Πώς έβλεπε τον Κύπριο ο οραματιστής Δρ Δημήτριος Χριστοδούλου

«Η Κύπρος πιθανόν να αποδειχθεί πετρελαιοπαραγωγός χώρα. Η εύρεση ευμεγέθους κοιτάσματος πετρελαίου θα εξασθενήσει το πρόβλημα μεγέθους και αδυναμίας», ανέφερε σε διάλεξή του στο Λονδίνο το 1998

Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ σκέψης, η έρευνα και οι δημοσιεύσεις πρέπει να είναι εγγυημένα στην πράξη και να φρουρούνται με ζήλο…

Ένας φόρος τιμής και εκτίμησης για τον άνθρωπο και επιστήμονα που υπηρέτησε την πατρίδα του και τον κόσμο ως δάσκαλος, καθηγητής, ερευνητής και Υπουργός. Τον κόσμο από τη θέση του Ανώτατου Λειτουργού και Ερευνητή στον Διεθνή Οργανισμό Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ (FAO).

Μια διερευνητική ματιά στην ιδιοσυγκρασία των Κυπρίων

Η αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού κυβερνάται από αστάθμητους παράγοντες, που είναι δύσκολο να καθοριστούν και η συζήτησή τους μπορεί να εξελιχθεί σε πολυλογία χωρίς νόημα. Εδώ είναι τώρα ένας λαός που για χιλιετίες, στο σταυροδρόμι σπουδαίων πολιτισμών, κρατιέται σ’ ένα μικρό νησί, μακριά από την ευρωασιατική ηπειρωτική μάζα, έχει υποστεί εισβολές, καταπιέσεις, εκμεταλλεύσεις, ταπεινώσεις για αιώνες και αιώνες (από κάμποσες, δεκατέσσερις διαφορετικές αυτοκρατορίες) και στον οποίο ακόμα και σήμερα δεν έχει επιτραπεί πλήρης ανεξαρτησία.

Σαν αποτέλεσμα, η αίσθηση της αδυναμίας του και ο πόθος-επιθυμία να γίνει αποδεκτός (και να ενσωματωθεί, τουλάχιστον εκεί που ανήκει) έχουν γίνει χαρακτηριστικά του εθνικού του χαρακτήρα. Αυτή η αίσθηση της έλλειψης ισχύος πιθανόν να είναι το κύριο ελατήριο μιας βαθιά ριζωμένης διάθεσης αμφιθυμίας, απροθυμίας να λάβει σταθερή θέση, η ροπή-τάση στην αβουλησία και η προτίμηση να κρατήσει για τον εαυτό του τη δική του γνώμη.

Υπομονή και επιδόσεις

Σαν προφύλαξη και άμυνα έχουν αναπτύξει υπομονή όπως ο Σίσυφος και επίδοση στην εργασία και οικονομία για να εξασφαλίσουν την επιβίωση και προκοπή της οικογένειάς τους, παρά τον κίνδυνο που παραμονεύει να τα χάσουν όλα. Η αρετή τους να εργάζονται όπως τα μυρμήγκια και η προνοητικότητα είναι σημαντικά χαρακτηριστικά της ιστορίας αυτού του λαού καθώς και η ικανότητα να εκμεταλλεύονται τις ευκαιρίες και η πανουργία να βλέπουν τα ανοίγματα. Όλα, όμως, σε μικρή κλίμακα.

Η επιμονή και η ικανότητα επιβίωσης είναι επίσης εμφανείς στον τομέα του πολιτισμού. Η ελληνική γλώσσα έχει επιβιώσει σ’ αυτό το προχωρημένο φυλάκιο. Η Χριστιανική Ορθοδοξία αποδείχθηκε ανθεκτική στον βίαιο προσηλυτισμό από τη Ρωμαιοκαθολική θρησκεία των ηγεμόνων της. Η αγάπη για την παιδεία έγινε σωσίβιο και κινητήρια δύναμη.

Μορφωμένοι άνθρωποι τώρα αφθονούν στην Κύπρο, πολλοί δε από αυτούς είναι απόφοιτοι πανεπιστημίων μεγάλου κύρους. Το κλίμα, όμως, της διανόησης και της πολιτιστικής ζωής, είναι ακόμη οδυνηρά εξαθλιωμένο. Αυτό μπορεί να είναι μια λειτουργία μικρού μεγέθους και της υπο-επαρχιωτικής κατάστασης των μοντέρνων πολιτιστικών πηγών. Οι Ελληνοκύπριοι, όπως είναι φυσικό, αντλούν τέτοιες επιρροές από την Ελλάδα λόγω γλώσσας και συγγένειας, αλλά κι η Ελλάδα αφ’ εαυτή είναι μικρή και σχετικά επαρχιώτικη, με την Ελληνική να είναι γλώσσα μειοψηφίας με περιορισμένη εκδοτική δραστηριότητα. Οι Κύπριοι επηρεάζονται από τα διεθνή μέσα επικοινωνίας, αλλά τα δημοφιλή μέσα δεν είναι καθόλου διανοητικά διεγερτικά. Οι Τουρκοκύπριοι είναι ακόμη πιο στενά εξαρτημένοι από την Τουρκία για διανόηση και πολιτιστική θρέψη.

Μια δημιουργική δύναμη

Η έλλειψη μέχρι σήμερα Πανεπιστημίου στην Κύπρο είναι αποτέλεσμα αυτής της υπο-επαρχιώτικης κατάστασης και είναι ένας από τους κύριους λόγους της οπισθοδρομικότητας της Κύπρου. Το Πανεπιστήμιο Κύπρου επιτέλους αναμένεται να εγγράψει τους πρώτους φοιτητές του τον Σεπτέμβριο του 1992, ένα γεγονός μνημειώδους σημασίας. Ένα καλό Πανεπιστήμιο θα αποτελέσει ένα εξαιρετικής αξίας κεφάλαιο για την Κύπρο. Αυτό υπονοεί ότι και η διδασκαλία και η έρευνα στο Πανεπιστήμιο θα είναι υψηλού επιπέδου και θα σχετίζονται με τη μελλοντική πρόοδο των Κυπρίων.

Η ελευθερία σκέψης, η έρευνα και οι δημοσιεύσεις πρέπει να είναι εγγυημένα στην πράξη και να φρουρούνται με ζήλο. Τα επαρκή μέσα και η ακαδημαϊκή ανεξαρτησία είναι ουσιώδη για να επιτρέψουν στο Πανεπιστήμιο να λειτουργήσει ως μια δημιουργική δύναμη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το Πανεπιστήμιο πρέπει να εκφυλιστεί σε έναν γυάλινο πύργο, ο οποίος θα υπηρετεί τα συμφέροντα μιας αυτοδύναμης και αυτοεξυπηρετούμενης αφρόκρεμας. Πρέπει να είναι η δύναμη προαγωγής των καλύτερων συμφερόντων των Κυπρίων. Οι πιο πάνω παρατηρήσεις μπορεί να φαίνονται περιττές αλλά στην κουλτούρα της πολιτικής και την εμπειρία των θεσμών είναι χρήσιμες προειδοποιήσεις.

Βιογραφικό

Ο ΔΡ Δημήτριος Χριστοδούλου γεννήθηκε στην Πάνω Δευτερά, την 01/01/1919, από γονείς που, όπως ο ίδιος αναφέρει σε βιβλίο του, «καλλιέργησαν τη γη και έζησαν το δράμα της».

Φοίτησε στο Παγκύπριο Γυμνάσιο, όπου κατά την αποφοίτησή του το 1937 τιμήθηκε με το ανώτατο βραβείο του, το Σεβέρειο. Μετά το Γυμνάσιο, φοίτησε στο Διδασκαλικό Κολέγιο Μόρφου (1938 - 1940) και εργάστηκε ως δημοδιδάσκαλος(1940 -1945).

Σπούδασε Γεωγραφία στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου (Southampton), απ' όπου εξασφάλισε το πτυχίο Honours Degree in Geography. Ακολούθησαν σπουδές με υποτροφία στο London School of Economics (1953-1955). Του απονεμήθηκε ο τίτλος του Διδάκτορα της Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Εκεί γνώρισε τη Sylvia Violet Webb, μέλλουσα σύζυγό του, η οποία ήταν Ανώτερη Χαρτογράφος στην ίδια Σχολή και συνεργάστηκε μαζί του στη μελέτη και ετοιμασία χάρτη που συνόδευε τη διατριβή του και που αποτέλεσε αναπόσπαστο μέρος του βιβλίου του «The Evolution of the Rural Land Use Pattern in Cyprus».

Επέστρεψε στην Κύπρο και αρχικά διορίστηκε Επιθεωρητής Γεωγραφίας Στοιχειώδους και Μέσης Εκπαίδευσης. Σε μικρό χρονικό διάστημα, οι ικανότητές του αναγνωρίστηκαν και διορίστηκε ως Πρώτος Λειτουργός Αναδασμού το 1956 και έχυσε φως στα προβλήματα γαιοκτησιών της Κύπρου και προγραμμάτισε την εφαρμογή του αναδασμού. Το 1959, με υποτροφία της FAO, μελέτησε σε 8 χώρες προβλήματα αναδασμού και αγροτικής αναδιάρθρωσης.

Τον Οκτώβριο του 1959 αντιπροσώπευσε την Κύπρο στην ιστορική στιγμή της εκλογής της για πρώτη φορά ως μέλους των Ηνωμένων Εθνών. Υπό την ιδιότητα του Λειτουργού Αναδασμού αντιπροσώπευσε την Κύπρο σε συνέδριο της FAO στη Βιένη, όπου η επιστημοσύνη του οδήγησε στον διορισμό του στον Οργανισμό 20 περίπου χρόνια. Μετά από πολλές πιέσεις, και με την ελπίδα ότι θα μπορούσε να προσφέρει στην πατρίδα, που τόσο αγαπούσε, αποδέχθηκε τον διορισμό του ως Υπουργός Γεωργίας και Φυσικών Πόρων τον Απρίλιο του 1982.

Ο «πολιτικός προϊστάμενος» που προσπάθησε να περισώσει ό,τι μπορούσε να σωθεί. Σε εισήγηση - διαμαρτυρία για συγκεκριμένη ανάπτυξη της Λευκωσίας που καταστρατηγούσε όλους τους κανόνες «οι συνάδελφοί του στο Υπουργικό Συμβούλιο τον αποκάλεσαν "πράσινο" με μειδιάματα κατανόησης σχετικά με την αμφίβολη αρτιφροσύνη του». Υπηρέτησε μέχρι τον Ιανουάριο του 1985.

Αναγορεύτηκε σε Διδάκτορα του Πανεπιστημίου Κύπρου το 2003, Σχολή Θετικών και Εφαρμοσμένων Επιστημών. Αποσύρθηκε από τη δημόσια ζωή και μαζί με τη Sylvia του διέμεινε στη Λευκωσία, μελετώντας και γράφοντας κοντά στον αγαπημένο του Πεδιαίο (σύνδεση με τον τόπο γέννησής του;). Εκεί όπου παλιά υπήρχε «ανεμόμυλος με τη σωλήνα των έξι ιντσών». Είχε καταβάλει μεγάλη προσπάθεια να εκπαιδεύσει και να νομοθετήσει τη διαχείριση του νερού στην Κύπρο και να καταπολεμήσει την παράνομη διάτρηση. Απεβίωσε την 01/03/2011. Συνέγραψε μνημειώδη έργα για την Κύπρο που αγάπησε και που τόσο τον απογοήτευσε.

The Evolution of the Rural Use Land Pattern in Cyprus, 1959
Inside the Cyprus Miracle, 1992
Εκεί που το κυπριακό θαύμα δεν έφτασε (1995, Εκδόσεις Intercollege)

Έγραψε επίσης κεφάλαια για την Κύπρο στην Εγκυκλοπαίδεια Brittanica, στον Διεθνή Άτλαντα Γεωγραφίας και σε πανεπιστημιακά συγγράμματα.

Οι προβλέψεις του

Σε διάλεξή του, που παρουσίασε στο Λονδίνο (20 - 21 Σεπτεμβρίου 1993), κατά τη διάρκεια συνδιάσκεψης του Κυπριακού Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών και του Ινστιτούτου Κοινοπολιτειακών Ερευνών, εξέφρασε την ευχή: «Η Κύπρος πιθανόν να αποδειχθεί πετρελαιοπαραγωγός χώρα. Η εύρεση ευμεγέθους κοιτάσματος πετρελαίου θα εξασθενήσει το πρόβλημα μεγέθους και αδυναμίας» (των Κυπρίων και του κράτους τους).

Δεν μπορούσε να διανοηθεί (;) ότι προσωπικά και κομματικά συμφέροντα, ιδεοληψίες και αγκυλώσεις, θα μπορούσαν ακόμα και σε τούτο το τεράστιας σημασίας θέμα να παρεμβαίνουν στη συναίνεση και την έγκαιρη λήψη αποφάσεων. Θεώρησε, όμως, διαχρονικά αισιόδοξος για το μέλλον της Κύπρου και την ικανότητα των Κυπρίων να αντεπεξέρχονται, ότι η εύρεση πετρελαίου «θα διπλασίαζε ή θα τριπλασίαζε την οικονομία και το μέσο εισόδημα του λαού της». Τη σχέση του με τα Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα έπρεπε να «εκμεταλλευθούν» όσοι ήταν σε θέση να το πράξουν. «Ίτε σοφοί και γνωσταί», παροτρύνει ο Δρ Χριστοδούλου στο τέλος της εισαγωγής του βιβλίου «Εκεί που το κυπριακό θαύμα δεν έφτασε».

(Μετάφραση από: Dr Demetrios Christodoulou, Inside the Cyprus Miracle, Copyright 1992, Modern Greek Studies, University of Minnesota)