Με τα έργα του αποτύπωσε την άλλη όψη των πραγμάτων

Η μυστική τέχνη του Μιχαήλ Άγγελου

Εμπνευσμένος από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, δίνει μια χαρακτηριστική εκφραστικότητα, ένα θεϊκό άγγιγμα με αυστηρή έπαρση, που προμηνύει τον καθαυτόν μεταφυσικό κόσμο

ΔΕΝ
είναι τυχαίο το γεγονός ότι ο Πάπας τού ζήτησε να διακοσμήσει τον θόλο της Καπέλα Σιξτίνα

ΤΟΥ ΣΟΦΟΚΛΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ

Το έτος 1475 υπήρξε σημαδιακό στον χώρο της τέχνης και του πολιτισμού. Στη Φλωρεντία θα γεννηθεί μια μεγαλοφυΐα, που θα μείνει στο παγκόσμιο στερέωμα ως ένα ανεξίτηλο φως, ένας άνθρωπος που θα φέρει πραγματική επανάσταση στο πολιτιστικό γίγνεσθαι: Μιχαήλ Άγγελος. Με τα έργα του αποτύπωσε την άλλη όψη των πραγμάτων. Ένα ανήσυχο πνεύμα, που διέπρεψε τόσο στη ζωγραφική όσο και στη γλυπτική.
Ο Άντονι Χιουζ, στην περίφημη βιογραφία του καλλιτέχνη «Μιχαήλ Άγγελος», σημειώνει χαρακτηριστικά: «Ο Μιχαήλ Άγγελος υπήρξε ένας από τους πρώτους εφευρέτες της μοντέρνας αντίληψης για την τέχνη και τους καλλιτέχνες. Όταν προσπαθούμε να τον καταλάβουμε, συναντάμε τους ίδιους τους εαυτούς μας».

Θεϊκό άγγιγμα
Τα έργα του Μιχαήλ Άγγελου είναι εμπνευσμένα από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη. Δίνουν μια χαρακτηριστική εκφραστικότητα, ένα θεϊκό άγγιγμα με αυστηρή έπαρση, που προμηνύει τον καθαυτόν μεταφυσικό κόσμο. «Η Δημιουργία του Αδάμ», «Ο Απόστολος Βαρθολομαίος», «Έσχατη κρίση» από τις τοιχογραφίες της Καπέλα Σιξτίνα στη Ρώμη και η «Παναγία της Κλίμακος», «Η Μάχη των Κενταύρων» από τη γλυπτική του δημιουργία είναι όλα αρκετά χαρακτηριστικά. Αργότερα θα ακολουθήσει το μεγαλοπρεπές έργο «Δαυίδ». Το έργο «Η δημιουργία του Αδάμ», σύμφωνα με τον Άντονι Χιουζ, «αποτελεί μιαν από τις λίγες εικόνες που θεωρούνται ακόμα ουσιαστικές για τον ορισμό του δυτικού πολιτισμού». Ο Μιχαήλ Άγγελος έδωσε στην τέχνη του μια υπερβατικότητα, ένα μυστικιστικό πνεύμα, που συνταίριασε τον θρησκευτικό ρεαλισμό με τη μεταφυσική σκέψη.

Η πνοή του Αδάμ
Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι ο Πάπας τού ζήτησε να διακοσμήσει τον θόλο της Καπέλα Σιξτίνα. Αν και κράτησε αρκετά χρόνια η όλη εργασία, εντούτοις τα έργα αυτά παραμένουν μέχρι σήμερα από τα καλύτερα στον κόσμο. Μια λεπτομέρεια από την τοιχογραφία με τίτλο «Δημιουργία του Αδάμ» είναι ο Θεός που δίνει πνοή στον Αδάμ με το δάκτυλό του, που ποτέ δεν τον αγγίζει. Υπάρχει μια μικρή απόσταση από τον άνθρωπο. Ακριβώς εδώ κρύβεται και αποκαλύπτεται η μεγαλοφυΐα του Μιχαήλ Άγγελου.
Ο Μάνος Στεφανίδης στο αξιόλογο βιβλίο του «Μια ιστορία της ζωγραφικής» σχολιάζει με απαράμιλλη δεξιοτεχνία: «Στη "Δημιουργία του Αδάμ", στην οροφή της Καπέλα Σιξτίνα διατυπώνεται εικονογραφική η εξίσωση: χρόνος - κίνηση. Το απλωμένο χέρι του Θεού με τον προτεταμένο δείκτη απέχει από το χέρι του Αδάμ λίγα εκατοστά κινούμενος αργά πάνω σ’ ένα έντονα καμπυλωμένο μανδύα, ο Παλαιός των Ημερών είναι έτοιμος στο επόμενο δευτερόλεπτο ν’ αγγίξει το δημιούργημά του μεταγγίζοντάς του ζωή. Αυτό το λεπτό παγώνει στην αιωνιότητα κι η πράξη ολοκληρώνεται συμβολικά και κατ’ αποκλειστικότητα στο μυαλό του θεατή. Χώρος, χρόνος και ιστορική διαδικασία συντήκονται παραδειγματικά στην ίδια εικόνα. (…) Στη "Δημιουργία του Αδάμ" είναι έντονη η επιθυμία να παγιωθεί το αιώνιο σε μιαν ιδεώδη στιγμή μέσα από ένα σύστημα μορφών οικείων από την παράδοση...».

Οικουμενικό όραμα
Οι τοιχογραφίες της Καπέλα Σιξτίνα κάνουν μια υπέρβαση στον χώρο και στον χρόνο. Τη σύλληψη και την εκτέλεση τέτοιων έργων μόνο μια μεγαλοφυΐα θα μπορούσε να φέρει εις πέρας. Ο Μιχαήλ Άγγελος αφιέρωσε τη θυελλώδη ζωή του στο οικουμενικό όραμα. Στο όραμα που προετοίμασε το Μπαρόκ. Ένα ιδεώδες που ταυτίστηκε με το πεπρωμένο του ανθρώπου. Το έργο «Δευτέρα Παρουσία», πίσω από τον τοίχο της Αγίας Τράπεζας, κράτησε πέντε ολόκληρα χρόνια. «Πρόκειται για την πλέον πολυσύνθετη δημιουργία του», ομολογεί ο Μάνος Στεφανίδης και συμπληρώνει... με ένα διαφορετικό νόημα ότι «η σύνθεση αναπαριστά το εσχατολογικό δράμα του ανθρώπινου γένους αλλά και το ατομικό δράμα του καλλιτέχνη». Ουσιαστικά ο πολυσύνθετος αυτός ζωγράφος αφιέρωσε τη ζωή του στην υπέρτατη δημιουργία. Τα έργα του έμελλε να μείνουν μια παγκόσμια κληρονομιά, σε μια εποχή που άρχισε να αλλάζει πορεία. Οι αιώνες που ακολούθησαν, απλώς επισφράγισαν το μεγαλείο της τέχνης του, μια τέχνη που επάξια οριοθέτησε το πλαίσιο της τελειότητας. Πέρα από τα μυστικά μηνύματα που αναδύονται σε κάθε έργο, η σύλληψη και η εκτέλεση υπογραμμίζουν κάθε στιγμή ότι τέτοιες δημιουργίες είναι αξεπέραστες και αθάνατες.

Ένα ποίημα στο λυκόφως
Ο Μιχαήλ Άγγελος πέθανε το 1564, σε μεγάλη ηλικία. Τόσο η Ρώμη όσο και η Φλωρεντία διεκδίκησαν το σώμα του για να τιμηθεί με όλη τη μεγαλοπρέπεια. Ο ίδιος ο ζωγράφος, ωστόσο, μας άφησε πέρα από την καλλιτεχνική του κληρονομιά και τέσσερεις στίχους αντάξιους μιας μεγαλόπνοης ψυχής. Ένα τετράστιχο ποίημα του Μιχαήλ Άγγελου, που μας μεταφέρει ο Μάνος Στεφανίδης. Αυτό το ποίημα το έγραψε ο μεγάλος ζωγράφος λίγο πριν από το τέλος της ζωής του:
Μεθυσμένα τα μάτια μου από ομορφιά
κι η ψυχή μου ανυπόμονη να βρει τη σωτηρία.
Για ν’ ανέβω στον ουρανό,
άλλο δεν έχω παρά των ωραίων πραγμάτων τη θέα.