Κριτική

Ένας Εχθρός του Λαού
ΘΟΚ

Ο Σέρβος σκηνοθέτης Nikita Milivojevic προσκλήθηκε στον ΘΟΚ και σκηνοθετεί τον κλασικό ‘Εχθρό του Λαού’ του Σκανδιναβού Ίψεν, μόνο που, συνειδητά και με πλάνο, του έχει αλλάξει τα φώτα κατά πώς φαίνεται… Από την Αργυρώ Τουμάζου

O Milivojevic ταξιδεύει την Ευρώπη με τις σκηνοθεσίες του. Πρόσφατα στο Λονδίνο, πιο πριν στην Μπιενάλε Βενετίας όπου έλαβε μέρος με τη νεοσύστατη ομάδα του από το Βελιγράδι και θεατρικό βασισμένο σε απαντήσεις email από Σέρβους μετανάστες. Δεύτερό του σπιτικό έγινε η Ελλάδα τα τελευταία δέκα χρόνια. Πρωτοκλήθηκε από το Αμόρε, μετά βρέθηκε στη Θεσσαλονίκη, ενώ πρόσφατα δούλεψε στο Εθνικό Θέατρο, για την επιτυχημένη ‘Μητέρα του σκύλου’ του Παύλου Μάτεσι. Είναι από τους σκηνοθέτες που καταπιάνεται λεπτομερώς και άφοβα με τα κείμενα, κλασικά, λογοτεχνικά και όχι. Στη χώρα του -όπου το 95% είναι κρατικά θέατρα και το ‘ελεύθερο’ θέατρο είναι καινοτομία- δραματοποίησε με την ομάδα του το μεσοπολεμικό ιστορικό μυθιστόρημα ‘Η γέφυρα του Δρίνα’ του νομπελίστα Ivo Andri? και το παρουσίασε με επιτυχία στο Dusseldorf. “Ξέρετε” μου λέει, “όταν κάνεις θεατρική διασκευή, πρέπει κατά κάποιο τρόπο να βγει ένα καινούργιο έργο, γιατί άλλα κόβεις κι άλλα αλλάζεις. Για την ακρίβεια φτιάχνεις ένα νέο ‘σενάριο του έργου’. Εγώ πιστεύω ότι κάθε έργο πρέπει να μετασχηματίζεται για να βγει στη σκηνή. Και το κάνω σχεδόν πάντα, τα έργα το χρειάζονται”. Δηλαδή; “Κρατώ την κύρια ιδέα του έργου που με ελκύει και μετά προσπαθώ να χειριστώ την ιδέα αυτή και το υλικό με τρόπο που να αφορά εμένα και τον καιρό μου, να βρω μία γλώσσα που είναι η δική μας”.

O ‘εχθρός’ του Ίψεν
Έργο συναισθηματικά υπέροχο και οικολογικό, αλλά με μια θεατρικότητα ξεπερασμένη, οπότε εύκολα γεννιέται η ανησυχία ότι μια προσπάθεια εκσυγχρονισμού ενδέχεται να το καταστρέψει κιόλας. Και δεν είναι λίγα τα πρόσφατα παραδείγματα που είχαμε στις παραγωγές του ΘΟΚ. “Έτσι ακριβώς ένιωσα κι εγώ για το έργο και το ξέρω καιρό. Στον Ίψεν βρίσκω συχνά τις δυνατές ιδέες του περισσότερο ενδιαφέρουσες παρά τον τρόπο που τις γράφει. Δραματουργικά είναι ακόμα μοντέρνος, με γλώσσα αρχαϊκή και παλιομοδίτικη. Άρα χρειάζεται να διορθώσεις τη γλώσσα, να τη μετατρέψεις σε κάτι πιο κοντά με τη δική μου εμπειρία που να μπορεί συνάμα να γίνει κοινή μας εμπειρία με το κοινό. Στη συγκεκριμένη παραγωγή είχα την ελληνική μετάφραση αλλά και τη σερβική διασκευή που είχα κάνει, μεταφέροντάς την ουσιαστικά στα ελληνικά”. Είναι σημαντικό να εκσυγχρονίζονται τα έργα; “Γενικά είναι σημαντικό να γίνει σύγχρονο το έργο. Μερικές φορές αυτή η σύγχρονη γλώσσα είναι πολύ άμεση, άλλες φορές πιο διακριτική, αλλά κάτι που μπορεί να το μοιραστεί το κοινό συναισθηματικά. Πάντως, στη δουλειά του θεάτρου τα πράματα δεν διαφέρουν πολύ από χώρα σε χώρα. Η δουλειά μου είναι πάντα να βάλω φαντασία στο θέαμα, να το κάνω ενδιαφέρον σε θεατρική γλώσσα, να αγγίξω το κοινό με κάποιο τρόπο”.

Form over matter
Βλέπουμε διάφορους σκηνοθέτες με μεγάλα οράματα, αλλά τελικά στις παραγωγές τους, η σκηνοθετική φόρμα είναι τόσο υπερβολική που υπερκεράζει το έργο. Είναι συχνό φαινόμενο; “Ναι, συμβαίνει πολύ συχνά, και είναι κάτι που πολεμώ”. Πώς καταφέρνετε να το χειρίζεστε; “Για να ‘μαι ειλικρινής βρίσκω ότι το πιο σημαντικό στοιχείο που πρέπει να κρατηθεί σε μια παράσταση είναι το συναίσθημα, η συγκίνηση. Το θέατρο είναι ένα πεδίο που ερευνά τα συναισθήματα κι αυτό σημαίνει ότι η φόρμα δεν μπορεί να είναι ισχυρότερη της συγκίνησης, αλλά να τη στηρίζει”. Τι σε προστατεύει εσένα από αυτή την ανισορροπία; “Τα δικά μου κριτήρια. Νομίζω απλά το προσωπικό μου γούστο, έτσι κοντρολάρω τα πράματα στη σκηνή. Μου είναι εύκολο να διακρίνω τέτοιες ανισορροπίες”. Όχι όμως και το κοινό απ’ ό,τι φαίνεται. “Αυτός ο εντυπωσιασμός με τη φόρμα, να σας πω την αλήθεια, πιστεύω ότι είναι ένα μεγάλο ψέμα, κι υπάρχει σ’ όλες τις τέχνες, και μάλιστα στον καιρό μας γενικά ο κόσμος εντυπωσιάζεται από τη φόρμα, το πακετάρισμα. Απ’ έξω φαντάζει ωραία και από μέσα τίποτα. Είναι και ένα μεγάλο τρικ της κοινωνίας μας γενικότερα αυτό. Και πουλιέται εύκολα. Και είναι λάθος. Ευτυχώς, δεν μπορείς να πουλήσεις σε όλους”.

Νεωτερισμοί παραγωγής
Από τα πιο σημαντικά στοιχεία της παραγωγής είναι η πολυπροσωπία των ρόλων. “Έχουμε τον κεντρικό χαρακτήρα, τον Δρ. Στόκμαν, που τον ερμηνεύουν εννέα άτομα. Για την ακρίβεια όλοι οι ηθοποιοί ερμηνεύουν διάφορους χαρακτήρες όλη την ώρα”. Ρωτώ γιατί; “Βρίσκω ότι όλοι μας έχουμε την ευκαιρία στη διάρκεια της ζωής μας να υπάρξουμε σαν Δρ. Στόκμαν, να πούμε την αλήθεια και να πολεμήσουμε γι’ αυτήν σε κάτι που μας αφορά, αντί να μείνουμε σιωπηλοί. Θέλω να δείξω και τις δύο πλευρές. Οπότε προσφέρω αυτή την ευκαιρία και στους ηθοποιούς μου!”. Αμάν πόσο θα τους φρίκαρε αυτό! Γελά. “Εξεπλάγην σίγουρα. Αλλά είναι πιο ενδιαφέρον να παίζεις διαφορετικούς χαρακτήρες παρά ένα μόνο, ακόμα και γυναίκες παίζουν ανδρικούς ρόλους όπως του δημάρχου. Στο δε τέλος της παραγωγής, συνεχίζει αυτή η ιδέα με έναν κατάλογο 50 διαφορετικών, ιστορικών ατόμων, που για μας έδρασαν σαν τον Δρ. Στόκμαν, πολέμησαν για τις ιδέες τους και άλλαξαν κατεστημένα, όπως για παράδειγμα ο Νέλσον Μαντέλα. Η ιδέα βέβαια είναι ότι πάντα, μέσα από την ιστορία του ανθρώπου, μια μειονότητα βλέπει την αλήθεια και πολεμά για την αλλαγή, μέχρι σήμερα”.
Το καλό είναι ότι η αυτοσχεδιαστική εργασία των ερμηνευτών τούς οδηγεί στο να παίζουν σαν ομάδα, με κοινό ερμηνευτικό κώδικα. Ακόμα ένα ασυνήθιστο στοιχείο για Ίψεν είναι και η ζωντανή μουσική! Μη μου πεις ότι τραγουδούν και χορεύουν πάλι, θα μαχαιρωθώ! “Όχι φτάνει πια musicals” προσθέτει και γελάμε. “Εδώ η μουσική λειτουργεί μόνο σε ατμοσφαιρικό, συναισθηματικό και συνδετικό επίπεδο”.