Πώς μπορεί η οικογένεια να προλάβει την αυτοκτονία
Συγκλονίζουν την κυπριακή κοινωνία τα τελευταία τραγικά περιστατικά

Τις τελευταίες μέρες στην Κύπρο είμαστε μάρτυρες αυτοκαταστροφικών πράξεων, οι οποίες συγκλονίζουν την κοινή γνώμη.
Η αυτοκαταστροφική συμπεριφορά συναντάται σε άτομα που δεν έχουν τη δύναμη να αντιμετωπίσουν στρεσογόνες καταστάσεις της ζωής και αναζητούν δυσπροσαρμοστικούς τρόπους εξασφάλισης εσωτερικής ισορροπίας.

Τα επίπεδα αυτοκαταστροφικής συμπεριφοράς είναι τα ακόλουθα:
1. Χρόνια αυτοκαταστροφική συμπεριφορά: Το άτομο κάνει πράξεις που τον βλάπτουν προσωπικά, αλλά γενικά έχουν μικρή και όχι άμεση επικινδυνότητα-θνητότητα (αυτο-ακρωτηριασμός, κάπνισμα, υπερφαγία, τζόγος, χρήση αλκοόλ και παράνομων ουσιών.

2. Απόπειρα αυτοκτονίας: Είναι μια απεγνωσμένη προσπάθεια για έκκληση για βοήθεια, πιθανόν το τελευταίο μέτρο που διαθέτει κάποιος για να δηλώσει σε άτομα του κοντινού του περιβάλλοντος ή της κοινωνίας πως έχει κάποια ανάγκη. Η απόπειρα κάποτε σχεδιάζεται με τρόπο που να μην οδηγήσει στον θάνατο, αλλά κάποτε χάνεται ο έλεγχος ή άλλες συνθήκες μπορούν κατά λάθος να οδηγήσουν στον θάνατο.
Οι απόπειρες είναι πολύ πιο συχνές στις γυναίκες.

3. Αυτοκτονία: Είναι η πράξη την οποία κάποιος έχει σχεδιάσει για να προκαλέσει τον δικό του θάνατο.
Η αυτοκτονία είναι πολύ πιο συχνή ανάμεσα στους άντρες παρά στις γυναίκες.

Νόημα και κίνητρο της αυτοκτονίας
Η αυτοκτονία δεν είναι ποτέ μια τυχαία πράξη. Αυτή, ανεξάρτητα αν είναι προϊόν μακροχρόνιας σκέψης και προβληματισμού, ή γίνεται αυθόρμητα και παρορμητικά, μεταφέρει και μήνυμα και σκοπό.

Γενικά ο σκοπός μιας τέτοιας πράξης είναι η φυγή ή να δοθεί τέλος σε μιαν αφόρητη κατάσταση, μια κρίση ή μια σχέση που τον τραυματίζει ψυχικά όπως:
- Να μην είναι βάρος για άλλους
- Να επιλύσει κάποιο δύσκολο οικογενειακό ή οικονομικό πρόβλημα
- Να λύσει μια εκκρεμούσα προσωπική υπόθεση
- Να αποφύγει την τιμωρία ή τον διασυρμό της προσωπικότητας τού/τής οικογένειάς του ή της κοινωνικής ομάδας στην οποία ανήκει, για μη αποδεκτή κοινωνική του συμπεριφορά

Λόγοι
Πολλές φορές η αυτοκτονία τελείται από απελπισία, η αιτία της οποίας συχνά αποδίδεται σε ψυχική διαταραχή, όπως κατάθλιψη, διπολική διαταραχή, σχιζοφρένεια, αλκοολισμός, τζόγος ή κατάχρηση ναρκωτικών.
Οι ψυχικές διαταραχές συνήθως προϋπάρχουν κατά τον χρόνο της αυτοκτονίας, με τα ποσοστά να ξεκινούν από το 25% και να υπερβαίνουν το 90%.
Επιβαρυντικοί παράγοντες, όπως οικονομικές δυσκολίες ή προβλήματα στις διαπροσωπικές σχέσεις διαδραματίζουν συχνά κάποιο ρόλο.

Πώς μπορεί η οικογένεια να προλάβει...
Αν η οικογένεια έχει πεισθεί ότι κάποιο μέλος της με λόγια, απειλές, μηνύματα, από την ύπαρξη προηγούμενων απόπειρων, ή γενικά από τη συμπεριφορά του βρίσκεται πολύ κοντά να ενεργήσει πάνω σε μιαν αυτοκτονική παρόρμηση κάνοντας συγκεκριμένα βήματα, μπορεί να προβεί σε πρόληψη και ίσως να αποτρέψει την αυτοκτονία.

Πάρτε τα λόγια του ατόμου στα σοβαρά
Προσέξετε για να παραμείνετε ήρεμοι, ακούστε με προσοχή, μην αντιδράσετε με φωνές, ούτε πάλι να προσποιηθείτε πως δεν καταλάβατε τι εννοεί ο συνομιλητής σας. Εκφράστε με λόγια την πραγματική σας ανησυχία γι' αυτά που ακούτε, αλλά με τρόπο που να μη δείχνετε τον φόβο σας…
Από τη στιγμή που κάποιος συμμερίζεται τα συναισθήματά του, τις σκέψεις του, όσο αρνητικές και αυτοκαταστροφικές κι αν είναι, αυτό σημαίνει ότι δίνει χρόνο και αναζητά τρόπους για άλλη σκέψη.

Ακούστε προσεκτικά
Την ώρα που συνομιλείτε, πρέπει να κοιτάζετε τον άλλο συνεχώς στα μάτια. Με τη γλώσσα του σώματος, όσο αυτό το επιτρέπει το επίπεδο της σχέσης σας, δείξετε την ανησυχία σας, ελάτε πιο κοντά του, μπορείτε να αγγίξετε ή να σφίξετε το χέρι του, να βάλετε το χέρι σας στον ώμο του, να τον αγκαλιάσετε.

Μη υπόσχεστε εχεμύθεια
Από την αρχή πρέπει να δηλώσετε στον συνομιλητή σας πως δεν μπορείτε να σηκώσετε τέτοιο βάρος, να κρατήσετε ένα τέτοιο μυστικό, είναι μεγάλη η ευθύνη σας, γι' αυτό να είναι ξεκάθαρο πως αυτά για τα οποία μιλάτε θα τα συμμεριστείτε με τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας. Και αυτό όμως να γίνει πράξη αμέσως μετά τη συνομιλία σας.

Κάντε άμεσες ερωτήσεις:
Μπορείτε με φιλικό και ενσυναισθηματικό τρόπο, ή και αστειευόμενοι ακόμη, να ρωτήσετε αν σκέφτηκε και τον τρόπο που θα πραγματοποιήσει τις προθέσεις του, αν δοκίμασε κάτι να κάνει, ή ακόμη και πότε έβαλε σαν στόχο να το κάνει…

Καθησυχάστε το άτομο
Δείξετε στο άτομο πως αφού κατανοήσετε τις δυσκολίες που περνά, είστε έτοιμος να τις συζητήσετε σε βάθος και να βοηθήσετε όπως βρεθούν λύσεις που να αποτρέψουν την αυτοκτονία. Δώστε κουράγιο, ανανεώστε την ελπίδα για αναζήτηση λύσης με την αποφασιστική σας παρουσία και παρέμβαση που είστε έτοιμος να κάνετε.
Αποφύγετε αόριστες και χωρίς περιεχόμενο συμβουλές όπως: «Μη στεναχωριέσαι και όλα θα περάσουν… «Δεν πειράζει, μην το σκέφτεσαι…».

Κινητοποιήστε και άλλους ανθρώπους
Μην προσπαθήσετε να χειριστείτε την κρίση από μόνοι σας. Ούτε να διακινδυνεύσετε την υγεία και ασφάλειά σας. Να είστε προσεκτικοί στη χρήση δικών σας οικονομικών μέσων για επίλυση του προβλήματος. Είναι πιθανόν η απειλή αυτοκτονίας να είναι χειριστικού τύπου και αν την πρώτη φορά ακυρώθηκε η αυτοκτονία με την εξαγορά της, τι θα συμβεί αν τη δεύτερη ή άλλη φορά δεν είστε σε θέση πάλι με τον ίδιο τρόπο να την ακυρώσετε…

Καλέστε όλη την οικογένεια σε οικογενειακό συμβούλιο και ψύχραιμα συζητήστε την κατάσταση, πρώτα τους λόγους που προβάλλονται, αναζητήστε λύσεις για πιθανή επίλυση προβλημάτων, αφαίρεση των αιτίων και λόγων πιθανής πραγματοποίησης της πράξης. Μετά συζητήστε τρόπους πρακτικής ψυχολογικής στήριξης από άλλα μέλη της οικογένειας, συγγενείς ή φίλους.

Αν υπολογίζετε ή γνωρίζετε τον τρόπο που το άτομο σκέφτεται να θέσει τέρμα στη ζωή του, φροντίστε όπως στο σπίτι δεν υπάρχουν για παράδειγμα πυροβόλα όπλα, να μην είναι εύκολα διαθέσιμα χάπια, δηλητήρια, οινοπνευματώδη ποτά και άλλες ουσίες, όλες οι πόρτες που οδηγούν σε πιο υψηλά επίπεδα στο σπίτι πρέπει να είναι κλειδωμένες και άλλα.

Τέλος, αν είναι δυνατόν μην αφήνετε το άτομο μόνο του…
Τα πιο πάνω είναι πράγματα που μπορεί να κάνει μέλος της οικογένειας ή όλη η οικογένεια, φίλοι, συγγενείς, συνάδελφοι για πρόληψη, μέχρι τη στιγμή που θα ζητηθεί βοήθεια από επαγγελματίες υγείας που θα χειριστούν το πρόβλημα επαγγελματικά για πρόληψη και πιθανή θεραπεία, αν υπάρχει ανάγκη.

Δρ Κυριάκος Βερεσιές
Νευρολόγος-Ψυχίατρος
Αν. Καθηγητής Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου