Όλα όσα πρέπει να ξέρουμε και πώς πρέπει να χειριζόμαστε τέτοιου είδους δύσκολες καταστάσεις

Το πένθος κατά την παιδική ηλικία

Η Stroebe (1989) αναφέρει ότι ο φυσιολογικός θρήνος σε όλους τους ανθρώπους εμφανίζεται με χιλιάδες κοινωνικές, συμπεριφοριστικές, σωματικές και γνωστικές εκδηλώσεις

Η ΕΚΔΗΛΩΣΗ
παθολογικού πένθους είναι πιο πιθανή στην ηλιακή αυτή περίοδο

ΤΟΥ ΧΑΡΗ ΑΝΤΩΝΙΟΥ*

Το πένθος κατά την παιδική ηλικία ορίζεται ως διαδικασία, μέσω της οποίας το άτομο βιώνει την απώλεια ενός σημαντικού προσώπου ή αντικειμένου. Η κατανόηση του θανάτου κατά την παιδική ηλικία έχει άμεση σχέση με το αναπτυξιακό στάδιο. Διαφορετικοί παράγοντες, όπως ατομικοί, κοινωνικοί, γνωστικοί και εμπειρικοί. Η Stroebe (1989), αναφέρει ότι ο φυσιολογικός θρήνος σε όλους τους ανθρώπους εμφανίζεται με χιλιάδες κοινωνικές, συμπεριφοριστικές, σωματικές και γνωστικές εκδηλώσεις. Στον χώρο των συναισθημάτων μπορεί να εκδηλωθεί με κατάθλιψη, απελπισία και κατήφεια, άγχος, ενοχή, θυμό και εχθρότητα, ανικανότητα του ατόμου να νιώσει ηδονή και με αίσθημα μοναξιάς. Στο χώρο της συμπεριφοράς, οι πιο συνηθισμένες εκδηλώσεις θρήνου είναι η ανησυχία, η κόπωση, το κλάμα και η κοινωνική απομόνωση. Οι σωματικές εκδηλώσεις περιλαμβάνουν ανορεξία, διαταραχές του ύπνου, μείωση της ενεργητικότητας και εξάντληση, διάφορες σωματικές διαταραχές.

Παιδική και εφηβική ηλικία
Στην παιδική και εφηβική ηλικία τώρα, βλέπουμε ότι το παιδί προσχολικής ηλικίας δεν διακρίνει τον φυσιολογικό θάνατο από τη ζωή. Πρόκειται για απομάκρυνση, αποχωρισμό, ύπνο, ένα είδος ζωής κάτω από άλλες συνθήκες. Η εκδήλωση παθολογικού πένθους είναι πιο πιθανή στην ηλιακή αυτή περίοδο, εξαιτίας της περιορισμένης κατανόησης, της ελλιπούς πληροφόρησης και των αλλαγών ζωής που έπονται. Στην ηλικία των 6 χρονών τα παιδιά κατανοούν ότι οι λειτουργίες του σώματος σταματούν και το άτομο που πεθαίνει, διαφέρει από τους ζώντες: δεν κινείται, δεν αισθάνεται, δεν ακούει, δεν μιλά και οι λειτουργίες του σώματος σταματούν. Παιδιά μικρότερης ηλικίας αδυνατούν να κατανοήσουν την έννοια της αλλοίωσης του σώματος, ενώ ο θάνατος γι' αυτά είναι αναστρέψιμος.

Εξελίσσεται με την πάροδο του χρόνου
Με την πάροδο της ηλικίας η κατανόηση της ασθένειας και της έννοιας του θανάτου εξελίσσεται. Στην ηλικία των 8 χρονών, τα περισσότερα παιδιά έχουν σχεδόν ή πλήρως κατανοήσει την έννοια του θανάτου. Κατά την εφηβεία ο θάνατος γίνεται αντιληπτός ως αναπόφευκτο γεγονός του κύκλου της ζωής. Οι έντονες φυσιολογικές αλλαγές αυτής της περιόδου, ταυτόχρονα με την αναπτυσσόμενη αίσθηση της προσωπικής ταυτότητας, οδηγούν σε αυξανόμενο ενδιαφέρον για το σώμα και τον ναρκισσισμό. Πολλές φορές στην προσπάθειά τους οι ενήλικοι να προστατεύσουν τα παιδιά από τον θρήνο, τα εμποδίζουν να παρευρεθούν στην τελετή της ταφής, αλλά αντιθέτως τα νεκρικά έθιμα πρέπει να αποβλέπουν στο να διευκολύνουν το ξέσπασμα της θλίψης και των άλλων οδυνηρών συναισθημάτων.

Τι μπορούμε να τους προσφέρουμε
Το πρώτο που μπορούμε να προσφέρουμε σε παιδιά που πενθούν είναι να τα ενημερώσουμε με σαφήνεια και ειλικρίνεια για τον θάνατο που αντιμετωπίζουν. Για να επιτύχουμε μια καλή και εποικοδομητική επικοινωνία μαζί τους μπορούμε να αρχίσουμε μιλώντας τους γι' αυτά που θέλουν να μάθουν, γι' αυτά που πρέπει να καταλάβουν και γι' αυτά που είναι σε θέση να κατανοήσουν. Όσο σαφείς όμως και αν είναι οι πληροφορίες που δίνουμε, η επικοινωνία ανάμεσά μας παραμένει ελλιπής, αν δεν δώσουμε την ευκαιρία στα παιδιά να εκφράσουν τις αντιλήψεις και τις σκέψεις τους για τον συγκεκριμένο θάνατο. Ένας δεύτερος τρόπος συμπαράστασης που μπορούμε να προσφέρουμε σε άτομα που πενθούν και ειδικότερα σε παιδιά, είναι να τα βοηθήσουμε να χειριστούν άμεσα τα συναισθήματα και τις αντιδράσεις τους. Είναι πολύ σημαντικό για ένα παιδί να καταλάβει τα έντονα και ποικίλα συναισθήματα που βιώνει εξαιτίας της απώλειας, και να μάθουν να τα εκφράζουν με εποικοδομητικούς και όχι αυτοκαταστροφικούς τρόπους.
Παράλληλα, μια τρίτη βοήθεια που μπορεί να δοθεί σε παιδιά που πενθούν είναι να τα ενισχύσουμε στην προσπάθειά τους να μνημονεύσουν το άτομο που πέθανε. Υπάρχουν διάφοροι τρόποι με τους οποίους μπορούν να εκφράσουν τα παιδιά την ανάγκη τους να θυμούνται το άτομο που πέθανε κρατώντας τη μνήμη του ζωντανή. Τέλος, μια τέταρτη καθοδήγηση, ευνοϊκή σε παιδιά που πενθούν, είναι να τους δείξουμε ότι η ζωή τους δεν θα πάψει να είναι μια καλή και γεμάτη αγάπη ζωή. Για πολλά παιδιά ο θάνατος ενός κοντινού τους ανθρώπου μπορεί να σημαίνει το τέλος κάθε ευτυχίας, και είναι ρόλος του ενήλικου να μάθει στο παιδί ότι στη ζωή χωρούν μαζί χαρούμενες και λυπηρές στιγμές.

Παραδοσιακές θεωρίες θρήνου
Κοινός παρανομαστής των περισσότερων παραδοσιακών θεωριών θρήνου είναι ο προσδιορισμός μιας σειράς σταδίων ή φάσεων προσαρμογής, τα οποία έχουν ως αφετηρία τον ίδιο τον θάνατο ή τον επικείμενο θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου και συνεχίζουν με ποικίλες μορφές συναισθηματικών αντιδράσεων έως ότου το άτομο που πενθεί, επιτύχει κάποια μορφή ανάκαμψης, αποδοχής ή κάτι παρόμοιο. Το μοντέλο σταδίων εμφανίζεται ήδη με το έργο Lindermann, ο οποίος διαίρεσε τον θρήνο στα παιδιά τού σοκ-δυσπιστίας, του οξέος θρήνου και της επίλυσης. Όμως η θεωρία που άσκησε τη μεγαλύτερη επιρροή, σε σύγκριση με όλες τις άλλες, είναι αυτή της Kubler-Ross. Επίκεντρο της μελέτης της Kubler-Ross ήταν η συναισθηματική μετάβαση που αρχίζει με την άρνηση και περνάει μέσα από τον θυμό, τη διαπραγμάτευση και την κατάθλιψη για να καταλήξει στην πιθανή αποδοχή που βίωναν οι ασθενείς τελικού σταδίου, ενώ περίμεναν το θάνατό τους.

Προσοχή και έλεγχος
Τα παιδιά έχουν ανάγκη να κατανοήσουν τον θάνατο για να πενθήσουν. Μπορεί να μην κατανοήσουν την πηγή των συναισθημάτων πένθους και να υποφέρουν μόνα χωρίς να ζητήσουν βοήθεια. Τα παιδιά που πενθούν, μπορεί να ντρέπονται για τις αντιδράσεις τους ή να θεωρούν ότι βιώνουν μοναδικά συναισθήματα. Οι εμπειρίες αυτές μπορεί να οδηγήσουν σε ψυχοσωματικά συμπτώματα. Προσοχή και έλεγχος απαιτείται στην ποιότητα των εξηγήσεων, ώστε να μην παραβιάζεται το γνωστικό επίπεδο του παιδιού. Η εξήγηση, ο μπαμπάς πήγε στον ουρανό, μπορεί να σημαίνει για το παιδί ότι ο μπαμπάς θα επιστρέψει, όπως παλιά μετά από ταξίδι. Σε περιπτώσεις ξαφνικού θανάτου κάτω από τραυματικές συνθήκες πρέπει να διερευνάται η πιθανότητα εκδήλωσης διαταραχής μετατραυματικού στρες.

Ο ρόλος του σχολείου
Σημαντικό ρόλο στη ζωή των παιδιών που θρηνούν παίζει και το σχολείο. O Sandoval (2001), ανέφερε ότι η παρέμβαση στην κρίση δεν νοείται μόνο με τη μορφή συμβουλευτικής διαδικασίας με το παιδί, αλλά και με τη μορφή μιας σειράς άλλων άμεσων ή έμμεσων παρεμβάσεων και αλλαγών στο σχολικό περιβάλλον του. Όταν οι εκπαιδευτικοί αγνοούν το γεγονός της απώλειας, κινδυνεύουν να δώσουν στον μαθητή που θρηνεί λανθασμένα μηνύματα. Το θέμα του θανάτου μπορεί να ενταχθεί στο πρόγραμμα του σχολείου με διάφορους τρόπους, ώστε οι μαθητές να είναι προετοιμασμένοι.
O ρόλος του σχολικού ψυχολόγου είναι καθοριστικός. Ειδικότερα για τη συμβουλευτική διαχείρισης κρίσεων, όπως είναι η απώλεια και η διαδικασία του θρήνου, επειδή αυτή διαφοροποιείται αρκετά ως προς το περιεχόμενο και τη διαδικασία από τη συνήθη συμβουλευτική, με έμφαση στην παροχή των λεγόμενων ψυχολογικών πρώτων βοηθειών τόσο στο παιδί όσο και στην οικογένεια.

Μπορεί να παρομοιαστεί με ένα ταξίδι
Ο ΘΡΗΝΟΣ έχει πολλές φορές παρομοιαστεί με ένα ταξίδι, δίνοντας την αίσθηση ότι ξεκινά κανείς από ένα μέρος και μετά συνεχίζει να περιπλανιέται σε έναν έρημο και ανοίκειο τόπο, ώσπου να επιστρέψει αν φανεί τυχερός, κάπου κοντά στο σημείο απ’ όπου ξεκίνησε. Στην παραδοσιακή θεωρία θρήνου το ταξίδι αυτό εμμέσως θεωρείται σαν κάτι ιδιωτικό που πραγματοποιείται από έναν μοναχικό ταξιδιώτη, ο οποίος βρίσκει τον δρόμο του χρησιμοποιώντας οικείες πινακίδες που αναγγέλλουν κάθε νέο σταθμό του ταξιδιού. Αυτή η συμβατική προσέγγιση προσφέρει στον πενθούντα την ανακούφιση ενός ξεκάθαρου οδικού χάρτη για κάποιον τόπο που προηγουμένως του ήταν άγνωστος, αν και ο χάρτης συνοδεύεται από την προειδοποίηση ότι η παρέκκλιση από την προτεινόμενη πορεία κρύβει στην καλύτερη περίπτωση, αμφιβόλου αποτελέσματος παρακάμψεις και στη χειρότερη επικίνδυνα αδιέξοδα. Οι επαγγελματίες που ειδικεύονται σε θέματα θρήνου, σύμφωνα με αυτήν την άποψη λειτουργούν ως σύμβουλοι ταξιδιού που εκτιμούν ταχύτατα τις ανάγκες και τα αποθέματα του πενθούντα και στη συνέχεια προτείνουν κάποιο δρομολόγιο από έναν περιορισμένο οδηγό εναλλακτικών λύσεων. Στόχος τους είναι να διασφαλίσουν ότι το άτομο θα προσανατολίσει την πορεία του προς την προκαθορισμένη κατάληξη του ταξιδιού του.

* Εγγεγραμμένος Σχολικός Ψυχολόγος
E-mail επικοινωνίας: [email protected]
Πηγές: Παπαγεωργίου, Β.Α., 2005/ Lansddown et al. 1985/Grollman 1976/ Neimeyer, 2006/ Gudas,1993/Χατζηχρήστου, 2004