Επικέντρωση στα ψυχοκοινωνικά προβλήματα εφήβων, για τη χθεσινή Παγκόσμια Ημέρα κατά της Αυτοκτονίας

Το κλειδί για την πρόληψη καταθλιπτικών φαινομένων, που οδηγούν έφηβους σε απόπειρες αυτοκτονίας και αυτοκτονίες, βρίσκεται στη βελτίωση του ψυχοκοινωνικού κλίματος του σχολείου, δήλωσε στη «Σ» ο γνωστός εκπαιδευτικός ψυχολόγος Δρ Μιχάλης Παπαδόπουλος, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά της Αυτοκτονίας, όπως καθιερώθηκε η 10η Σεπτεμβρίου κάθε έτους, από την Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας. Στόχος της καθιέρωσης της Ημέρας αυτής είναι η παγκόσμια αφύπνιση και ενημέρωση γι' αυτό το σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα, καθώς και η ανάπτυξη στρατηγικών πρόληψης και προαγωγής που οδηγούν στην αντιμετώπισή του.

Με την ευκαιρία της χθεσινής έναρξης των μαθημάτων στα σχολεία Μέσης Εκπαίδευσης, η εφημερίδα μας επικέντρωσε το ρεπορτάζ στα ψυχοκοινωνικά προβλήματα των έφηβων μαθητών μας, σε σχέση με το ζήτημα των αυτοκτονιών.

Μια επίθεση κατά της Παιδείας
Η πρόληψη της νεανικής συστηματικής παραβατικότητας, της χρήσης ουσιών, της κατάχρησης αλκοόλ, του συστηματικού σκασιαρχείου, που σε πολλές περιπτώσεις αποτελούν «καταθλιπτικά ισοδύναμα» για τους έφηβους, μπορεί να επιτευχθεί με την ενίσχυση των προληπτικών δημιουργικών δραστηριοτήτων στα σχολεία, τόνισε ο Δρ Παπαδόπουλος, ο οποίος αφυπηρέτησε πρόωρα τον Ιούνιο 2013, ως αναπληρωτής προϊστάμενος της Υπηρεσίας Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας του Υπουργείου Παιδείας και Επιστημονικός Συντονιστής του Παρατηρητηρίου για τη Βία στο Σχολείο, μετά από 37 χρόνια γόνιμης υπηρεσίας στην κυπριακή δημόσια εκπαίδευση. Μερικές από τις σημαντικές δράσεις του στη διάρκεια της μακρόχρονης καριέρας του αφορούν μελέτη για την πρόληψη των αποπειρών και των αυτοκτονιών μαθητών, και μια πρόσφατη έρευνα ανάμεσα σε μαθητές και εκπαιδευτικούς Μέσης Παιδείας, για το σχολικό κλίμα και τη θυματοποίηση μέσα στο σχολείο.

«Τα συμπεράσματα με βάση αυτήν την έρευνα θα πρέπει να υλοποιηθούν, κάτι που δεν βλέπω να γίνεται», σχολίασε ο Δρ Παπαδόπουλος. Πρόσθεσε ότι άλλα σημαντικά και πρωτοποριακά έργα στην εκπαίδευση που υλοποιήθηκαν με δική του πρωτοβουλία τα τελευταία χρόνια, όπως οι Ζώνες Εκπαιδευτικής Προτεραιότητας σε σχολεία «υψηλού κινδύνου» και το πρόγραμμα αλφαβητισμού, «φαίνεται ότι δεν εξελίσσονται πολύ καλά το τελευταίο διάστημα. Πολύ φοβάμαι - συνέχισε - ότι οι προληπτικές δομές δεν λειτουργούν ικανοποιητικά, ιδιαίτερα κάτω από το νεοφιλελεύθερο, τροϊκανό δόγμα που ενέσκηψε τον τελευταίο καιρό, και που αποτελεί μια επίθεση κατά της Παιδείας και του Πολιτισμού, που δεν ξέρω πού θα οδηγήσει σε ό,τι αφορά τα ψυχοκοινωνικά προβλήματα μαθητών στα σχολεία».

Ο έφηβος δεν κάθεται να μαραζώνει…
«Τώρα που άνοιξαν τα σχολεία, είναι πολύ σημαντικό για την πρόληψη να επισημάνουμε τι σημαίνει κατάθλιψη στην εφηβεία, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε απόπειρες ή και σε αυτοκτονίες», ανέφερε ο Δρ Παπαδόπουλος και συνέχισε: «Η εφηβεία είναι, όπως γνωρίζουμε, μια κρίσιμη περίοδος, κατά την οποία ολόκληρο το οικοδόμημα της προσωπικότητας του παιδιού υφίσταται βαθιές και ραγδαίες αλλαγές. Η ίδια η εφηβεία είναι - όσο παράλογο κι αν ακούγεται - μια φυσιολογική διαταραχή και στα περισσότερα παιδιά εξαφανίζεται, όταν μπουν στον κόσμο των ενηλίκων. Η φυσιολογική κατάθλιψη της εφηβείας εμφανίζεται όχι με την τυπική εικόνα που εμφανίζεται στους ενήλικες, δηλαδή με καταθλιπτικό συναίσθημα, αλλά με αυτά που αποκαλούμε “καταθλιπτικά ισοδύναμα”.

Ένας έφηβος σε κατάθλιψη δεν είναι σαν τον ενήλικα που κάθεται σε μια καρέκλα και μαραζώνει. Μπορεί να καταφύγει στα ναρκωτικά, να κάνει σκασιαρχείο, να βγαίνει τα βράδια έξω και να “διασκεδάζει”. Επομένως, προσοχή στην εμφάνιση της κατάθλιψης στην εφηβεία, που μπορεί να κρύβεται πίσω από συστηματική παραβατικότητα, σκασιαρχείο και χρήση ουσιών. Χωρίς να σημαίνει ότι όποιοι έφηβοι θέλουν να βγαίνουν συνέχεια έξω είναι καταθλιπτικοί, η εμμονή να βγαίνει ένας έφηβος συνέχεια έξω μπορεί να σημαίνει ότι δεν μπορεί να μείνει με τον εαυτό του, δεν αντέχει τα συναισθήματά του και θα πρέπει οι γονείς και οι παιδαγωγοί να το έχουν υπόψη τους, για να προλαμβάνουν κάποιες ανεπιθύμητες αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές».

Παιδιά με σιωπηλές διαταραχές
Απαντώντας σε ερώτηση για το πώς πρέπει το σχολείο να χειριστεί μιαν απόπειρα αυτοκτονίας, ο Δρ Παπαδόπουλος ανέφερε ότι «θα πρέπει να απευθυνθεί σε κάποιον ειδικό, να φροντίσει να εμπλακεί η Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας για να συνεργαστεί και να προσφέρει περαιτέρω βοήθεια στο παιδί. Όμως οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει να έχουν γνώση από πριν, για τα σημάδια της κατάθλιψης και τον τρόπο εκδήλωσης της κατάθλιψης στους εφήβους. Η παιδαγωγική και ψυχοπαιδαγωγική κατάρτιση των εκπαιδευτικών είναι γενικότερο θέμα, που χρειάζεται βελτίωση.

Συχνά οι εκπαιδευτικοί ασχολούνται με τα παιδιά που φωνάζουν, ενώ υπάρχουν παιδιά που έχουν σιωπηλές διαταραχές και κάθονται στη γωνία, παιδιά ευαίσθητα, θύματα υπερπροστασίας από την οικογένεια, πολλές φορές και θύματα εκφοβισμού από τους συνομηλίκους. Αυτά τα παιδιά δεν μιλούν, δεν εκφράζονται, κλείνονται στον εαυτό τους. Θα πρέπει οι καθηγητές να τα προσεγγίσουν και να έχουν την έγνοια τους».

Για να προλάβει η οικογένεια
Δρ Κυριάκος Βερεσιές, Νευρολόγος-Ψυχίατρος, Αν. Καθηγητής Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου: «Αν η οικογένεια έχει πεισθεί ότι κάποιο μέλος της με λόγια, απειλές, μηνύματα, ή γενικά από τη συμπεριφορά του, βρίσκεται πολύ κοντά να ενεργήσει πάνω σε μιαν αυτοκτονική παρόρμηση, μπορεί να κάνει πρόληψη και ίσως να αποτρέψει την αυτοκτονία.

»Πάρτε τα λόγια του ατόμου στα σοβαρά
Προσέξετε να παραμείνετε ήρεμοι, ακούστε με προσοχή, μην αντιδράσετε με φωνές, ούτε πάλι να προσποιηθείτε πως δεν καταλάβατε τι εννοεί ο συνομιλητής σας.

»Ακούστε προσεκτικά
Την ώρα που συνομιλείτε, πρέπει να κοιτάζετε τον άλλο συνεχώς στα μάτια. Με τη γλώσσα του σώματος, όσο αυτό το επιτρέπει το επίπεδο της σχέσης σας, δείξετε την ανησυχία σας, ελάτε πιο κοντά του, μπορείτε να του αγγίξετε ή να σφίξετε το χέρι του, να βάλετε το χέρι σας στον ώμο του, να το αγκαλιάσετε.

»Μην υπόσχεστε εχεμύθεια
Από την αρχή πρέπει να δηλώσετε στον συνομιλητή σας πως δεν μπορείτε να σηκώσετε τέτοιο βάρος, να κρατήσετε ένα τέτοιο μυστικό, είναι μεγάλη η ευθύνη σας, γι’ αυτό να είναι ξεκάθαρο πως αυτά που μιλάτε θα τα συμμεριστείτε με τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας. Και αυτό όμως να γίνει πράξη αμέσως μετά τη συνομιλία σας.

»Κάντε άμεσες ερωτήσεις
Μπορείτε με φιλικό και ενσυναισθηματικό τρόπο ή και αστειευόμενοι ακόμη, να ρωτήσετε αν σκέφτηκε και τον τρόπο που θα πραγματοποιήσει τις προθέσεις του, αν δοκίμασε κάτι να κάνει, ή ακόμη και πότε έβαλε σαν στόχο να το κάνει…

»Καθησυχάστε το άτομο
Δείξετε στο άτομο πως αφού κατανοήσετε τις δυσκολίες που περνά, είστε έτοιμος να τις συζητήσετε σε βάθος και να βοηθήσετε όπως βρεθούν λύσεις που να αποτρέψουν την αυτοκτονία.

»Κινητοποιήστε και άλλους ανθρώπους
Μην προσπαθήσετε να χειριστείτε την κρίση από μόνοι σας. Καλέστε όλη την οικογένεια σε οικογενειακό συμβούλιο και ψύχραιμα συζητήστε την κατάσταση. Αν υπολογίζετε ή γνωρίζετε τον τρόπο που το άτομο σκέφτεται να θέσει τέρμα στη ζωή του, φροντίστε όπως στο σπίτι δεν υπάρχουν για παράδειγμα πυροβόλα όπλα, να μην είναι εύκολα διαθέσιμα χάπια, δηλητήρια, οινοπνευματώδη ποτά και άλλες ουσίες, ενώ όλες οι πόρτες που οδηγούν σε πιο ψηλά επίπεδα στο σπίτι πρέπει να είναι κλειδωμένες.

»Αν είναι δυνατόν, μην αφήνετε το άτομο μόνο του
Τα πιο πάνω μπορεί να τα κάνει μέλος της οικογένειας ή όλη η οικογένεια, φίλοι, συγγενείς, συνάδελφοι, μέχρι τη στιγμή που θα ζητηθεί βοήθεια από επαγγελματίες υγείας, που θα χειριστούν το πρόβλημα επαγγελματικά για πρόληψη και πιθανή θεραπεία, αν υπάρχει ανάγκη».