Ο τίτλος του άρθρου είναι η δική μου ελεύθερη μετάφραση του τίτλου του βιβλίου «The Lusifer Effect», του Αμερικανού καθηγητή ψυχολογίας Philip Zimbardo και αναφέρεται στον Εωσφόρο, τον αρχάγγελο που, σύμφωνα με τη χριστιανική θεολογία, επαναστάτησε εναντίον του Θεού και διώχτηκε στην κόλαση μαζί με άλλους εκπεσόντες αγγέλους, όπου μεταμορφώθηκε στον σατανά ή διάβολο…

Θυμήθηκα το βιβλίο ακούγοντας το περασμένο Σάββατο (25.1.2014) τον δήμαρχο Λευκωσίας Κωνσταντίνο Γιωρκάτζη να μιλά στην εκδήλωση για τη Διεθνή Ημέρα Μνήμης Ολοκαυτώματος και να μας υπενθυμίζει ότι «το Ολοκαύτωμα αφορά όλους μας, γιατί αυτό το έγκλημα διαπράχθηκε, ή αν θέλετε εφαρμόστηκε από φυσιολογικούς, συνηθισμένους ανθρώπους σαν εσάς κι εμένα, ανθρώπους που -πέρα από τους τερατώδεις, διεστραμμένους ηγέτες του ναζιστικού, ολοκληρωτικού καθεστώτος- θα μπορούσατε να συναντήσετε στο μπακάλικο, στο λεωφορείο, στη δουλειά».

Η ψυχολογία της ζωής στη φυλακή και η ικανότητα του «καλού», συνηθισμένου ανθρώπου, κάτω από κάποιες συνθήκες πίεσης να γίνεται «κακός», να διαπράττει τις πιο απίστευτες αγριότητες και να αποβάλλει το περίβλημα του πολιτισμού, είναι το θέμα του βιβλίου «The Lusifer Effect», εμπνευσμένου από το εκπληκτικό «Πείραμα της φυλακής Stanford» που ο 80χρονος σήμερα Αμερικανός Καθηγητής Philip Zimbardo έκανε το 1971 στο Πανεπιστήμιο Stanford, με κρατική χρηματοδότηση.

Σύμφωνα με το Πείραμα, 24 κλινικά υγιείς (σωματικά και ψυχικά) εθελοντές φοιτητές, δέχτηκαν να γίνουν οι μισοί «κατάδικοι» και οι άλλοι μισοί «δεσμοφύλακες» σε μια ψεύτικη φυλακή στο υπόγειο του κτιρίου του τμήματος ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Stanford για ένα διάστημα δύο εβδομάδων και να παίξουν τους ρόλους τους, όπως οι ίδιοι νόμιζαν. Όμως το πρωτοποριακό αυτό εγχείρημα κράτησε μόνο έξι μέρες(!), αφού οι συμμετέχοντες δεν άντεξαν το συναισθηματικό τραύμα που τους προκάλεσε η όλη κατάσταση…

Με άλλα λόγια, άρχισαν πολύ γρήγορα να «ζουν» τον ρόλο τους και να συμπεριφέρονται οι μισοί σαν σαδιστές και καταπιεστικοί δεσμοφύλακες και οι άλλοι μισοί σαν καταπιεσμένοι και οργισμένοι κατάδικοι! Ενώ τις πρώτες ώρες του Πειράματος, οι «κατάδικοι» πείραζαν τους «δεσμοφύλακες» και δεν τους έπαιρναν στα σοβαρά, σύντομα διαπίστωσαν ότι οι «δεσμοφύλακες» απαιτούσαν πραγματικά πλήρη υπακοή και πειθαρχία…

Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να αρχίσει μια σειρά καβγάδων μεταξύ τους, με τους «δεσμοφύλακες» να επιβάλλουν φυσικές τιμωρίες και ασκήσεις στους «φυλακισμένους», ενώ τη δεύτερη κιόλας μέρα ξέσπασε ανταρσία από τους δεύτερους, που κλειδώθηκαν στα «κελιά» τους σε ένδειξη διαμαρτυρίας.

Τότε οι «δεσμοφύλακες» μπούκαραν στα «κελιά» χρησιμοποιώντας ακραία βία, έσπασαν στο ξύλο τους «αντάρτες» και έκλεισαν στην απομόνωση τους αρχηγούς τους!
Σε μιαν άλλη περίπτωση, οι «δεσμοφύλακες» έβαλαν έναν «χαφιέ» ανάμεσα στους «κατάδικους», πληροφορήθηκαν από αυτόν ότι οργάνωναν απόπειρα απόδρασης, με αποτέλεσμα να συλλάβουν τους δύο συμφοιτητές τους που ηγούνταν αυτής της προσπάθειας και να τους τιμωρήσουν με περισσότερες σωματικές ασκήσεις και καθάρισμα των τουαλέτων…

Με το τέλος του Πειράματος, το ομαδικό πνεύμα και η αλληλεγγύη μεταξύ των εθελοντών φοιτητών είχε γίνει καπνός… Οι «δεσμοφύλακες» απόλαυσαν τον έλεγχο και την εξουσία πάνω στους «φυλακισμένους», καθώς αυτοί βίωναν συναισθήματα κατάθλιψης και πραγματικού πανικού.

Ο Philip Zimbardo υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι δεν είναι «καλοί» και «κακοί», ότι όλοι μπορούν να είναι και τα δύο κάτω από «ολοκληρωτικές συνθήκες» που προκαλούν την ανθρώπινη φύση και την αίσθηση σταθερότητας του ατόμου.

Η ίδια η Ιστορία επιβεβαιώνει τα συμπεράσματά του.