Το ψυχοκοινωνικό υπόβαθρο του εγκλήματος που συγκλόνισε την Κύπρο

Ανατομία μιας τραγωδίας…

Ο Κλινικός Ψυχολόγος, Μιχάλης Πυργάς, αναλύει και εξηγεί στη "Σ" τους λόγους που οπλίζουν ένα άτομο και το οδηγούν στη διάπραξη ενός τέτοιου ειδεχθούς εγκλήματος, παρόμοιου με αυτό που έγινε στον Στρόβολο

Η ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΨΗ,
η κτητικότητα, η ζήλια και η ανάγκη ελέγχου, αποτελούν την πρώτη εύφλεκτη ύλη που πυροδοτεί αυτήν τη συμπεριφορά

ΤΟΥ ΜΑΡΙΟΥ ΑΔΑΜΟΥ
Το ψυχικό και ψυχοκοινωνικό υπόβαθρο του εγκλήματος που συγκλόνισε πρόσφατα το παγκύπριο με τη διπλή δολοφονία (μητέρας - κόρης), απόπειρα φόνου τρίτου προσώπου και την αυτοχειρία αναδεικνύει σήμερα η "Σ". Για το πολύ σοβαρό αυτό ζήτημα ζήτησε και καταγράφει τις απόψεις του Εγγεγραμμένου Κλινικού Ψυχολόχου, Μιχάλη Πυργά. Εξηγώντας την περίπτωση του διπλού φονικού και της αυτοχειρίας που συγκλόνισε το παγκύπριο την περασμένη βδομάδα, ο κ. Πυργάς έκανε λόγο για το φαινόμενο συζυγοκτονία-παιδοκτονία-αυτοκτονία. Όπως είπε, το φαινόμενο αυτό "είναι η δολοφονία μιας γυναίκας από τον σύντροφό της. Στη συνέχεια, δολοφονεί τους όμαιμους συγγενείς του (τα παιδιά του) και αυτοκτονεί". Ερωτηθείς τι μπορεί να "οπλίσει" ένα άτομο, ώστε να φτάσει στο σημείο να διαπράξει ένα τέτοιο έγκλημα, υπέδειξε πως "συνήθως, ο σύντροφος υποψιάζεται τη σύντροφό του για απιστία ή οργίζεται όταν αυτή θέλει να τερματίσει τη σχέση και να τον εγκαταλείψει".

Τα αίτια
Ερωτηθείς τι μπορεί να οδηγήσει κάποιον σε αυτή την αποτρόπαια πράξη, ο κ. Πυργάς τόνισε πως αυτό οφείλεται σε διάφορους παράγοντες, όπως:
(α) η εγκατάλειψη: Ο σύντροφος, του παρέχει ένα αίσθημα ύπαρξης. Εάν ο συμβιωτικός σύντροφος παραμείνει αδιάφορος ή μη διαθέσιμος και επίκειται χωρισμός, το άτομο με τον ανασφαλή δεσμό καταρρέει, παλινδρομεί και διαλύεται. Αρνείται να δεχτεί τον χωρισμό και αντιδρά εκρηκτικά και επιθετικά. Αισθάνεται απελπισία, θλίψη, έντονο άγχος απόρριψης και ζήλια, η οποία μετατρέπεται σε οργή. Δεν είναι σε θέση να ασκήσει αποτελεσματικό συναισθηματικό έλεγχο και, ως εκ τούτου, θεωρεί τη δολοφονία του συντρόφου και των παιδιών του, καθώς και την αυτοκαταστροφικότητα, ως τη μόνη "διέξοδο"
(β) η κτητικότητα και η ζήλια: Θεωρούν τον σύντροφο αποκλειστική ιδιοκτησία τους. Παρουσιάζουν εμμονές με την ηθική του συντρόφου και την απιστία. Η παρανοϊκή ζήλια οδηγεί σε οργή, η οποία σταδιακά συσσωρεύεται και ενδέχεται να οδηγήσει στη δολοφονία του συντρόφου και στην αυτοκαταστροφικότητα.
(γ) ο έλεγχος: Όταν ο σύντροφος πάρει απόσταση από τη σχέση, το άτομο με τον ανασφαλή δεσμό βιώνει άγχος, λόγω της απώλειας του ελέγχου. Το άγχος του τον κινητοποιεί να προσπαθήσει να επανακτήσει τον έλεγχο και την πρόσβαση πάνω στον σύντροφο. Η απόπειρα για έλεγχο συνήθως συνεχίζεται και μετά τον χωρισμό. Είναι γι' αυτό που, σε πολλές περιπτώσεις, ένας σύντροφος θα δεχτεί απειλή, επίθεση ή κακοποίηση από τον πρώην σύντροφο. Μπορεί να φτάσει στο σημείο της δολοφονίας και της αυτοκαταστροφικότητας, θέλοντας με αυτή την πράξη να επιβάλει τον έλεγχο.

Το προφίλ του δράστη
Σε άλλο ερώτημα, για το κατά πόσον υπάρχει κάποιο προφίλ στη συμπεριφορά του συζυγοκτόνου-παιδοκτόνου, ο κ. Πυργάς υπέδειξε πως σχεδόν αποκλειστικά είναι άντρες ηλικίας 18 με 60 ετών. "Συνήθως είναι άτομα με άκαμπτα όρια, καχύποπτα για τη σεξουαλική ηθική του συντρόφου, παρουσιάζουν έντονη ζήλια, κτητικότητα και κυριαρχία πάνω στους άλλους. Συχνά έχουν χαμηλή αυτοπεποίθηση, αν και προβάλλουν μια εικόνα υπερ-αυτοπεποίθησης. Οι πλείστοι κουβαλούν παιδικές τραυματικές εμπειρίες. Υπάρχει, συχνά, κατάχρηση εξουσίας και άσκηση βίας. Ορισμένοι παρουσίαζαν προγενέστερη αυτοκαταστροφική συμπεριφορά. Συνήθως, παρουσιάζουν ψυχοσυναισθηματικές διαταραχές, όπως κατάθλιψη, διαταραχή μετα-τραυματικού άγχους, μεταιχμιακή οργάνωση προσωπικότητας και εξαρτημένη διαταραχή προσωπικότητας".

Παράγοντες που οδηγούν στην έσχατη πράξη
Ερωτηθείς, εάν υπάρχουν κάποιοι παράγοντες που αυξάνουν τον βαθμό επικινδυνότητας αυτού του φαινομένου, ο κ. Πυργάς υπέδειξε πως, για τον δράστη, ανάμεσα σε άλλους παράγοντες, περιλαμβάνεται η ύπαρξη ιστορικού ψυχοσυναισθηματικών διαταραχών (κυρίως κατάθλιψης και διαταραχών προσωπικότητας), ιστορικού βίας, προηγούμενες απόπειρες αυτοκτονίας και χρήση ουσιών. Όσον αφορά το θύμα, σημείωσε, παράγοντες επικινδυνότητας αποτελούν το νεαρόν της ηλικίας, η μεγάλη διαφορά μεταξύ των συντρόφων (10 χρόνια και περισσότερα) και ο πρόσφατος ή επικείμενος χωρισμός. Σε σχόλιό μας ότι έχει λεχθεί πως ο φόβος της εγκατάλειψης (άγχος αποχωρισμού) είναι ένας παράγοντας που εμπλέκεται στην ενδο-οικογενειακή βία και ερωτηθείς κατά πόσον ένας τέτοιος παράγοντας συνδέεται με τη συζυγοκτονία-παιδοκτονία-αυτοκτονία, ο κ. Πυργάς απάντησε καταφατικά. "Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Το είδος και η ποιότητα του δεσμού που αναπτύσσεται μεταξύ του βρέφους και της μητέρας (ή του κηδεμόνα) τους πρώτους 24 μήνες της ζωής θεωρείται καθοριστικός για την ανάπτυξη της προσωπικότητας και του τρόπου με τον οποίο το άτομο, ως ενήλικας, θα σχετίζεται με τους άλλους ανθρώπους. Απώλεια ή διάρρηξη του συναισθηματικού δεσμού ενδέχεται να οδηγήσει σε ταχεία μείωση της σωματικής και ψυχικής υγείας, σε μαρασμό, ακόμα και σε θάνατο. Έχει παρατηρηθεί ότι τα βρέφη μπορεί να ασθενήσουν, να πέσουν σε μαρασμό και να πεθάνουν, εάν δεν υπάρχει συναισθηματικός δεσμός μεταξύ τους και του κηδεμόνα, ακόμα και όταν υπάρχει ικανοποιητική παροχή τροφής. Όταν η μητέρα είναι συνεπής, καταπραϋντική, ανταποκρίνεται άμεσα και δείχνει ευαισθησία, τότε το παιδί αισθάνεται ασφάλεια και αποδοχή. Αντίθετα, όταν η μητέρα δείχνει ασυνέπεια, έλλειψη σταθερότητας, αδιαφορία, ψυχρότητα, το παιδί βιώνει άγχος, ανασφάλεια, και θυμό. Συνεπώς, το παιδί λαχταράει να έρθει σε συναισθηματική επαφή για να απαλύνει την ανάγκη του για αγάπη, αλλά, ταυτόχρονα, αισθάνεται ευάλωτο, φοβάται την εξάρτηση, την εγκατάλειψη και την απώλεια", συμπλήρωσε ο κ. Πυργάς.

Παιδικά βιώματα και συντροφικότητα
Σε συνέχεια με τα προαναφερθέντα ερωτήματά μας μας, ο κ. Πυργάς τόνισε πως αυτά τα παιδικά βιώματα με τον δεσμό επηρεάζουν τη συντροφικότητα στους ενήλικες. "Λειτουργούν σαν πρίσμα μέσα από το οποίο το άτομο ερμηνεύει και αναλύει τις σχέσεις του με τους άλλους. Άτομα με ασφαλή δεσμό αισθάνονται άνεση με τη συντροφικότητα και με την αυτονομία στις σχέσεις. Όμως, άτομα με ανασφαλή δεσμό, κουβαλούν τις ανικανοποίητες συναισθηματικές τους ανάγκες στη σχέση με τον σύντροφο, αισθανόμενοι μια 'συναισθηματική πείνα'. Ως αποτέλεσμα, μπορεί να γίνονται απαιτητικοί και απεγνωσμένοι στην προσπάθειά τους να 'χορτάσουν' αποδοχή. Δημιουργούν 'συμβιωτικές σχέσεις' στις οποίες συγχωνεύονται με τον σύντροφο, για να απαλύνουν το τραύμα της συναισθηματικής σύνδεσης που κουβαλούν. Όμως, σε κάποιες περιπτώσεις, μέσα από τον ψυχαναγκασμό της επανάληψης, θα επαναλάβουν μια σχέση στην οποία θα προσπαθήσουν να αγκιστρωθούν από τον σύντροφο, αλλά ο σύντροφος δεν θα παραμείνει συναισθηματικά διαθέσιμος. Συνεπώς, θα αισθανθούν ματαίωση, οδύνη και οργή", εξήγησε περαιτέρω.

Τα στάδια της συμβιωτικής σχέσης
Κληθείς να αναφέρει ποια είναι τα στάδια μια συμβιωτικής σχέσης, ο κ. Πυργάς επισήμανε πως, αρχικά, οι σύντροφοι είναι τρελά ερωτευμένοι. "Υπερτονίζουν τις ομοιότητες και ελαχιστοποιούν τις διαφορές τους. 'Λιώνει' ο ένας μέσα στον άλλο, δημιουργώντας ένα ψυχικό κράμα. Στη συνέχεια, ο σύντροφος μπορεί να κουραστεί, να βιώσει αυτή την 'ένωση' σαν αποπνικτική, αποστραγγιστική και περιοριστική. Συνεπώς, θα προσπαθήσει να πάρει συναισθηματική απόσταση και αυτονομία. Το άτομο με τον ανασφαλή δεσμό μπορεί να βιώσει αυτή την απόσταση σαν απόρριψη ή εγκατάλειψη. Ενεργοποιούνται μέσα του οι παιδικές εμπειρίες με τον συναισθηματικό δεσμό. Οι αμυντικοί του μηχανισμοί είναι εύθραυστοι, λόγω των παρελθουσών εμπειριών. Κατακλύζεται από άγχος, λόγω της θεωρούμενης απώλειας του συντρόφου. Και προσπαθεί να επανακτήσει πρόσβαση στον σύντροφο, μέσω της προσκόλλησης και του έντονου ελέγχου", συμπλήρωσε.


Τραύμα που θα φέρουν μια ζωή…
Όσον αφορά τη συναισθηματική διαμόρφωση παιδιών σε περιπτώσεις που επιζούν αυτού του τραυματικού γεγονότος, ο Μιχάλης Πυργάς υπέδειξε: "Οι επιπτώσεις στα παιδιά επιζώντες είναι άμεσες και δηλητηριώδεις. Έχουν απολέσει και τους δύο γονείς τους και ενδέχεται να έχουν τραυματιστεί σωματικά κατά τη διάρκεια του γεγονότος. Ο κόσμος τους δεν θα είναι ποτέ ο ίδιος. Αν είναι ανήλικα, περνούν στην κηδεμονία συγγενών. Συχνά, τα παιδιά επιζώντες παρουσιάζουν κατάθλιψη και διαταραχή μετα-τραυματικού άγχους και προβλήματα συμπεριφοράς, ειδικά εάν ήταν αυτόπτες μάρτυρες του γεγονότος. Εκτός από την τραυματική επίδραση του γεγονότος, τα παιδιά επιζώντες μπορεί να τραυματιστούν και από άλλα γεγονότα εκτός από το συμβάν, όπως πολλαπλές ανακριτικές διαδικασίες από διάφορες υπηρεσίες της πολιτείας, ανυπαρξία εχεμύθειας και το κοινωνικό στίγμα που θα τους ακολουθεί.