Το μήνυμα ανθρωπιάς που στέλνουν τα σεμινάρια κατάρτισης δημοσίων λειτουργών, από την Κύπρο

Υπό την αιγίδα του Ταμείου Αλληλεγγύης του Υπουργείου Εσωτερικών και με τη χρηματοδότηση του Ευρωπαϊκού Ταμείου Προσφύγων πραγματοποιήθηκαν την Πέμπτη, 15/05/2014 και την Παρασκευή, 16/05/2014, τα δύο πρώτα σεμινάρια του έργου «Κατάρτιση δημοσίων λειτουργών (ιατρικών λειτουργών, ψυχολόγων κτλ) για διαπίστωση βασανιστηρίων και ανίχνευση ειδικών αναγκών σε θύματα βασανιστηρίων», τα οποία έλαβαν χώραν στις εγκαταστάσεις του CIIM, με τη σύμπραξη της εταιρείας συμβουλευτικής MarketMentoro. Εισηγητής ήταν ο καθηγητής ψυχιατρικής, Thomas Wenzel, ο οποίος κατατόπισε τους συμμετέχοντες για το περιεχόμενο του Πρωτοκόλλου της Κων/πολης, το οποίο, όπως διαπιστώθηκε, αγνοείται σε μεγάλο βαθμό. Το ακροατήριο αποτελείτο από ιατρούς, νομικούς, ιατρικούς λειτουργούς, ψυχολόγους, σωφρονιστικούς υπαλλήλους, αστυνομικούς και γενικά επιστήμονες διαφόρων κλάδων, που έχουν έρθει στο παρελθόν ή είναι πιθανόν να έρθουν στο μέλλον, σε επαφή με θύματα βασανιστηρίων.

Η εκπαίδευση ξεκίνησε καταρτίζοντας τους ακροατές, αναφορικά με το περιεχόμενο του Πρωτοκόλλου της Κων/πολης. Πρόκειται για μία διεθνή συνθήκη που απαγορεύει τα βασανιστήρια και υποδεικνύει στους επιστήμονες, που συναντούν θύματα βασανιστηρίων, πώς να τα αντιμετωπίσουν και πώς να ανιχνεύσουν τα σημάδια βασανισμού στο σώμα και την ψυχολογία τους. Για τη διασφάλιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων θεσμοθετήθηκε μάλιστα και το Ε.Δ.Α.Δ., προκειμένου να έχει πρόσβαση ο κάθε πολίτης και να μπορεί να καταγγείλει οποιαδήποτε εμπειρία κακομεταχείρισης έχει υποστεί.

Τα ζητήματα που τέθηκαν και αναλύθηκαν εκτενώς αφορούσαν τη νομική φύση του βασανισμού και τα επίδικα θέματα που προκύπτουν από την πράξη αυτή, καθώς και τις καταγγελίες στις οποίες πρέπει να προβαίνουν τα ίδια τα θύματα ή οι παρατηρητές του φαινομένου του βασανισμού. Ωστόσο, η εκπαίδευση εστίασε ακόμη και στον ιατρικό τομέα και πιο συγκεκριμένα στην εξεύρεση της κατάλληλης αντίδρασης απέναντι στον βασανισμό και το πώς μπορεί το κάθε κράτος ξεχωριστά να συμβάλει στη βελτίωση της ψυχολογικής και σωματικής κατάστασης ενός θύματος. Επιπροσθέτως, ένα μείζονος σημασίας θέμα που συζητήθηκε, ήταν το φαινόμενο της σιωπής, δηλαδή της μη καταγγελίας από μέρους των θυμάτων. Το σκοτεινό αυτό φαινόμενο λαμβάνει χώραν, κυρίως, λόγω φόβου, απειλής ή συχνά και για λόγους πολιτιστικής κουλτούρας. Όσο απόμακρο κι αν φαίνεται για τη δική μας συνείδηση, είναι πράγματι αλήθεια ότι σε συγκεκριμένες χώρες, η παραδοχή του βασανισμού αποτελεί ένδειξη ανηθικότητας.

Στη διήμερη αυτή επαφή με τον εκπαιδευτή Thomas Wenzel δόθηκαν, ακόμη, οι κατάλληλες οδηγίες στους λειτουργούς, ώστε να είναι ιδιαιτέρως προσεκτικοί κατά τις συνεντεύξεις με τα θύματα και να βοηθούν ουσιαστικά την τραυματισμένη ψυχολογική υπόσταση του θύματος, χωρίς να την επιβαρύνουν. Τούτο σημαίνει ότι ο βασανισμός δεν έχει μόνο σωματική έκφανση, δηλαδή δεν εμφανίζεται μόνο με τη μορφή κακώσεων, αλλά περιλαμβάνει, επιπροσθέτως, και την ψυχολογική υφή, η οποία πρέπει να αντιμετωπίζεται με προσοχή και χωρίς καθυστέρηση. Μάλιστα, σημειώθηκε, ιδιαιτέρως, ότι ο επιστήμονας που θα αναλάβει την απόσπαση της μαρτυρίας από το θύμα πρέπει να είναι ανεξάρτητος και άσχετος με την υπόθεση, κυρίως για να του εμπνεύσει εμπιστοσύνη και να τον βοηθήσει να αποτινάξει το αίσθημα της ντροπής. Το τελευταίο καλλιεργείται πολύ συχνά στα θύματα, καθώς οι δράστες έχουν την τάση να μεταθέτουν την ευθύνη της πράξης τους. Ως αποτέλεσμα, ενοχικά σύνδρομα κατακλύζουν την ψυχοσύνθεση των θυμάτων, τα οποία δεν τολμούν να καταγγείλουν την πράξη, πιστεύοντας ότι τους αναλογεί μερίδιο ευθύνης. Άλλοτε πάλι, τα άτομα που έχουν υποστεί βασανισμό περνούν σε μία φάση άρνησης κι αντίφασης, βιώνοντας απώλεια μνήμης ή έλλειψη συγκέντρωσης, γεγονός που οφείλεται σε μετατραυματικό σοκ. Η κατάσταση αυτή αντιμετωπίζεται ιατρικά και ψυχιατρικά, μέσω των συστημάτων αξιολόγησης της κατάστασης και κατηγοριοποίησης των συμπτωμάτων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα του μετατραυματικού σοκ αποτελούν οι διαταραχές. Αυτές μπορούν να εκδηλωθούν με εφιάλτες, διαταραχές ύπνου και γενικά με την «αποσύνδεση» του εγκεφάλου, δηλαδή την καθήλωσή του, στην επικίνδυνη κατάσταση που βίωσε και την άρνησή του να ξεπεράσει το τραύμα. Συχνά, πάλι, το φαινόμενο αυτό λαμβάνει χώραν με τη μορφή παραισθήσεων, σύγχυσης ή και ψυχώσεων. Ωστόσο, σε αυτό το σημείο αξίζει να ειπωθεί ότι οι μαρτυρίες που λαμβάνονται από άτομα που πάσχουν από το παραπάνω σύνδρομο δεν μπορούν να υπολογίζονται ως ιδιαίτερης σημασίας. Η κατάσταση αυτή επιδεινώνεται, μάλιστα, όταν το πρόσωπο που εξετάζεται είναι ταυτόχρονα θύμα βασανισμού, αλλά και μάρτυρας.

Σε κάθε περίπτωση, ο εμπειρογνώμων που θα συντάξει την έκθεση αναφορικά με την εκάστοτε υπόθεση βασανισμού πρέπει να είναι υπομονετικός και να προσεγγίζει το θύμα, εμπνέοντάς του σεβασμό και αξιοπιστία, τηρώντας πάντα το ιατρικό απόρρητο. Η έκθεση και η δημοσίευση, συνήθως, στις συνειδήσεις των θυμάτων αντιστοιχούν στη διαπόμπευση. Για τον λόγο αυτό, ο λειτουργός πρέπει να κερδίσει την εμπιστοσύνη του ατόμου που εξετάζει, ακόμη κι αν στην αρχή αυτό αρνείται να συνεργαστεί, να ενημερωθεί πλήρως για το ιστορικό του, να το εξετάσει σωματικά και ψυχικά και μετά να καταλήξει στη διάγνωση.

Μεταξύ της πληθώρας παραδειγμάτων που αναφέρθηκαν, κατά την εκπαίδευση, το πιο εύστοχο και επίκαιρο ήταν αυτό της αποζημίωσης της Κύπρου από τη γειτονική Τουρκία, για την εισβολή του 1974. Πρόκειται για μια ετυμηγορία που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ιστορική, καθώς το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων επέβαλε στην Τουρκία την καταβολή αποζημίωσης ύψους 90 εκατ. ευρώ για την εισβολή και τη συνεχιζόμενη κατοχή του βόρειου τμήματος του νησιού. Η Τουρκία είναι υποχρεωμένη να καταβάλει το ποσόν αυτό, το οποίο, μάλιστα, αποτελεί τη μεγαλύτερη ποινή που έχει επιβληθεί ποτέ από το ΕΔΑΔ, εντός τριών μηνών. Σε περίπτωση που αυτή δεν ανταποκριθεί, η ποινή επιβαρύνεται με τόκο ίσο με το βασικό επιτόκιο της ΕΚΤ συν 300 μονάδες βάσης. Ωστόσο, πρέπει να γνωρίζουμε ότι η απόφαση αυτή είναι απλώς η συνέχεια της καταδίκης της Τουρκίας από το ΕΔΑΔ, στην υπόθεση Κύπρος εναντίον Τουρκίας, η οποία είχε εκδικαστεί τον Μάιο του 2001. Η Ολομέλεια του Δικαστηρίου είχε διαπιστώσει πολλαπλές και συνεχιζόμενες παραβιάσεις της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΣΑΔ) και καταδίκασε την Τουρκία για την εισβολή και τη συνεχιζόμενη κατοχή. Όμως, τότε, είχε επιφυλαχθεί να ανακοινώσει την ποινή που θα επέβαλλε σε μεταγενέστερο στάδιο.

Συνεπώς, το έργο «Κατάρτιση δημοσίων λειτουργών (ιατρικών λειτουργών, ψυχολόγων κτλ) για διαπίστωση βασανιστηρίων και ανίχνευση ειδικών αναγκών σε θύματα βασανιστηρίων» καθίσταται για την Κύπρο πιο επίκαιρο από ποτέ, καθώς το 1974 πραγματοποιήθηκαν βασανισμοί και αιχμαλωσίες, για τις οποίες δόθηκε η παραπάνω αποζημίωση. Για μία χώρα, επομένως, η οποία έχει υπάρξει θύμα βασανιστηρίων στην πρόσφατη ιστορία, είναι καθήκον και δικαίωμα να καταρτίσει το σύνολο των φορέων της, ώστε να τηρήσει μελλοντικά μία συμπεριφορά - πρότυπο προς τα θύματα κακομεταχείρισης, αναδεικνύοντας έτσι την κοινωνική της ευαισθησία και την πρόθεσή της να διασφαλίσει τα ανθρώπινα δικαιώματα. Άλλωστε, στο επίσης πολύ πρόσφατο παρελθόν, η ίδια χώρα έχει κατηγορηθεί για κακομεταχείριση προσφύγων από τη Διεθνή Αμνηστία. Η κατάσταση αυτή επιβάλλει διπλά την υλοποίηση των σεμιναρίων, ώστε να υπερβούμε την παραπάνω αντίφαση και να αναδείξουμε ως υπέρτατη αξία τον ίδιο τον άνθρωπο, διδασκόμενοι από την ιστορία και διορθώνοντας τα κακώς κείμενα.

Η εκπαίδευση θα ολοκληρωθεί στις 29 και 30 Μαΐου στο CIIM, όπου θα λάβουν χώραν τα τελευταία δύο σεμινάρια του προγράμματος. Στόχος μας είναι, με την περάτωση του έργου, να πραγματωθεί το όραμά μας για την ίδρυση μίας αλληλέγγυας και ανθρωποκεντρικής δομής μέσα στη χώρα μας, η οποία θα αποτελεί παράδειγμα προς μίμηση σε διεθνές επίπεδο.

Κατερίνα Παναγιωτοπούλου
Marketmentoro Ltd