ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ - Η ΔΙΚΑΙΟΠΡΑΞΙΑ ΚΑΙ Η ΗΘΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ
Η ΕΥΔΑΙΜΟΝΙΑ Ή ΕΥΗΜΕΡΙΑ, ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΠΙΤΕΛΕΣΕΙ ΕΠΙΣΤΕΓΑΣΜΑ, ΑΡΑ ΠΡΑΞΙΑΚΟ, ΗΘΙΚΟ ΠΡΟΤΑΓΜΑ ΜΙΑΣ ΑΞΙΟΔΟΤΟΥΣΑΣ ΠΑΝΩ ΑΠ' ΟΛΑ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΤΗΣ ΖΩΗΣ, ΜΙΑΣ ΗΘΙΚΑ ΕΠΙΤΥΧΗΜΕΝΗΣ ΖΩΗΣ... ΕΝ ΓΕΝΕΙ, Ο AMARTYA SEN, ΠΑΝΤΑ ΜΕ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ, ΚΑΛΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΥΖΕΥΞΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΗΣ ΕΥΗΜΕΡΙΑΣ (WELFARE ECONOMICS) ΚΑΙ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΠΡΟΣ ΟΦΕΛΟΣ ΚΙ ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΩΝ ΔΥΟ
Κι ενώ, στις μέρες μας ειδικά, υπάρχει ένας πλούτος φιλοσοφικών αναδιφήσεων στην ηθική, με ιδιαίτερο τον νεο-αριστοτελικό τόνο στην σχέση ηθικής και πολιτικής, η εξαιρετικά στενή αντίληψη της ιδιοτελούς συμπεριφοράς στην οικονομία που ταυτίζει ξερά την λογικότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς με την εσωτερική συνέπεια της (ιδιοτελούς) επιλογής (choice) στην δίωξη της μεγιστοποίησης της ωφέλειας περιορίζει τον ορίζοντα της κατανόησης της ανθρώπινης (οικονομικής) συμπεριφοράς, αποκόπτοντάς την από άλλες αξιοδοτικές σχέσεις κι αναφορές
Το παρόν αφορά το διαπνέον σήμερα τον πολιτικό κόσμο 'διαζύγιο ηθικής και οικονομικών'. Όπως και στην Νομική, έτσι και στα Οικονομικά, οι δύο επιστήμες που ασχολούνται με την 'δικαιοπραξία', αρχή κάνουν με ένα αποφασιστικό διαζύγιο από την 'ηθική αξιολόγηση: η πρώτη με αναφορά στο 'Θετικό Δίκαιο' του Hart, η δεύτερη 'ερμηνεύοντας' την οικονομική πράξη στο Χωββεσιανό 'φως' της ιδιοτελούς πράξης, 'self-seeking behaviour'. Εντάσσεται και στο μεταδιαφωτιστικό πρόταγμα του επιστημονισμού για μια ‘καθαρή αξιών’, value free επιστήμη. Κυριολεκτώντας, την απαξίωση της επιστήμης.
Συμπεριφορά την οποία δεν βλέπει ως 'πράξη', αγνοεί την διάσταση της 'agency', της απελευθερωμένης από την ‘ανάγκη’ έκφρασης του ανθρώπου στον κόσμο, κατά Αρέντ -ελευθερία που διαφορίζει τον άνθρωπο ως εκφραστή της ‘natalality’, δημιουργίας του νέου -- βλέποντάς την μόνο ινστρουμενταλιστικά, σε σχέση δηλαδή με την επιδίωξη της προσωπικής ευημερίας (well-being) κι αποκομμένη από άλλους, ευρύτερους σκοπούς, αντικειμενικές επιδιώξεις και κοινωνικές σχέσεις που ορίζουν τον ορίζοντα αξιών του δράστη, του 'πράττοντα'. Έτσι, η 'δικαιοπραξία', παράδοξα, παίρνει όχι μόνο διαζύγιο από την 'δικαιοσύνη' ως ηθική πολιτική αξία, αλλά δεν είναι καν πράξη, αφού ως αναγκαία' λογική συναγωγή σε ένα αέναο υπο-λογιστικό λογικό παίγνιο μεγιστοποίησης αποδόσεων δεν είναι καν 'ελεύθερη', καθιστώντας οξύμωρα τον φιλελευθερισμό, κάποιων Αυστριακών την πιο ανελεύθερη οικονομική θεωρία του 'There Is No Alternative'.
Θα αρυσθώ από τον Αριστοτελιστή στις φιλοσοφικές του αρχές Καντεβουργιανό οικονομολόγο των 'Welfare Economics', Amartya Sen, για να υπερασπισθώ την αποκατάσταση της οικονομικής δικαιοπραξίας ως πράξης κι όχι 'επιστημονικά' ερμηνευόμενης συμπεριφοράς, εξηγώντας ότι 'αν και η εκδήλωση κι έκφραση της πράξης (agency) του καθενός είνα, κατά ένα σημαντικό τρόπο, θέμα για τον πράττοντα να εκτιμήσει και κρίνει... η ανάγκη για προσεκτική αξιολόγηση των σκοπών, επιδιώξεων, κοινωνικών δεσμεύσεων κ.λπ του πράττοντα, της αντίληψής του δηλαδή για το 'αγαθό' είναι σημαντική και ακριβής', είναι επιδεκτική, δηλαδή αντικειμενικής αξιολόγησης, κι όχι μόνο υποκειμενικής (ala Hume) αξιοδότησης.
Μια αντικειμενιστική δευτέρας τάξης αντίληψη τής ηθικής, ερμηνεύει αριστοτελικά ο Sen, μπορεί να συνυπάρξει με την αξιακή, ουσιοκρατική ηθική (substantive ethics) που περιλαμβάνει ανάμεσα στα αξιοδοτούμενα αντικείμενά της την ικανότητα των ανθρώπων να παίρνουν αυτά που όντως, στην πραγματικάτητα κι ως πραγματικότητα, θεωρούν άξια. ...Ακόμη και μια αντικειμενικά θεμελιωμένη θεωρία μπορεί να δώσει έναν σημαντικό ρόλο στο τι πραγματικά οι άνθρωποι θεωρούν άξιο κι αγαθό, και την ικανότητά τους να το επιδιώξουν.
Το να επιδιώκει κανείς αυτό που κρίνει αγαθό κι άξιο, να αξιοδοτεί δηλαδή την πράξη του, δεν είναι διαφορετικό από την αξιοδότηση άλλων αξιών, όπως η ευδαιμονία, η ελευθερία, η ευτυχία και μπορεί να κρίνεται σε μια λειτουργία αντικειμενικής αξιολόγησης όπως κάθε άλλο αντικείμενο σε τέτοιες κρίσεις αξιοδότησης. Κι ο Sen επιμένει, πάντα αριστοτελικά, κατά της διάκρισης ανάμεσα στην 'άποψη της πράξης' και την 'άποψη της ευημερίας', επιχειρηματολογώντας ότι η επιτυχία στο πρώτο, του προσώπου ως δράστη, ως πράττοντα, δεν είναι διάφορη από την επιτυχία του ως 'ευημερούντα', ή, αριστοτελιστί, 'ευδαίμονα'.
Κοντολογίς, η ευδαιμονία ή ευημερία, μπορεί να επιτελέσει επιστέγασμα, άρα πραξιακό, ηθικό πρόταγμα μιας αξιοδοτούσας πάνω από όλα τον εαυτό της ζωής, μιας ηθικά επιτυχημένης ζωής... Εν γένει, ο Amartya Sen, πάντα με αναφορά στο Αριστοτέλη, καλεί για την επανασύζευξη της οικονομίας της ευημερίας (welfare economics) και της ηθικής προς όφελος κι εμπλουτισμό και των δύο.
Θα αναφερθώ και στον παρεξηγημένο Adam Smith, καθηγητή της... Ηθικής Φιλοσοφίας στην Γλασκώβη, που κατέληξε.. παντιέρα του νεοφιλελεύθερου αμοραλισμού, με χονδρά απλουστευτική ερμηνεία των εξηγήσεών του για την ιδιοτελή συμπεριφορά (self-seeiking behaviour) στην οικονομία, ακρωτηριάζοντας την αντίληψή του της ανθρώπινης συμπεριφοράς τόσο στην οικονομία όσο και στην ηθική.
Κι ενώ, στις μέρες μας ειδικά, υπάρχει ένας πλούτος φιλοσοφικών αναδιφήσεων στην ηθική, με ιδιαίτερο τον νεο-αριστοτελικό τόνο στη σχέση ηθικής και πολιτικής, η εξαιρετικά στενή αντίληψη της ιδιοτελούς συμπεριφοράς στην οικονομία που ταυτίζει ξερά τη λογικότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς με την εσωτερική συνέπεια της (ιδιοτελούς) επιλογής (choice) στη δίωξη της μεγιστοποίησης της ωφέλειας περιορίζει τον ορίζοντα της κατανόησης της ανθρώπινης (οικονομικής) συμπεριφοράς, αποκόπτοντάς την από άλλες αξιοδοτικές σχέσεις κι αναφορές.
