Οι αυτοκτονίες, μέσα από τη γνώση και την εμπειρία ενός νευρολόγου ψυχίατρου

«Μπορεί ν’ αποφάσισες να πεθάνεις για να λύσεις τα προβλήματά σου, αλλά το μεγαλύτερο πρόβλημα, είναι ότι όταν τα λύσεις, δεν θα είσαι εκεί, να δεις ότι τα έλυσες», λέει σε ασθενείς του ο Δρ Κυριάκος Βερεσιές...

ΑΝΑΖΗΤΑ κανείς μια λύση στον θάνατο, αλλά από την άλλη υπολογίζει πάντα ότι μπορεί να υπάρχει μια δυνατότητα παρέμβασης, που μπορεί να του δώσει επιλογή τη ζωή…

Ξεκινήσαμε τη συνομιλία μας για το θέμα των αυτοκτονιών με τον νευρολόγο ψυχίατρο Δρα Κυριάκο Βερεσιέ, αναπληρωτή καθηγητή του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου, με μια παρατήρηση του διάσημου Αμερικανού ηθοποιού Ρόμπιν Ουίλιαμς ότι «η αυτοκτονία είναι η μόνιμη λύση σε προσωρινά προβλήματα».

Την έκανε στην ταινία «Ο καλύτερος μπαμπάς του κόσμου», όπου υποδυόταν έναν καθηγητή Αγγλικών, που είχε όνειρο της ζωής του να γίνει διάσημος συγγραφέας. Ο ίδιος ο Ρόμπιν Ουίλιαμς αυτοκτόνησε στις 11 Αυγούστου 2014, αφού κρεμάστηκε από τη ζώνη του, στο σπίτι του στην Καλιφόρνια. «Ένα πράγμα λέω σε κάθε ασθενή μου», τόνισε ο Δρ Βερεσιές, «ότι μπορεί ν’ αποφάσισες να πεθάνεις για να λύσεις τα προβλήματά σου, αλλά το μεγαλύτερο πρόβλημα, είναι ότι όταν τα λύσεις, δεν θα είσαι εκεί να δεις ότι τα έλυσες»...

Άλλο ο ρόλος, άλλο ο πραγματικός εαυτός

- Γιατί είχε τόσο μεγάλο αντίκτυπο αυτή ιδιαίτερα η είδηση αυτοκτονίας;

- Επειδή ο Ρόμπιν Ουίλιαμς υποδυόταν συνεχώς μέσα από τις ταινίες του έναν ρόλο, που του έδινε μια διαφορετική εικόνα στα μάτια του κόσμου, από αυτήν που βίωνε ο ίδιος μέσα του.

- Όλος ο κόσμος τον σκέφτεται και τον θυμάται ως τον άνθρωπο που έκανε τους άλλους να γελούν…

- Ναι. Ήταν ο ρόλος που του ανέθεσε η κοινωνία, μέσα από το επάγγελμα του ηθοποιού… αλλά κανένας δεν μπορούσε να δει τον πραγματικό εαυτό του. Και πιθανόν αυτό να συμβαίνει με εκατομμύρια άλλους ανθρώπους, που αναγκάζονται να παίξουν έναν κοινωνικό ρόλο προς τα έξω, ενώ ο πραγματικός εαυτός τους να είναι δυστυχισμένος και απεγνωσμένος.

- Ποια είναι τα σημάδια της επερχόμενης αυτοκτονίας;

- Μιλάμε συνήθως για την προϋπάρχουσα κατάθλιψη, αλλά σε κάποιες περιπτώσεις προκαλείται από ένα έντονο, ξαφνικό, στρεσογόνο ψυχικό πόνο, σε συνδυασμό, πιθανόν, με άλλες προϋποθέσεις όπως στην περίπτωση Ρόμπιν Ουίλιαμς, δηλαδή την κατάχρηση αλκοόλ και άλλων ουσιών. Στην περίπτωση αυτή, ο εγκέφαλος είναι πολύ πιο ευάλωτος. Ιδιαίτεροι παράγοντες κινδύνου σε μια απόπειρα αυτοκτονίας και αυτοκτονίας είναι η κατάθλιψη, η κατάχρηση αλκοόλ και άλλων ουσιών και η επιθετική και παραπτωματική συμπεριφορά. Οι ψυχικές διαταραχές, συνήθως προϋπάρχουν της αυτοκτονίας.

Τα άτομα που παρουσιάζουν μείζονα καταθλιπτική διαταραχή αυξάνουν κατά περίπου 20 φορές τον κίνδυνο αυτοκτονίας, σε σχέση με τους υπόλοιπους. Το ιστορικό προηγούμενων αποπειρών αυτοκτονίας είναι ένας από τους καλύτερους μηχανισμούς, για ν’ αντιληφθεί κάποιος ότι υπάρχει πρόβλημα και πιθανότητα για αυτοκτονία.

Ένα τελευταίο μήνυμα για βοήθεια

- Πώς προκύπτει η απόπειρα αυτοκτονίας;

- Η απόπειρα, τις περισσότερες φορές, είναι ένα τελευταίο μήνυμα που στέλνει κάποιος για βοήθεια - και σε αυτή την περίπτωση, δεν υπάρχει πρόθεση θανάτου, παρόλο που υπήρξαν περιπτώσεις, όπου άτομα πέθαναν από λάθος. Δεν θα ξεχάσω μια περίπτωση που αντιμετώπισα στις Πρώτες Βοήθειες του νοσοκομείου Λάρνακας, όταν μια κυρία πήρε ποντικοφάρμακο και στη συνέχεια, συμφώνησε με τον άντρα της, που την επισκέφθηκε, να αναφέρουν ότι «εισέπνευσε» κατά λάθος ενώ εκείνος ψέκαζε ποντικοφάρμακο, για να μη φανεί ότι επρόκειτο για απόπειρα αυτοκτονίας. Όμως μισή ώρα αργότερα, η γυναίκα, δυστυχώς, πέθανε από το δηλητήριο…

- Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στους άντρες και στις γυναίκες, όσον αφορά το ζήτημα αυτό;

- Τεράστια. Οι άντρες είναι πολύ πιο αποφασιστικοί να πεθάνουν, ενώ οι γυναίκες χρησιμοποιούν την απόπειρα σαν ένα μέρος χειρισμού μιας δύσκολης κατάστασης.

«Πες μου την οδό, να στείλω ασθενοφόρο»

- Πώς μπορεί να βοηθήσει ένας επαγγελματίας της υγείας;

- Μπορεί να βοηθήσει και τον ίδιο, αλλά και τους στενούς συγγενείς του, που συχνά μπορεί να λειτουργήσουν με συναισθηματικό τρόπο, ώστε αντί να αποτρέψουν, να ωθήσουν την αυτοκτονία! Να ένα παράδειγμα από την προσωπική μου ζωή: Το 1992, μόλις είχαν κυκλοφορήσει τα κινητά τηλέφωνα. Στη Λάρνακα, είχε γίνει μια αυτοκτονία από πτώση από τον έβδομο όροφο. Μια μέρα, ενώ εργαζόμουν στο νοσοκομείο Λάρνακας, μου τηλεφώνησε κάποιος νεαρός 27 χρονών και μου λέει «είμαι με το κινητό μου στον έβδομο όροφο (δεν ήταν τυχαίο που επέλεξε έβδομο όροφο) και είμαι έτοιμος να πέσω κάτω να πεθάνω».

Τότε, με πολλή ψυχραιμία, του λέω, «πες μου την οδό, να στείλω το ασθενοφόρο να σε μαζέψει». Τον έπιασε το γέλιο! Μου λέει «ρε γιατρέ, ακούς τι μου λες τώρα;». Του λέω, «συγγνώμη, ήθελες να μιλήσεις και βγήκες στον έβδομο όροφο με το κινητό και μου λες αυτά τα πράγματα; Αν θέλεις να μιλήσουμε, εγώ είμαι στο νοσοκομείο της Λάρνακας, πες μου το όνομά σου, να πω στον νοσοκόμο να σε βάλει αμέσως μέσα, χωρίς να περιμένεις στη σειρά»… σε δέκα λεπτά ήταν κοντά μου και μιλήσαμε.

Βρισκόταν σε απόγνωση για κάποια οικονομικά προβλήματα, όχι και τόσο σοβαρά - ασχολείτο με τον τζόγο και τον απειλούσαν για χρήματα που χρωστούσε… Αργότερα, το διευθέτησε με βοήθεια από συγγενικά του πρόσωπα. Αν π.χ. τηλεφωνούσε σε κάποιους συγγενείς και φίλους, αυτοί πιθανόν να τηλεφωνούσαν στην Αστυνομία, θα μαζευόταν κόσμος, θα γινόταν εκεί ένα show, και αντιλαμβάνεστε ότι ο κίνδυνος να πραγματοποιήσει την απόπειρα, θα ήταν πολύ μεγαλύτερος, από το παράδοξο που του είπα εγώ.

Φυσικά, αυτό το κάνει ένας επαγγελματίας που δεν είναι συναισθηματικά συνδεδεμένος, και που αναλαμβάνει κι ένα μεγάλο ρίσκο, διότι το παράδοξο, μπορεί να μην πετύχει καμιά φορά. Ο νεαρός δεν ήταν αποφασισμένος να πεθάνει, γιατί αν ήταν, δεν θα τηλεφωνούσε στον ψυχίατρο του νοσοκομείου. Ζητούσε με τον τρόπο του, βοήθεια που εγώ του πρόσφερα με τον δικό μου τρόπο και με τη χρήση του παράδοξου. Χρειάζεται κάποια εξειδίκευση, για να μπορέσει κανείς να χειριστεί τέτοιες περιπτώσεις, ανθρώπων που νιώθουν εντελώς αβοήθητοι.

Μπορεί κάποιος να αισθάνεται ότι δεν υπάρχει κανείς να νοιαστεί, ή ότι είναι βάρος στους άλλους, ή μπορεί να είναι στο τελευταίο στάδιο μιας ασθένειας, ή να έχει πολλά εκκρεμή οικογενειακά προβλήματα, ή μπορεί να εξέθεσε κοινωνικά την οικογένειά του ή δεν μπορεί να υποφέρει μια προσωπική του υπόθεση ή προσπαθεί να αποφύγει μια τιμωρία από την αποκάλυψη μιας μη αποδεκτής συμπεριφοράς. Η αυτοκτονία δεν είναι τυχαία πράξη - ή γίνεται παρορμητικά μέσα από μια επίμονη σκέψη, ή μετά από ψυχική επεξεργασία μπροστά σε μιαν αφόρητη κατάσταση που φαίνεται ότι δεν έχει άλλη λύση.

Να ακούσουμε τι έχει να μας πει

- Ποιος είναι ο ρόλος του οικογενειακού και φιλικού περιβάλλοντος, μπροστά σε έναν πιθανό αυτόχειρα;

- Η οικογένεια πρέπει να πάρει το άτομο στα σοβαρά και να συζητήσει μαζί του το πρόβλημα. Πρέπει να εκφράσουμε την ανησυχία μας στον ίδιο, να του πούμε ότι τον ακούμε να λέει συνεχώς ότι θα βάλει τέλος στη ζωή του. Πρέπει να τον ρωτήσουμε, τι εννοεί με αυτό; Πρέπει να ακούσουμε προσεκτικά τι έχει να μας πει και την ώρα που μιλούμε μαζί του, πρέπει να έχουμε άμεση, πνευματική επαφή, να τον κοιτάζουμε στα μάτια και με τη γλώσσα του σώματος, να δείξουμε την ανησυχία μας, τη συμπαράσταση και τη φιλία μας, για να τον βοηθήσουμε να εκφράσει τα συναισθήματά του.

Συχνά, μπορεί να μας πει να το κρατήσουμε μυστικό. Αυτό με κανένα τρόπο δεν πρέπει να του το υποσχεθούμε, γιατί θα φορτωθούμε ένα μεγάλο μέρος της ευθύνης. Πρέπει να του πούμε ότι θα ενημερώσουμε και τους άλλους αγαπημένους του ανθρώπους και ακόμα ότι θα ζητήσουμε βοήθεια από έναν επαγγελματία υγείας. Είναι προφανές ότι δεν μπορεί κανείς να χειριστεί μόνος του αυτήν την κατάσταση, όπου κάποιος δηλώνει αποφασισμένος να θέσει τέρμα στη ζωή του.

Δύο αλληλοσυγκρουόμενες τάσεις

- Σε κάθε περίπτωση η αυτοκτονία είναι η πιο αδιέξοδη πράξη;

- Υπάρχει μια κατάσταση που λέγεται αμφισημία. Οι άνθρωποι που σκέφτονται την αυτοκτονία, είναι διχασμένοι εσωτερικά, αφού έχουν δύο αλληλοσυγκρουόμενες τάσεις - να ζήσουν και να πεθάνουν. Για να καταλάβουμε γιατί θέλει κάποιος να αυτοκτονήσει, πρέπει να καταλάβουμε την έννοια της αμφισημίας. Από τη μια αναζητά κανείς τη λύση στον θάνατο, αλλά υπολογίζει πάντα ότι μπορεί να υπάρχει μια δυνατότητα παρέμβασης, που μπορεί να του δώσει επιλογή τη ζωή.

Περνούμε δύσκολες εποχές στην Κύπρο, και τα οικονομικά προβλήματα και τα αδιέξοδα οδηγούν πολλούς, δυστυχώς, σε τέτοιες αμφισημίες. Γι’ αυτό πρέπει να ενωθεί η οικογένεια και ιδιαίτερα οι σύζυγοι μεταξύ τους και έγκαιρα, όταν αντιληφθούν κάτι, να το επισημάνουν στα μέλη της οικογένειας και σε όποιους μπορούν να βοηθήσουν. Ρώτησα κάποτε μια κυρία με τέσσερα μωρά, που έκανε σοβαρή απόπειρα αυτοκτονίας από την οποία γλίτωσε κατά τύχη, κατά πόσον αγαπά τα μωρά της.

Η απάντησή της ήταν ότι είναι πολύ καλή μητέρα. Της είπα «ποια καλή μητέρα θέλει να αφήσει το μήνυμα, ότι τα παιδιά της, αντί να τη βλέπουν κάθε μέρα χαρούμενη στο σπίτι, θα τη βλέπουν σε ένα τάφο στο νεκροταφείο;». Και τότε ξέσπασε σε κλάματα και άρχισε να σκέφτεται ότι έκανε λάθος και ότι δεν έλαβε υπόψη πως με την αυτοκτονία της, θα έδινε και το μήνυμα ότι δεν είναι καλή μητέρα…

Οι αυτοχειρίες σε αριθμούς

Σύμφωνα με στοιχεία της Μονάδας Παρακολούθησης Υγείας του Υπουργείου Υγείας, τα χρόνια 2004-2012 καταγράφηκαν στην Κύπρο 244 αυτοχειρίες, από τις οποίες οι 193 προήλθαν από άντρες και οι 51 από γυναίκες. Ο σχετικός πίνακας παρουσιάζει μιαν αυξητική τάση, ιδιαίτερα στους άντρες - είναι χαρακτηριστικό ότι ενώ το 2004 καταγράφηκαν 7 αυτοχειρίες, το 2012 καταγράφηκαν 38. Η χρονιά με τις περισσότερες αυτοχειρίες ήταν το 2008, οπότε καταγράφηκαν 42. Η Μονάδα παρατηρεί, όμως, ότι η αυξητική τάση δυνατόν να οφείλεται κυρίως στην πληρέστερη καταγραφή και όχι στην πραγματική αύξηση των αυτοκτονιών.

Γονίδια και αυτοκτονική συμπεριφορά

ΔΡ. Κυριάκος Βερεσιές: Σύμφωνα με στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, εκτιμάται ότι κάθε χρόνο 1.000.000 θάνατοι οφείλονται σε αυτοκτονίες, ενώ ο αριθμός των αποπειρών αυτοκτονίας είναι τουλάχιστον δεκαπλάσιος από τους θανάτους, που αποδίδονται σε αυτοκτονία. Η αυτοκτονική συμπεριφορά έχει πολλαπλή αιτιολογία. Τα ερεθίσματα που οδηγούν στην αυτοκτονική συμπεριφορά περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων περιβαλλοντικούς παράγοντες, ενώ ιδιαίτερα σημαντική στην εκδήλωσή της είναι η συμβολή των γενετικών παραγόντων.

Παράλληλα, στο μεγαλύτερο ποσοστό τους τα άτομα με αυτοκτονικό ιδεασμό, νοσούν από κάποια ψυχική νόσο με το ποσοστό αυτό να ανέρχεται σε 90% αναφορικά με την καταθλιπτική διαταραχή, στην εκδήλωση των οποίων συμβάλλουν επίσης γενετικοί παράγοντες. Εκτιμάται ότι η κληρονομικότητα της αυτοκτονικής συμπεριφοράς κυμαίνεται από 21-50%, ενώ του ευρύτερου φαινότυπου του αυτοκτονικού ιδεασμού, κυμαίνεται από 30-55%.

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα επιστημονικών μελετών, γενετικοί πολυμορφισμοί των γονιδίων του εγκεφαλικού νευροτροφικού παράγοντα (Brain Derived Neurotrophic Factor, BDNF) και του μεταφορέα της σεροτονίνης (5HTTLPR) σχετίζονται με αύξηση της πιθανότητας εκδήλωσης αυτοκτονικής συμπεριφοράς, καθώς και με αύξηση της πιθανότητας εκδήλωσης καταθλιπτικής διαταραχής.

Μεταφορέας της σεροτονίνης

Η ΣΕΡΟΤΟΝΙΝΗ είναι ένας νευροδιαβιβαστής που συμμετέχει στη ρύθμιση της διάθεσής μας, του θυμού, της επιθετικότητας, της σεξουαλικότητας κ.ά. Πολλά, μάλιστα, αντικαταθλιπτικά φάρμακα στοχεύουν στη αύξηση των επιπέδων σεροτονίνης στον εγκέφαλο. Στο γονίδιο του μεταφορέα της σεροτονίνης (SERT), έχουν χαρακτηριστεί δύο πολυμορφισμοί που επηρεάζουν την ψυχολογική μας κατάσταση. Γενικά όσοι από εμάς φέρουμε τη μικρή εκδοχή του πολυμορφισμού (αλληλόμορφο S, short), έχουμε μεγαλύτερη πιθανότητα κατάθλιψης ή απόπειρας αυτοκτονίας, εάν βιώσουμε σημαντικά τραυματικά γεγονότα.

Η έρευνα των Fox, Ridgewell & Ashwin έδειξε πως οι 16 από τους 97 εθελοντές που έφεραν το συνδυασμό αλληλομόρφων LL (L, long), ήταν περισσότερο προδιατεθειμένοι να αποκριθούν ή να επικεντρωθούν σε υλικό που συνδέεται γενικά με θετικές σκέψεις (π.χ. ερωτικές εικόνες). Οι ίδιοι εθελοντές, απέφυγαν επιλεκτικά τις εικόνες που μπορούσαν να τους δημιουργήσουν αρνητικούς συναισθηματικούς συνειρμούς, όπως φόβο και άγχος. Τα αντίθετα αποτελέσματα, είχαμε στις ομάδες εθελοντών με συνδυασμούς αλληλομόρφων SS και SL.

Η απουσία, επομένως, αυτής της «προστατευτικής» αποφυγής των αρνητικών εικόνων στους φορείς του αλληλομόρφου S, συνδέεται πιθανώς με την υψηλή ευπάθειά τους σε συναισθηματικές διαταραχές, όπως η κατάθλιψη και το άγχος.

Σύμφωνα με αποτελέσματα επιστημονικών μελετών, ο πολυμορφισμός S/L σχετίζεται με αυξημένη πιθανότητα απόπειρας αυτοκτονίας. Συγκεκριμένα, άτομα που φέρουν το S (Short) αλληλόμορφο, έχουν κατά 13% αυξημένη πιθανότητα να προβούν σε απόπειρα αυτοκτονίας.