Μέθοδος... ή τρέλα; ή μήπως και τα δύο;
Του Δρ Αχιλλέα Καραγιάννη Συντονιστής Προγραμμάτων Διοίκησης, Κολέγιο ΚΕΣ
Ο τίτλος του εισαγωγικού μου άρθρου στο περιοδικό Capital Today, έχει τις ρίζες του στο βιβλίο του Ρόμπερτ Λούις (1958) Method or Madness (Μέθοδος ή Τρέλα), το οποίο αναφέρεται στις βασικές αρχές οι οποίες, κατά την άποψη του συγγραφέα, οδηγούν σε μια πετυχημένη εκτέλεση ενός ρόλου από ένα ηθοποιό επί σκηνής.
Το ευρύτερο ερευνητικό μου ενδιαφέρον και έργο στον ακαδημαϊκό και επιχειρησιακό κόσμο τα τελευταία 12 χρόνια, με έχει οδηγήσει στο συμπέρασμα πώς το θέατρο είναι ένα πλούσιο και ταυτόσημο για τον καθένα μας πλαίσιο, μέσα από το οποίο μπορούμε να καταλάβουμε και να κατανοήσουμε καλύτερα τον άνθρωπο, τη συμπεριφορά του, τους ρόλους του, τόσο στην κοινωνική και προσωπική του καθημερινότητα, όσο και στην ενδοεπιχειρησιακή του ζωή.
Στον χώρο του θεάτρου, η Μέθοδος του Στανισλάβσκι αποσκοπεί στην οριοθέτηση περισσότερων από 40 πρακτικών οι οποίες μπορούν να οδηγήσουν σε ένα ελάχιστο επίπεδο ικανοποιητικής απόδοσης από πλευράς των ηθοποιών. Βασική παράμετρος του Στανισλάβσκι, είναι η προετοιμασία, κατά τη διάρκεια της οποίας ένας ηθοποιός θα διασφαλίσει ότι θα καταφέρει να παίξει το ρόλο του επί σκηνής τόσο ζωντανά και πειστικά, σε βαθμό που ο θεατής θα νιώσει ότι παρακολουθεί μια πραγματικότητα της καθημερινής ζωής, επί σκηνής. Με άλλα λόγια, ο θεατής δεν παρακολουθεί ένα συγκεκριμένο ηθοποιό να παίζει ένα ρόλο, αλλά χάνεται μέσα στο χαρακτήρα του έργου.
Το Επικό Θέατρο του Μπέρτολντ Μπρεχτ είναι μια κατ’ εξοχήν «αντίθετη» θεωρία από τη Μέθοδο του Στανισλάβσκι και η οποία υποστηρίζει ότι για να μπορέσει ένας ηθοποιός να παίξει όχι απλά καλά, αλλά στον μέγιστο δυνατό βαθμό τον ρόλο του, τότε θα πρέπει να χωριστεί σε 2 εαυτούς. Ο πρώτος θα είναι ο ίδιος ο ηθοποιός, ο οποίος θα δανειστεί τον χαρακτήρα όσο θα είναι επί σκηνής (αλλά δεν θα είναι ποτέ ο ίδιος ο χαρακτήρας, όπως υποστηρίζει ο Στανισλάβσκι) και ο δεύτερος θα είναι αυτός του θεατή, ο οποίος θα παρακολουθεί τον ηθοποιό εκ του μακρώθεν. Τη συγκεκριμένη διπλή ιδιότητα, ο Μπρεχτ την ονομάζει ως την αρχή της Αποξένωσης, όπου οι 2 εαυτοί δεν πρέπει να αναγνωρίζονται ως κομμάτι του ίδιου ατόμου.
Μέσα από ένα παραλληλισμό των δύο θεωριών από τον θεατρικό στον επιχειρησιακό κόσμο, κατά τη διάρκεια του διδακτορικού μου, χρησιμοποιώντας συνεντεύξεις με ηθοποιούς από το Θεατρικό Οργανισμό Κύπρου και αεροσυνοδούς από τις Κυπριακές Αερογραμμές, κατέληξα στο συμπέρασμα ότι το θέατρο δεν έχει απλά γλώσσα και ορολογίες που είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με τη καθημερινότητά μας, αλλά μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να αποτελέσει σημαντικό εχέγγυο δημιουργίας μακροπρόθεσμων ανταγωνιστικών πλεονεκτημάτων για τους οργανισμούς, σε οποιαδήποτε βιομηχανία και τομέα. Η σχέση και η επαφή των ηθοποιών και των θεατών μπορεί να ταυτιστεί σε μεγάλο βαθμό με τη σχέση και επαφή των υπαλλήλων και των πελατών ενός οργανισμού, ειδικά στον τομέα των υπηρεσιών αλλά και γενικότερα της εξυπηρέτησης των πελατών όπου η άμεση, προσωπική, ζωντανή επαφή μεταξύ των υπαλλήλων και των πελατών είναι, ή θα έπρεπε να είναι, βαρόμετρο.
Ενώ ο Ρόμπερτ Λούις έχει μιλήσει για την ανάγκη της επιλογής, είτε μιας συγκεκριμένης μεθόδου είτε για λίγη δόση τρέλας, η εφαρμογή της Μεθόδου του Στανισλάβσκι και του Επικού Θεάτρου του Μπρεχτ στις Κυπριακές Αερογραμμές, έδωσε το μήνυμα ότι αυτές οι κατ’ εξοχήν αντίθετες θεωρίες, μπορούν στην ουσία να βοηθήσουν στην καλύτερη κατανόηση η μία της άλλης και κατ’ επέκταση να συμπληρώσουν η μια την άλλη. Με άλλα λόγια, ο ηθοποιός-εργαζόμενος μπορεί να χρησιμοποιήσει τη μέθοδο, εμπλουτισμένη με λίγη δόση τρέλας, για να χειριστεί τη σχέση του με τον θεατή-υπάλληλο, σε τέτοιο βαθμό, που ο τελευταίος να θέλει να παρακολουθήσει να παίζει τον ρόλο του, τόσο επί σκηνής όσο και επί θεάτρου, ξανά και ξανά.
Μέσω της διδακτικής εμπειρίας μου στο Πανεπιστήμιο του Έσσεξ στην Αγγλία, αλλά και σε ανώτατα ακαδημαϊκά ινστιτούτα στην Κύπρο, όπως το Πανεπιστήμιο Κύπρου και το Ευρωπαικό Πανεπιστήμιο, αλλά και τις πολύτιμες εμπειρίες που άρχισα να αποκτώ ως Υπεύθυνος Προγραμμάτων Διοίκησης Επιχειρήσεων και Εφοδιαστικής Αλυσίδας στο Κολέγιο ΚΕΣ, επιδίωξη μου είναι να αγγίξω μια σειρά θεμάτων σχετικών με διάφορους τομείς του επιχειρηματικού κόσμου. Απώτερος σκοπός μου, είναι να αποδώσω - μέσα από τη σύνδεση θεωρίας και πραγματικών, καθημερινών περιπτώσεων - τη σημασία του να μπορεί ένα άτομο-υπάλληλος, ένα τμήμα οργανισμού, αλλά και ο ίδιος οργανισμός στην ολότητα του, να αναγνωρίζει πότε παράγοντες στο μικρό-περιβάλλον του (όπως οι πελάτες και οι προμηθευτές) αλλά και στο μακρό-περιβάλλον του (ευρύτεροι οικονομικοί, κοινωνικοί, τεχνολογικοί, περιβαλλοντικοί και πολιτικοί), ευνοούν την χρήση συγκεκριμένων πρακτικών-μεθόδων ή/και τρέλας.
Σε μια εποχή όπου το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα του σήμερα εξανεμίζεται με ταχύτατους ρυθμούς, οι επιχειρήσεις έχουν ολοένα και περισσότερο την ανάγκη να δημιουργήσουν και να διαφυλάξουν ως κόρη οφθαλμού τις σχέσεις τους με τους πελάτες τους. «Πρόβλημα» σε αυτή την προσπάθεια είναι το γεγονός ότι ο άνθρωπος βομβαρδίζεται καθημερινά με χιλιάδες στοιχεία, πληροφορίες, προϊόντα, τα οποία ένας οργανισμός, μέσω της επαφής και σχέσης με τους πελάτες του, πρέπει να μετατρέψει σε συγκεκριμένα δεδομένα τα οποία να έχουν ουσία, τόσο για τον ίδιο τον οργανισμό αλλά και για τους πελάτες. Με αυτό το τρόπο, ο οργανισμός και οι πελάτες μπορούν να είναι συν-δημιουργοί αξίας μέσω μιας αμφίδρομης σχέσης που θα είναι επικερδής εκατέρωθεν.
Θα ήθελα να κλείσω την εισαγωγή μου με δύο αγαπημένα αποσπάσματα από το βιβλίο του Έρβιν Γκόφμαν (1959), Η παρουσίαση του εαυτού μας στη καθημερινή ζωή. Το πρώτο απόσπασμα αποτυπώνει τους πολλούς και διαφορετικούς ρόλους που ένας άνθρωπος χρειάζεται να παίξει - στην καθημερινότητα του, ο άνθρωπος μετακινείται από το ένα πλαίσιο στο άλλο, βάζοντας και βγάζοντας μεταξύ των πλαισίων αυτών και ένα διαφορετικό προσωπείο. Το δεύτερο απόσπασμα αποτυπώνει, ως συνέχεια του πρώτου, το γεγονός ότι στο τέλος της ημέρας, ο ηθοποιός έχει, επιτέλους, την ευκαιρία να είναι ο εαυτός του - «ο εκτελεστής του ρόλου μπορεί να χαλαρώσει, να βγάλει τη μάσκα, να αφήσει στο πλάι τις γραμμές που πρέπει να θυμάται και να βγει εκτός του χαρακτήρα του». Ίσως όλοι μας να έχουμε ζήσει και νιώσει τα γραφόμενα του Γκόφμαν στα πολλά και διαφορετικά πλαίσια της καθημερινότητάς μας - είτε σαν άνθρωποι, είτε σαν ηθοποιοί.