ΚΟΡΥΦΑΙΟΙ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΙ ΜΕ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΣΤΙΣ ΤΡΑΠΕΖΕΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΥΝ ΛΥΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΑ ΜΕΔ

Ο ΜΑΡΙΟΣ ΚΛΗΡΙΔΗΣ ΚΑΙ Ο ΜΑΚΗΣ ΚΕΡΑΥΝΟΣ ΜΙΛΗΣΑΝ ΣΤΗ «Σ» ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΕΤΟΥΝ ΤΙΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥΣ ΓΙΑ ΑΠΑΜΒΛΥΝΣΗ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ. ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΩΡΑ ΤΟΝΙΖΟΥΝ ΟΤΙ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΕΥΚΟΛΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΤΙ ΘΑ ΧΡΕΙΑΣΤΕΙ ΤΕΡΑΣΤΙΑ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΘΕΣΜΟΥΣ ΚΑΙ ΤΑ ΧΡΗΜΑΤΟΠΙΣΤΩΤΙΚΑ ΙΔΡΥΜΑΤΑ

Μια «κακή τράπεζα» μπορεί να βοηθήσει, αλλά πρέπει να την αντιληφθούμε ως «φορολογούμενος πληρώνει»

Πρέπει η σύσταση Φορέα διαχείρισης μη εξυπηρετούμενων διευκολύνσεων να αντιμετωπιστεί αυτήν τη φορά με πραγματική πολιτική βούληση

Ένα ξεκάθαρο και αρραγές μέτωπο στη «μάχη» κατά των κόκκινων δανείων πρέπει να σχηματίσουν Πολιτεία και τράπεζες, ώστε να αντιμετωπιστεί σωστά το πρόβλημα που ταλανίζει την κυπριακή οικονομία. Την ίδια ώρα πρέπει να αποφασιστεί ξεκάθαρα ποιος θα πληρώσει και αυτήν τη «νύφη», δηλαδή αν θα είναι οι δανειζόμενοι, οι μέτοχοι των τραπεζών, οι καταθέτες (κούρεμα), ή η Πολιτεία (=ο φορολογούμενος πολίτης), με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Μιλώντας στη «Σ» δύο κορυφαίοι οικονομολόγοι με μεγάλη εμπειρία σε διευθύνσεις τραπεζών, ο Μάριος Κληρίδης και ο Μάκης Κεραυνός, καταγράφουν τις απόψεις τους για την τρέχουσα κατάσταση στην οικονομία και την ίδια ώρα καταθέτουν τις προτάσεις τους για το τι πρέπει να γίνει τόσο για το θέμα των «κόκκινων» δανείων, όσο και για το πού πρέπει να στρέψει την προσοχή της η Κυβέρνηση, για να δημιουργηθούν νέα κεφάλαια για την οικονομία.

Μάριος Κληρίδης - Οικονομολόγος

Θεωρείτε ότι σήμερα οι τράπεζες έχουν τα απαραίτητα εργαλεία για να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα των «κόκκινων» δανείων ή χρειάζονται και άλλα;

Υπάρχουν όντως αρκετές ελλείψεις. Υπάρχει αδιαφάνεια, παραδείγματος χάριν, για τα περιουσιακά στοιχεία κάποιου οφειλέτη - εάν έχει καταθέσεις σε άλλες τράπεζες ή στο εξωτερικό, αν αποκρύπτει μέρος των εισοδημάτων του (π.χ. όταν είναι αυτοεργοδοτούμενος) ή αν έχει μεταφέρει στη σύζυγο ή τα παιδιά του ή σε άλλες εταιρείες που του ανήκουν την περιουσία του, υπάρχουν επίσης άλλες θεσμικές αδυναμίες - το δυσκίνητο δικαστικό σύστημα, με τις καθυστερήσεις στην εκδίκαση υποθέσεων… Τέλος υπάρχουν και άλλα προβλήματα που έχουν να κάνουν με τη μικρή κυπριακή αγορά. Η αγορά ακινήτων δεν είναι τόσο ρευστή που επηρεάζει την ταχύτητα με την οποία κινούνται οι εκποιήσεις. Τέλος, το ενδιαφέρον επενδυτών για αγορά τέτοιων προβληματικών δανείων είναι αρκετά περιορισμένο.

Πώς εσείς πιστεύετε ότι μπορεί να λυθεί το πρόβλημα των «κόκκινων» δανείων;

Πρώτο, πρέπει να υπάρξει η αναγνώριση ότι το θέμα των «κόκκινων» δανείων είναι θέμα ποιος πληρώνει γι' αυτά τα δάνεια - οι δανειζόμενοι, οι μέτοχοι των τραπεζών, οι καταθέτες (κούρεμα), ή η Πολιτεία (=ο φορολογούμενος πολίτης). Και πρέπει να καταλάβουμε ότι αν το κράτος στηρίξει τη μια ή την άλλη μερίδα, οι υπόλοιποι θα την «πληρώσουν». Πρέπει επίσης να ξέρουμε τις κεφαλαιουχικές αντοχές των τραπεζών μας προτού αρχίσουμε τα συνθήματα που δυνητικά μπορούν να αποσταθεροποιήσουν το σύστημα.

Πρέπει επίσης να γνωρίζουμε τι μπορεί να γίνει αποδεκτό στην Ευρώπη, τόσο από πλευράς της νομοθεσίας «κρατικών ενισχύσεων» όσο και το ότι η τύχη των τραπεζών μας είναι στα χέρια της Ε.Ε. (στον SSM = Ενιαίος Μηχανισμός Εποπτείας και στον SRM = Ενιαίος Μηχανισμός Εξυγίανσης), και ότι αυτοί οι μηχανισμοί θα αποφασίσουν για το μέλλον των τραπεζών μας. Έχοντας αυτά υπόψη θα πρέπει να αντιληφθούμε ότι:

- Τα «κόκκινα» δάνεια θα παραμείνουν πρόβλημα για μεγάλο χρονικό διάστημα. Τούτο, διότι πέραν του 50% των προβληματικών δανείων είναι μη αναδιαρθρώσιμα (τερματισμένα) και η είσπραξή τους θα γίνει μέσω εκποιήσεων. Και τα ποσά είναι μεγάλα.

- Οι τράπεζες χρειάζονται χρόνο για να δημιουργήσουν «μαξιλάρια» (κεφάλαια) μέσω της λειτουργικής τους κερδοφορίας (operating profitability), που μπορούν να απορροφήσουν νέες προβλέψεις ή/και διάγραφες για τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια.

- Μεγάλο μέρος του προβλήματος των κόκκινων δανείων είναι τα «τερματισμένα» δάνεια - δάνεια τα οποία δεν είναι αναδιαρθρώσιμα, αλλά η είσπραξή τους θα γίνει μέσω υποθηκών και εκποιήσεων ή των εγγυητών. Το νομικό πλαίσιο που διέπει τον χειρισμό τέτοιων δανείων - δικαστικές διαδικασίες / πλαίσιο αφερεγγυότητας κ.λπ. πρέπει να επανεξεταστεί.

- Εάν θέλουμε οι τράπεζες να αποφύγουν επιπρόσθετες προβλέψεις και ζημιές που διαβρώνουν την κεφαλαιακή τους βάση και τη σταθερότητα του συστήματος.

- Εάν θέλουμε να προσελκύσουμε τα απαραίτητα κεφάλαια στις τράπεζές μας και τη μακροχρόνια σταθερότητα του συστήματος.

Η προσέγγιση «Οι τράπεζες να πληρώσουν» πρέπει να γίνει κατανοητή (δυνητικά) ως προσέγγιση που εξυπακούει «οι καταθέτες θα πληρώσουν», καθότι οι τράπεζες δεν έχουν αρκετά κεφάλαια να απορροφήσουν τέτοιες ζημίες.

Μια «κακή τράπεζα» μπορεί να βοηθήσει αλλά πρέπει να την αντιληφθούμε ως «φορολογούμενος πληρώνει», αν θέλουμε να μη γίνει αντικείμενο δημαγωγίας και λαϊκισμού με καταστροφικές συνέπειες στα δημόσια οικονομικά και τη μακροχρόνια πορεία της οικονομίας. Μια τέτοια τράπεζα θα πρέπει να αναλάβει κάποια δάνεια σαν μέτρο κοινωνικής προστασίας κάποιων ομάδων δανειοληπτών - πρώτη κατοικία κ.λπ., αλλά με βάση όχι μόνο την αξία της κατοικίας, αλλά και το ιστορικό του δανειολήπτη (αν π.χ. ήταν τακτικός/ή στις υποχρεώσεις του/της στο παρελθόν, την ύπαρξη άλλων περιουσιακών στοιχείων κ.λπ.).

Θα πρέπει να πείσουμε τον SSM/SRM ότι είμαστε σοβαροί και ότι θα πρέπει να μας δώσουν χρόνο να διορθώσουμε το πρόβλημα και ότι θα πρέπει να λάβουν υπόψη τα θέματα μακροοικονομικής σταθερότητας από τυχόν βεβιασμένες ενέργειές τους.

Πέραν των Μη Εξυπηρετούμενων Δανείων, ποια θεωρείτε ότι είναι σήμερα τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετωπίζει η κυπριακή οικονομία;

- Υπερ-εξάρτηση από ορισμένους τομείς: Η Υπερ-εξάρτηση της οικονομικής δραστηριότητας στους τομείς του Τουρισμού, του Υπεράκτιου τομέα και των Κατασκευών κάνει την οικονομία μας ευάλωτη σε τυχόν αρνητικά σοκ στους τομείς αυτούς. Έτσι θα πρέπει να στηρίξουμε ανάπτυξη και άλλων τομέων για να εξισορροπήσουμε το μοντέλο της οικονομικής μας ανάπτυξης.

- Επενδύσεις σε ακίνητα / μη παραγωγικές επενδύσεις: Αρκετή από την «επενδυτική» μας δραστηριότητα είναι σε αγορές κατοικίας, κάτι που αποτελεί μάλλον καταναλωτικής φύσης δαπάνη, αφού τέτοιες επενδύσεις δεν αυξάνουν τη παραγωγική βάση της οικονομίας, δεν δημιουργούν (μακροχρόνια) νέες θέσεις εργασίας ή παράγουν προϊόντα προς εξαγωγή, πράγμα που έχει μακροχρόνια αρνητική επίδραση στους ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης της χώρας.

- Επενδύσεις σε ανθρώπινο δυναμικό-παιδεία: Παρόλο που τόσο ως Πολιτεία όσο και ως νοικοκυριά ξοδεύουμε σημαντικά ποσά στην Παιδεία, διεθνή τεστ (PISA) δείχνουν ότι τα παιδιά μας «πατώνουν» σε βασικές δεξιότητες που θα στηρίζουν την ανάπτυξη στην οικονομία της γνώσης που είναι μπροστά μας.

Σε ποιον τομέα πιστεύετε ότι πρέπει να εγκύψει η Κυβέρνηση, ώστε να εισρεύσουν περισσότερα κεφάλαια στην κυπριακή οικονομία;

Με βάση τις αξιολογήσεις της Κύπρου από το World Economic Forum στο Davos στην Ελβετία και μελέτες από άλλους οργανισμούς, όπως η Διεθνής Τράπεζα κλπ., τα σημαντικότερα ανταγωνιστικά μειονεκτήματα της Κύπρου είναι στο Δικαστικό της Σύστημα, η Γραφειοκρατία στη Δημόσια Υπηρεσία, και στο κεφάλαιο Θεσμοί.

- Γραφειοκρατία: Δεν θα ασχοληθώ ιδιαίτερα με αυτό το κεφάλαιο. Είναι γνωστό.

- Νομικό/Δικαστικό Σύστημα: Ένα γνωστό θέμα σε όλους είναι η δυσκινησία και οι καθυστερήσεις στην απονομή δικαιοσύνης. Είναι κάτι που λίγο-πολύ έχουμε βιώσει. Το τι δεν έχουμε αντιληφθεί σαν Κράτος και σαν Πολιτεία είναι τη σημασία που δίνουν ξένοι επενδυτές στον τομέα - πόσο εύκολο ή δύσκολο είναι, σε μια ξένη χώρα, να διεκδικήσουν τα νόμιμα δικαιώματά τους και πόσο ανασταλτικό είναι στη προσέλκυση ξένων επενδύσεων.

- Κομματισμός, διαφθορά και διαπλοκή & θεσμοί: Τέλος, αλλά και πολύ σημαντικό στοιχείο στην προσέλκυση ξένων και αξιόλογων Επενδυτών έχει να κάνει με τη λειτουργία του κράτους και τους θεσμούς του. Η Κύπρος σκοράρει χαμηλά σε θέματα πολιτικής διαπλοκής, ρουσφετιού και διαφάνειας (όπως επηρεάζουν τον τρόπο του επιχειρείν), θέματα που είναι ιδιαίτερα αποτρεπτικά σε σημαντικές μερίδες ξένων επενδυτών, ενώ πολλές φορές προσελκύουν λανθασμένους και άλλως ανεπιθύμητους επενδυτές (βλέπε ΧΥΤΥ/ΧΥΤΑ κλπ.), η ύπαρξη των οποίων με τη σειρά της αποθαρρύνει άλλους ευϋπόληπτους επενδυτές.

Μάκης Κεραυνός - Οικονομολόγος

Θεωρείτε ότι σήμερα οι τράπεζες έχουν τα απαραίτητα εργαλεία για να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα των «κόκκινων» δανείων ή χρειάζονται και άλλα;

Διαπιστώνεται μια μεγάλη καθυστέρηση τόσο από την Πολιτεία, τη Βουλή και την Κεντρική Τράπεζα, αλλά και από τις ίδιες τις τράπεζες, στη δημιουργία των κατάλληλων εργαλείων για τη γρήγορη και δραστική μείωση των κόκκινων δανείων (NPLs). Τελικά, μέσα από την πίεση και την πολιτική ζύμωση προέκυψε μια σειρά από εργαλεία, τα οποία είτε επειδή περιείχαν πρόνοιες που τα καθιστούσαν αναποτελεσματικά είτε επειδή δεν εφαρμόστηκαν έγκαιρα και ορθά, παρά την πάροδο τόσου μεγάλου χρονικού διαστήματος, η πρόοδος υπήρξε ελάχιστη.

Αποτέλεσμα είναι να απειλείται σήμερα η βιωσιμότητα του τραπεζικού συστήματος και συνεπακόλουθα η σταθερότητα της οικονομίας. Είναι αξιοσημείωτο ότι ενώ στο πρώτο μνημόνιο, με παρέμβαση της Τρόικας, ενσωματώθηκε πρόνοια για δημιουργία Εταιρείας Διαχείρισης Κεφαλαίων ή Κακής Τράπεζας, όπως αποκαλείτο, με την υπογραφή του Μνημονίου η πρόνοια αυτή εξαφανίστηκε, χωρίς να ανησυχήσει κανένας, ακόμα ούτε η ίδια η Τρόικα. Σήμερα τα NPLs παραμένουν ένα πολύ σοβαρό και διογκωμένο λόγω του χρόνου πρόβλημα, χωρίς εύκολες λύσεις και όλοι έχουν επιστρέψει στην ανάγκη μεταξύ άλλων της δημιουργίας ενός Φορέα διαχείρισης των μη εξυπηρετούμενων πιστωτικών διευκολύνσεων.

Πώς εσείς πιστεύετε ότι μπορεί να λυθεί το πρόβλημα των «κόκκινων» δανείων;

Κατ' αρχήν πρέπει να συνειδητοποιήσουμε όλοι ότι το πρόβλημα των κόκκινων δανείων δεν λύνεται μέσα σε μια νύχτα με κανένα τρόπο, αλλά χρειάζεται αρκετός χρόνος, ακόμα και μετά την εφαρμογή πρόσθετων μέτρων. Είναι επίσης αναγκαίο να γίνει αντιληπτό, ότι για να εξυγιανθεί το τραπεζικό σύστημα και να βοηθήσει στην ανάπτυξη της οικονομίας, πρέπει να καθαρίσουν οι ισολογισμοί του από τα NPLs.

Κατά την άποψη μου, για την αντιμετώπιση των κόκκινων δανείων όσο καλύτερα γίνεται, σε ένα μεσοπρόθεσμο ορίζοντα και εδώ που φτάσαμε, πρέπει να γίνουν παράλληλα μια σειρά από ενέργειες: Αναθεώρηση των υφιστάμενων εργαλείων και των νομικών ρυθμίσεων που τα διέπουν καθώς και εμπλουτισμός με πρόσθετα εργαλεία. Οι τράπεζες θα πρέπει να κατηγοριοποιήσουν τα δάνειά τους με μέγιστη διαφάνεια, ώστε να αποκαλυφθούν οι στρατηγικοί κακοπληρωτές, αλλά και να υπάρξει προστασία της πρώτης κατοικίας με τη μεταφορά των δανείων αυτών στον Φορέα.

Πρέπει η σύσταση Φορέα διαχείρισης μη εξυπηρετούμενων διευκολύνσεων να αντιμετωπιστεί αυτήν τη φορά με πραγματική πολιτική βούληση αλλά και με σοβαρότητα και προσεκτική μελέτη. Στον Φορέα αυτό θα πρέπει, κατά την άποψή μου, να συμμετέχει οπωσδήποτε το κράτος, πρώτα για να υπάρχει ασφαλιστική δικλίδα όσον αφορά για παράδειγμα την προστασία της πρώτης κατοικίας, αλλά και για να έχει και ευθύνη το κράτος, με την έννοια, όχι να αναλάβουν τον φορέα ιδιώτες και το κράτος κάτω από την πολιτική και κοινωνική πίεση να νομοθετεί μέτρα προστασίας που να εξουδετερώνουν την αποτελεσματικότητα του φορέα.

Υπάρχει βέβαια ένα θέμα με τη συμμετοχή του κράτους, αφού ήδη ο δημόσιος δανεισμός είναι υψηλός. Υπάρχουν ευφάνταστες και τολμηρές εναλλακτικές επιλογές, οι οποίες πρέπει να μελετηθούν σοβαρά και να σταθμιστούν τα πλεονεκτήματα, τα μειονεκτήματα και τα ρίσκα. Ως τέτοιες, προσωπικά δεν αποκλείω ούτε την έκδοση ομολόγων από τον Φορέα προς τις τράπεζες ούτε τη χρηματοδότηση του φορέα από τον Ενιαίο Εποπτικό Μηχανισμό (SSM).

Είναι καιρός να αναλάβουν κάποια ευθύνη και οι μηχανισμοί αυτοί και επιχειρήματα του τύπου ότι δεν αναλαμβάνουν επενδύσεις υψηλού ρίσκου, να τα αφήσουν γιατί δεν ισχύουν στην περίπτωση μιας μικρής οικονομίας, στην οποία δοκίμασαν το μοντέλο του bail in (κούρεμα καταθέσεων κ.λπ) και την άφησαν να πληρώσει όλο το κόστος. Βέβαια ο καλύτερος τρόπος επίλυσης του προβλήματος των κόκκινων δανείων είναι παράλληλα η ανάπτυξη της πραγματικής οικονομίας, με τη διοχέτευση του οφέλους της οικονομικής μεγέθυνσης που ήδη έχει επιτευχθεί και φαίνεται ότι θα συνεχιστεί.

Πέραν των Μη Εξυπηρετούμενων Δανείων, ποια θεωρείτε ότι είναι σήμερα τα μεγαλύτερα πρόβλημα που αντιμετωπίζει η κυπριακή οικονομία;

Μετά τα κόκκινα δάνεια, το άλλο σοβαρό πρόβλημα της οικονομίας είναι η απουσία ενός νέου στρατηγικού σχεδίου ανάπτυξης της πραγματικής οικονομίας, που να διασφαλίζει μια δικαιότερη κατανομή του εθνικού πλούτου μεταξύ των εργαζομένων, των επιχειρήσεων και γενικά των κοινωνικών στρωμάτων. Η κατάρτιση ενός νέου μοντέλου ανάπτυξης θα βοηθήσει τον ιδιωτικό τομέα να σχεδιάσει τις όποιες επενδύσεις του καθώς και τις τράπεζες να βάλουν τις προτεραιότητές τους όσον αφορά το νέο δανειακό χαρτοφυλάκιό τους. Οι συνθήκες αυτές θα οδηγήσουν στη βελτίωση της ευημερίας και στη σταθερότητα της οικονομίας μακροπρόθεσμα.

Σε ποιον τομέα πιστεύετε ότι πρέπει να εγκύψει η Κυβέρνηση, ώστε να εισρεύσουν περισσότερα κεφάλαια στην κυπριακή οικονομία;

Αναφορικά με τους τομείς στους οποίους πρέπει να εγκύψει η Κυβέρνηση για να εισρεύσουν περισσότερα επενδυτικά κεφάλαια, αλλά σε παραγωγικές επιτέλους επενδύσεις, η άποψή μου είναι ότι θα πρέπει να ακολουθηθεί μια πολιτική ισόρροπης ανάπτυξης, που να δημιουργεί νέες υποδομές και νέες παραγωγικές μονάδες, με έμφαση στην τεχνολογία, στον νεωτερισμό, στην έρευνα, στον εξαγωγικό προσανατολισμό και στην αξιοποίηση του επιστημονικού δυναμικού που αποτελεί σημαντικό συγκριτικό πλεονέκτημα.