματα, φτωχά επίπεδα νοητικής και συναισθηματικής υγείας, αυξημένα επίπεδα ρίσκου για οριακή διαταραχή προσωπικότητας (Borderline Personality Disorder), για κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές και απόπειρες αυτοκτονίας σε ένα ποσοστό 58%». Τόνισε ότι τα παιδιά θύματα, «συνήθως έχουν γνωστικές και κοινωνικές δυσκολίες, συχνά μένουν στην ίδια τάξη στο σχολείο, παρουσιάζουν επιθετικότητα, όπως και προβλήματα προσκόλλησης και δυσλειτουργικές συμπεριφορές με άγνωστους ή μη οικείους».

«Πρέπει ν’ ανησυχήσουμε, όταν»…
«Πρέπει ν’ ανησυχήσουμε», είπε ο Δρ Αργυρίδης, «όταν για περισσότερο από ένα μήνα το παιδί, έχει επαναλαμβανόμενους εφιάλτες ή προβλήματα ύπνου, απομονώνεται και δεν θέλει να παίξει με άλλα παιδιά, έχει επιθετικές αντιδράσεις, αναγούλες, πονοκεφάλους, ή άλλα σωματικά συμπτώματα. Επίσης όταν μειώνεται ή αυξάνεται το βάρος του, όταν έχει προβλήματα στο σχολείο, έντονη αγωνία ή άγχος, όταν αποφεύγει ανθρώπους, μέρη, ή ερεθίσματα που θυμίζουν το συμβάν, όταν φαίνεται θλιμμένο ή απελπισμένο και βέβαια όταν κάνει χρήση αλκοόλ και ναρκωτικών και επιδεικνύει προβληματική ή/και εγκληματική συμπεριφορά.

Συνήθως παιδιά θύματα βίας μέχρι και 6 χρονών, κλαίνε περισσότερο από το συνηθισμένο, είναι δύσκολο να ηρεμήσουν, παρουσιάζουν αλλαγή στις διατροφικές συνήθειες και στις συνήθειες ύπνου με άσχημα όνειρα, ουρλιάζουν ή πανικοβάλλονται κατά τη διάρκεια του ύπνου και τρομάζουν πιο εύκολα.

Επίσης παρουσιάζουν άγχος αποχωρισμού, περισσότερες εκρήξεις θυμού, πονοκέφαλους και στομαχόπονους, όπως και παλινδρόμηση (βρέχουν το κρεβάτι, πιπιλίζουν, μιλούν σαν μωρά). Παρόμοια συμπτώματα παρουσιάζουν και παιδιά 7-11 χρονών, που μάλιστα αισθάνονται υπεύθυνα ή ένοχα για το συμβάν βίας σε βάρος τους, ενώ οι έφηβοι 12-18 ετών, θύματα βίας, μπορεί να γίνουν δράστες ή θύματα βίαιων ερωτικών σχέσεων, να αρχίσουν τη χρήση ή και κατάχρηση ουσιών, να εγκαταλείψουν το σχολείο, να κάνουν σκέψεις αυτοκτονίας, να παραβιάζουν τον νόμο ή να καταστρέφουν περιουσίες.

Η ασπίδα της ανθεκτικότητας
Γιατί σε κάποια παιδιά οι επιδράσεις της βίας σε βάρος τους να είναι μακροχρόνιες και σε κάποια άλλα όχι, ενώ βίωσαν παρόμοια γεγονότα; Ως απάντηση στο ερώτημα αυτό που έθεσε ο ίδιος, ο Δρ Αργυρίδης αναφέρθηκε στην «ανθεκτικότητα (resiliency)», δηλαδή «την ικανότητα του ατόμου ν' αντεπεξέρχεται σε εξαιρετικά αρνητικά γεγονότα». Επικαλέσθηκε έρευνες της τελευταίας 15ετίας, σύμφωνα με τις οποίες, η ανθεκτικότητα προέρχεται από ένα συνδυασμό προστατευτικών παραγόντων, όπως είναι η θετική προσκόλληση, η αυτοεκτίμηση, η ευφυΐα και η συναισθηματική ρύθμιση, όπως επίσης το χιούμορ και η αίσθηση της ανεξαρτησίας.