ΤΑ ΔΙΔΑΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΤΑ ΝΕΟ-ΑΠΟΙΚΙΟΚΡΑΤΙΚΑ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ

Η «ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗ» ΦΑΙΝΕΤΑΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑΣ ΝΕΟ-ΑΠΟΙΚΙΑΚΟΣ ΕΥΦΗΜΙΣΜΟΣ, Ο ΟΠΟΙΟΣ ΑΠΟΚΡΥΠΤΕΙ ΤΟΝ ΑΝΗΘΙΚΟ «ΔΙΚΟΙΝΟΤΙΚΟ» ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΠΑΝΘΡΩΠΗ «ΔΙΖΩΝΙΚΗ» ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΠΟΛΩΣΗ

Στη δήλωσή του, ο Πρόεδρος αναφέρθηκε στις «δύο κοινότητες» τουλάχιστον πέντε φορές… Αντίθετα, δεν αναφέρθηκε εμφανώς στους πολίτες της ΚΔ που έχουν αρμενική, βρετανική, λατινική, μαρωνίτικη, ρωσική ή άλλη κληρονομιά. Αυτοί υπόκεινται σε συστηματικές διακρίσεις σ’ ένα «δικοινοτικό» κράτος, το οποίο είναι παγιδευμένο στην άκαμπτη σκέψη του 1960-1974… Ως εκ τούτου, ο Πρόεδρος επιβεβαίωσε σιωπηρά ότι αποδέχεται μια θεμελιώδη αρχή του οθωμανικού δικαίου

ΚΛΕΑΡΧΟΣ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ*
Στο ΡΙΚ 1, στις 6 Νοεμβρίου 2018, ο εκλεγμένος Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας (ΚΔ) έκανε μια σημαντική δήλωση σχετικά με το πεπρωμένο της χώρας του. Όμως, ξεκίνησε με μια σιωπηρή κριτική κατά των ακαδημαϊκών και των νομικών: «Θα προσπαθήσω να είμαι απόλυτα κατανοητός, αποφεύγοντας επιστημονικές αναλύσεις ή νομικές θεωρήσεις, που καμιά φορά μόνο σύγχυση προκαλούν».

Με στόχο την προώθηση της «αποκέντρωσης» στο πλαίσιο της προτεινόμενης «δικοινοτικής, διζωνικής ομοσπονδίας», ο Πρόεδρος αποκάλυψε:

«Ύστερα από σοβαρό προβληματισμό και προς εξάλειψη των ανησυχιών και των δύο κοινοτήτων, αλλά και την επίτευξη μιας λειτουργικής και βιώσιμης λύσης, υπέβαλα στο Εθνικό Συμβούλιο σαν τροφή προς σκέψη την αποκέντρωση, και θέλω… να το τονίσω, την αποκέντρωση όσων εξουσιών αφορούν την καθ’ ημέραν ζωή των πολιτών... Η φιλοσοφία [της πρότασης] αποσκοπεί στη μεγαλύτερη διοικητική αυτονομία των δύο πολιτειών…». (Πηγή: Γραπτό αντίγραφο στο ).

Με σεβασμό προς τον Πρόεδρο, αλλά ως ακαδημαϊκός με νομικό υπόβαθρο, απαντώ με ορισμένες παρατηρήσεις.

«Το κοινωνικό συμβόλαιο»

Πρώτον, η πολιτισμένη κοινωνία εμπλουτίζεται από αυτό που περιέγραψε ο Jean-Jacques Rousseau ως «το κοινωνικό συμβόλαιο», από τις «επιστημονικές αναλύσεις» και από τις «νομικές εκτιμήσεις». Αντί να τις δυσφημούν σαν παροδικές πηγές «σύγχυσης», οι πολιτικοί πρέπει να αναφέρονται σε τέτοιες «αναλύσεις», ειδικά αν οι προτάσεις τους αφορούν το συνταγματικό δίκαιο. Επίσης, οι πολιτικοί πρέπει να διευκρινίζουν εάν οι προτάσεις τους είναι συνεπείς με το κράτος δικαίου, τη δημοκρατία, την ισονομία του κάθε πολίτη και τη δικαιοσύνη. Αυτές είναι τέσσερεις θεμελιώδεις «νομικές εκτιμήσεις», τις οποίες ο Πρόεδρος δεν ανέφερε ρητά στη δήλωσή του. Γιατί;

Δεύτερον, σε μια διαφωτισμένη δημοκρατία που επηρεάζεται από το πνεύμα της διαφανούς αρχαίας αθηναϊκής δημοκρατίας και του αγγλικού κοινού δικαίου, μια ζωτική συνταγματική πρόταση συνήθως συνοδεύεται από ένα έγγραφο διαβούλευσης, που καλεί τους πολίτες και άλλους ενδιαφερομένους να υποβάλουν τις απόψεις, ιδέες, ανησυχίες ή αντεπιθέσεις τους. Έτσι, σύμφωνα με «το κοινωνικό συμβόλαιο», οι πολίτες μπορούν να συμμετέχουν ενεργά σε μια διαδικασία λήψης αποφάσεων, το αποτέλεσμα της οποίας μπορεί να επηρεάσει τις ελευθερίες, τα δικαιώματα, τις περιουσίες και τη γενική ευημερία τους. Ωστόσο, στη δήλωσή του, ο Πρόεδρος δεν αναφέρθηκε ρητά σε καμία διαβούλευση προς όφελος των πολιτών. Ούτε χρησιμοποίησε τη λέξη «διαφάνεια». Γιατί;

Οθωμανική «αποκέντρωση»

Τρίτον, στη δήλωσή του, ο Πρόεδρος αναφέρθηκε στις «δύο κοινότητες» τουλάχιστον πέντε φορές. Επιπλέον, ο Πρόεδρος χρησιμοποίησε επανειλημμένα και άλλες φράσεις που αντανακλούν και τσιμεντώνουν τον διαχωρισμό που πλήττει την ΚΔ. Τέτοιες φράσεις περιλαμβάνουν όχι μόνο τους «Ελληνοκυπρίους» και τους «Τουρκοκυπρίους», τις ετικέτες της «δικοινοτικής» δημογραφικής διαίρεσης, αλλά και την «ελληνοκυπριακή πλευρά» και την «τουρκοκυπριακή πλευρά», τις ετικέτες της «διζωνικής» γεωγραφικής πόλωσης. Αντίθετα, ο Πρόεδρος δεν αναφέρθηκε εμφανώς στους πολίτες της ΚΔ που έχουν αρμενική, βρετανική, λατινική, μαρωνίτικη, ρωσική ή άλλη κληρονομιά. Αυτοί υπόκεινται σε συστηματικές διακρίσεις σ’ ένα «δικοινοτικό» κράτος, το οποίο είναι παγιδευμένο στην άκαμπτη σκέψη του 1960-1974.

Ως εκ τούτου, ο Πρόεδρος επιβεβαίωσε σιωπηρά ότι αποδέχεται μια θεμελιώδη αρχή του οθωμανικού δικαίου. Στην οθωμανική εποχή, τα αντικείμενα του Σουλτάνου διαχωρίζονταν σε δύο κατηγορίες - «μουσουλμάνους» και «μη μουσουλμάνους». Στη βρετανική εποχή στην Κύπρο, ειδικά μετά το 1955, οι «μουσουλμάνοι» επαναπροσδιορίστηκαν ως «Τουρκοκύπριοι» και οι «μη μουσουλμάνοι» επαναπροσδιορίστηκαν ως «Ελληνοκύπριοι». Αυτή η διαίρεση ήταν -και παραμένει- σε αντίθεση με τη δημοκρατία. Αυτή στηρίζεται σε έναν ενωμένο δήμο και όχι σε «δύο κοινότητες», «δύο πλευρές», «δύο ηγέτες» κ.λπ.

Εδώ, αξίζει να σημειωθεί ότι το οθωμανικό σύστημα «millet», όπως εφαρμόστηκε στην Κύπρο και αλλού, βασιζόταν στις «θρησκευτικές κοινότητες» και σε μια μορφή «αποκέντρωσης» υπό την ηγεμονία του Σουλτάνου. Έτσι, το σύστημα έχει ονομαστεί ως «paradoxical centralized decentralization», δηλαδή «παράδοξη κεντρική αποκέντρωση» (Πηγή: Marc Aymes, A Provincial History of the Ottoman Empire: Cyprus and the Eastern Mediterranean in the Nineteenth Century, Routledge, 2014, page 13). Εάν το προεδρικό όραμα υπέρ της «αποκέντρωσης» πραγματοποιηθεί, μήπως η ιστορία θα επαναληφθεί προς όφελος της νεο-σουλτανικής Προεδρίας της Τουρκίας;

Τέταρτον, ο Πρόεδρος είπε κάτι περίεργο που επίσης εμφανίστηκε στο δημοσιευμένο αντίγραφο της δήλωσής του. Αναφέρθηκε σε «τέτοιες εδαφικές αναπροσαρμογές που θα επέτρεπαν την επιστροφή και εγκατάσταση όσο το δυνατόν μεγαλύτερου αριθμού προσφύγων στην ελληνοκυπριακή συνιστώσα πολιτεία». Αυτή η προτεινόμενη «πολιτεία» ονομάζεται στα Αγγλικά από το «Κοινό Ανακοινωθέν» της 11ης Φεβρουαρίου 2014 ως ένα από «two constituent states», δηλαδή «δύο συνιστώντα κράτη».

Τι εννοούσε ο Πρόεδρος όταν χρησιμοποίησε αυτήν την περίεργη επιλογή των λέξεων; Γιατί δεν ανέφερε ο Πρόεδρος στα προτεινόμενα «κράτη» (στον πληθυντικό) ή στους εκτοπισθέντες και τη δυσχερή τους κατάσταση ως θυμάτων μιας απάνθρωπης μορφής διεθνούς εγκληματικότητας, τη βίαιη μεταβίβαση («forcible transfer»), σε αντίθεση με το άρθρο 49 (1) της Τέταρτης Σύμβασης της Γενεύης του 1949; Σε περίπτωση «λύσης», όλα τα θύματα της εγκληματικότητας θα είναι ελεύθερα να επιστρέψουν στις οικίες από της οποίες εκδιώχτηκαν παράνομα; Ή, για να εξασφαλιστεί η «διζωνική» πόλωση, μήπως οποιαδήποτε «λύση» θα βασίζεται σε άμεσες ή έμμεσες διακρίσεις;

Βρετανική «αποκέντρωση»

Πέμπτον, στο πλαίσιο της προτεινόμενης «αποκέντρωσης», ο Πρόεδρος τόνισε τη «διοικητική αυτονομία των δύο πολιτειών». Έτσι, ο Πρόεδρος ουσιαστικά εξέφρασε το δεύτερο από τα δύο «βασικά θεμέλια» του βρετανικού αποικιακού «Σχεδίου Macmillan» της 17ης Ιουνίου 1958 - την «κοινοτική αυτονομία» («communal autonomy»), δηλαδή τη βρετανική παραλλαγή του οθωμανικού συστήματος «millet».

Όπως εξήγησε στη Βουλή των Κοινοτήτων στις 26 Ιουνίου 1958 ο Alan Lennox-Boyd, ο Βρετανός τότε Υπουργός Αποικιών, «η αρχή της κοινοτικής αυτονομίας» σημαίνει ότι «η κάθε κοινότητα πρέπει να διαχειρίζεται τις δικές της κοινοτικές σχέσεις», π.χ., τις «θρησκευτικές», «εκπαιδευτικές» και «κοινωνικές» (Πηγή: Hansard, House of Commons Debates, 26 June1958, Columns 615-616). Συνεπώς, μήπως η «αποκέντρωση» χρησιμοποιήθηκε ως ευφημισμός για να καμουφλάρει το οθωμανικό σύστημα «millet», όπως προσαρμόστηκε από τη βρετανική «αρχή της κοινοτικής αυτονομίας»;

Έκτον, η υποστήριξη του Προέδρου για την «αποκέντρωση» καλεί σε μια σύγκριση με το καταστροφικό διαχωριστικό πείραμα με την «αποκέντρωση» κατά τη διάρκεια της βρετανικής αποικιακής εποχής στη Νιγηρία. Με το πέρασμα του χρόνου, η «αποκέντρωση» οδήγησε τη Νιγηρία στις συγκρούσεις, στη διαφθορά και στη φτώχια. Ωστόσο, αυτό το πείραμα αρχικά χαιρετίστηκε από κορυφαίους Βρετανούς πολιτικούς, οι οποίοι ήθελαν να εδραιώσουν τις εθνικές, θρησκευτικές και φυλετικές διαφορές. Για παράδειγμα, στις 19 Νοεμβρίου 1945, λίγο μετά την αποχώρησή του ως Υπουργού Αποικισμού, αλλά λίγο πριν από τη θέσπιση ενός νέου συντάγματος στη Νιγηρία το 1946, ο Oliver Stanley δήλωσε στη Βουλή των Κοινοτήτων ότι το τότε επικείμενο νέο σύνταγμα «παρέχει σε πολύ μεγάλο βαθμό την αποκέντρωση». Ο κ. Stanley εξήγησε:

«Όποιος γνωρίζει τη Νιγηρία, θα συμφωνήσει ότι όλη η ιστορία και η γεωγραφία της Νιγηρίας είναι τέτοιες, που καθιστούν απαραίτητη την αποκέντρωση. Ποτέ δεν ήταν, πριν από τη βρετανική διοίκηση, μια οντότητα. Αποτελούνταν από τρεις μεγάλες ξεχωριστές κοινότητες, με διαφορετικές γλώσσες, διαφορετικά κυβερνητικά συστήματα, διαφορετικές παραδόσεις και διαφορετικές θρησκείες...».

Σε απάντηση, ο Creech Jones, ένας υφυπουργός στο Υπουργείο Αποικισμού, επιβεβαίωσε: «Η τρίτη σπουδαία αρχή στην οποία βασίζεται η πρόταση είναι... η αποκέντρωση». Με πατροναριστικό ήχο, ο υφυπουργός πρόσθεσε:

«Νομίζω πως όλοι πρέπει να συμφωνήσουν ότι, λόγω της ποικιλίας των φυλών και των θρησκειών, των διαφορών στις παραδόσεις και ούτω καθεξής, είναι αδύνατο να παραχωρήσουμε στη Νιγηρία, σε αυτό το στάδιο, ένα σύνταγμα μιας δυτικοευρωπαϊκής δύναμης, όπως οι Αφρικανοί έχουν ζητήσει» (Πηγή: Hansard, House of Commons Debates, 19 November 1945, Columns 161 & 164-165).

Σήμερα, ένας λόγος που η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Νιγηρίας κατέληξε σε μια πολυδιάστατη αναστάτωση είναι η καταστρεπτική κληρονομιά του διαχωρισμού, της «αποκέντρωσης» και της «χαλαρής ομοσπονδοποίησης» (Δείτε περισσότερες πληροφορίες στο άρθρο μου «Ομοσπονδία α λα Τούρκα», όπως δημοσιεύθηκε στο διαδίκτυο της Σημερινής την 7η Νοεμβρίου 2018 στο www.sigmalive.com/simerini/analiseis/537301/omospondia-a-la-tourka ).

Γι’ αυτούς τους λόγους, δεν είναι σαφές γιατί ο Πρόεδρος ισχυρίστηκε: «Άλλο αποκέντρωση εξουσιών και άλλο χαλαρή Ομοσπονδία, που παραπέμπει σε άλλα συστήματα διακυβέρνησης». Ποια είναι η διαφορά; Με σεβασμό, καλώ τον Πρόεδρο να δημοσιεύσει μια ολοκληρωμένη γραπτή ανάλυση.


Συμπέρασμα

Καταλήγω σε ένα απλό συμπέρασμα. Η «αποκέντρωση» φαίνεται να είναι ένας νεο-αποικιακός ευφημισμός, ο οποίος αποκρύπτει τον ανήθικο «δικοινοτικό» δημογραφικό διαχωρισμό και την απάνθρωπη «διζωνική» γεωγραφική πόλωση.


* Επίκουρος Καθηγητής στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου UCLan στην Κύπρο. Οι απόψεις στο άρθρο είναι προσωπικές.