ΟΙ «BIG 4» ΣΧΟΛΙΑΖΟΥΝ ΤΟ 2016 ΚΑΙ ΕΠΕΝΔΥΟΥΝ ΣΤΟ 2017

Οι τέσσερεις μεγάλοι διεθνείς ελεγκτικοί οίκοι στην Κύπρο εκτιμούν πως η νέα χρονιά ξεκινά με καλές προοπτικές, εφιστούν όμως την προσοχή όλων στην ανάγκη για μη εφησυχασμό

KPMG: Μεγάλο στοίχημα για την Κύπρο αποτελεί η διατήρηση των βιώσιμων θετικών ρυθμών ανάπτυξης και η επίτευξη των δημοσιονομικών στόχων, ειδικά σε ένα διεθνές οικονομικό περιβάλλον γεμάτο προκλήσεις

PWC: Η προσπάθεια για θωράκιση της οικονομίας και της κοινωνίας μας με την παράλληλη δημιουργία στέρεων βάσεων ανάπτυξης πρέπει να συνεχιστεί

Deloitte: Φαίνεται ότι το 2017 θα είναι μια ενδιαφέρουσα, αλλά και συνάμα καλή χρονιά για την οικονομία της Κύπρου. Ειδικά, αν υπάρξουν και σημαντικές θετικές εξελίξεις για την επίλυση του Κυπριακού, τότε η δυναμική που θα αναπτυχθεί θα είναι πολύ μεγάλη σε όλους τους τομείς

Ernst & Young: Οι κυπριακές επιχειρήσεις, λόγω ιδιαίτερων δεσμών με το ΗΒ, θα πρέπει έγκαιρα να εκτιμήσουν τις πιθανές συνέπειες του Brexit και να δράσουν άμεσα για να επωφεληθούν από τις ευκαιρίες και να μετριάσουν τους κινδύνους

Με συγκλίνουσες απόψεις, κυρίως ως προς την ανάγκη για τη μεταρρύθμιση στη δημόσια υπηρεσία, εμφανίζονται οι οικονομικοί παράγοντες της Κύπρου σε σχέση με τις προοπτικές για το 2017, σε συνάρτηση, βεβαίως, με όσα βιώσαμε στον οικονομικό τομέα το 2016.

Επισημάνσεις όπως η ανάγκη για συνέχιση της δημοσιονομικής πειθαρχίας, ο μη εφησυχασμός και η εκμετάλλευση των προκλήσεων αποτελούν την κοινή συνισταμένη των εκτιμήσεων για το 2017, των τεσσάρων μεγάλων ελεγκτικών οίκων στην Κύπρο, από τους οποίους ζητήσαμε να μας δώσουν τις απόψεις τους και για την πορεία του 2016 αλλά και τις προοπτικές του 2017.

Πιο κάτω δημοσιεύουμε τις απαντήσεις που πήραμε στη μία και μοναδική ερώτηση της εφημερίδας μας: Ποια τα σχόλιά σας για την οικονομία στην Κύπρο το 2016 και ποιες οι εκτιμήσεις σας για τη νέα χρονιά.

PwC: Προκλήσεις και ευκαιρίες
Ευγένιος Χρ. Ευγενίου, Διευθύνων Σύμβουλος

Το 2016, η Κύπρος ολοκλήρωσε το πρόγραμμα προσαρμογής, μέσα στο χρονικό πλαίσιο που της είχε τεθεί και χωρίς να χρειαστεί όλο το ποσόν του προγράμματος, επιστρέφοντας έτσι στις διεθνείς αγορές και πετυχαίνοντας ανάκαμψη της οικονομίας της. Αυτό οφείλεται στην πολιτική βούληση των τριών τελευταίων ετών, στη συλλογική, σκληρή δουλειά και στην κοινωνική συναίνεση και υπευθυνότητα των Κυπρίων. Ωστόσο, η μείωση της ανεργίας και των μη εξυπηρετούμενων δανείων μέσα σε συνθήκες βιώσιμης ανάπτυξης παραμένουν οι μεγάλες προκλήσεις.

Σ’ ένα ρευστό και έντονα ανταγωνιστικό διεθνές περιβάλλον, που χαρακτηρίζεται από συνεχιζόμενη αστάθεια στο οικονομικό τοπίο της Ε.Ε. και της Ευρωζώνης, αλλά και από τις γεωπολιτικές εξελίξεις στην Ε.Ε. και στην ευρύτερη περιοχή μας, από το μεταναστευτικό πρόβλημα και από τις νέες ισορροπίες που προήλθαν μετά την απόφαση του Η.Β. για έξοδο από την Ε.Ε., δεν υπάρχει περιθώριο εφησυχασμού. Η προσπάθεια για θωράκιση της οικονομίας και της κοινωνίας μας με την παράλληλη δημιουργία στέρεων βάσεων ανάπτυξης πρέπει να συνεχιστεί.

Θα πρέπει να αποκαταστήσουμε πλήρως την αξιοπιστία της Κύπρου και να εργαστούμε για την αναβάθμισή της στην επενδυτική βαθμίδα των οίκων αξιολόγησης καθώς και να επιτύχουμε υψηλές βαθμολογίες στους διεθνείς δείκτες επιχειρηματικότητας και ανταγωνιστικότητας.

Για να επιτευχθούν αυτά χρειάζεται να αντιμετωπισθεί η γραφειοκρατία, που αποτελεί μια διαχρονική πρόκληση για το αναπτυξιακό περιβάλλον της Κύπρου, και να επικεντρωθούμε στην ποιότητα, στην αποτελεσματική εποπτεία, στη διευκόλυνση της διεξαγωγής επιχειρηματικών εργασιών και στη γρήγορη μετάβαση στην ψηφιακή εποχή καθώς και στη βελτίωση των υποδομών μας.

Τα αποτελέσματα των μαθητών μας στα PISA tests, που κατατάχθηκαν τελευταίοι στην Ε.Ε., τα οποία αξιολογούν την κριτική και αναλυτική σκέψη, πρέπει να μας προβληματίσουν. Το ανθρώπινο δυναμικό είναι αναμφισβήτητα η διαχρονική δύναμη της Κύπρου και το εκπαιδευτικό μας σύστημα θα πρέπει να ανταποκριθεί στις σύγχρονες απαιτήσεις. Επιπρόσθετα, θα πρέπει να επενδύσουμε στην επιχειρηματικότητα, στην ενίσχυση της έρευνας και στη διασύνδεσή της με τις επιχειρήσεις καθώς και στη δημιουργία κουλτούρας καινοτομίας.

Λόγω των διεθνών και ευρωπαϊκών εξελίξεων σε θέματα φορολογίας, ρύθμισης και διαφάνειας, ο τομέας των υπηρεσιών βρίσκεται μπροστά σε νέες προκλήσεις, που για να αντιμετωπιστούν, θα πρέπει να προσαρμοστούμε άμεσα στα νέα δεδομένα με επικέντρωση στην ποιότητα και στην ανάπτυξη νέων υπηρεσιών και αγορών. Αυτά βεβαίως θα πρέπει να αποτελούν μέρος ενός ολοκληρωμένου σχεδίου και σε αυτήν την κατεύθυνση εργαζόμαστε στο πλαίσιο της ad hoc επιτροπής, που έχει συσταθεί, υπό την εποπτεία του Υπουργού Οικονομικών.

Το 2017 θα είναι μια χρονιά γεμάτη προκλήσεις αλλά συνάμα και ευκαιρίες. Οι όποιες εξελίξεις σε σχέση με το κυπριακό πρόβλημα ενδεχομένως να έχουν επιπτώσεις στο οικονομικό κλίμα. Σ’ ένα ρευστό διεθνές περιβάλλον μια μικρή ανοιχτή οικονομία όπως αυτή της Κύπρου μπορεί να επηρεαστεί θετικά ή και αρνητικά από τα γεγονότα. Τα πρώτα αποτελέσματα των αναδιαρθρώσεων στους τραπεζικούς ισολογισμούς θα φανούν τη νέα χρονιά. Με τα σημερινά δεδομένα αναμένουμε μια χρονιά με ανάπτυξη στα ίδια περίπου επίπεδα με το 2016. Αυτό, όμως, που έχει σημασία είναι να δημιουργήσουμε στέρεες βάσεις για βιώσιμη ανάπτυξη.

KPMG: Το στοίχημα του 2017
Τάσος Γιασεμίδης, Διοικητικός Σύμβουλος

Το 2016 αποτελεί έτος σταθμό για την κυπριακή οικονομία, εφόσον ήταν το έτος που η χώρα ολοκλήρωσε με επιτυχία το πρόγραμμα δημοσιονομικής και χρηματοπιστωτικής σταθερότητας, που συμφωνήθηκε με την Τρόικα το 2013. Σημειώνεται, επίσης, ότι κατά το 2016 παρουσιάστηκαν σημαντικά θετικοί ρυθμοί ανάπτυξης, ενώ η Κύπρος αποκαθιστά σταδιακά την πλήρη πρόσβασή της στις διεθνείς αγορές. Οι προκλήσεις παραμένουν, ενώ σημαντικές μεταρρυθμίσεις, όπως αυτές της δημόσιας υπηρεσίας και του ΓΕΣΥ, δεν έχουν ολοκληρωθεί.

Το 2016 αποδείχτηκε μια πολύ καλή χρονιά για τον τουρισμό, με ρεκόρ αφίξεων και ήταν μια περίοδος κατά την οποία ο κατασκευαστικός τομέας, τροφοδοτούμενος από τα προγράμματα πολιτογράφησης, παρουσίασε σημάδια σταθεροποίησης και σταδιακής ανάκαμψης. Σημαντικά έργα όπως το καζίνο και οι μαρίνες αναμένεται να ξεκινήσουν να υλοποιούνται το 2017, ενώ επίκειται να διαπιστωθούν και οι προθέσεις των επενδυτών σε σχέση με το Τεχνολογικό και Επιστημονικό Πάρκο. Σημειώνεται επιπλέον ότι ο τομέας της ναυτιλίας προσέφερε και συνεχίζει να προσφέρει σημαντικά στο ΑΕΠ της χώρας.

Ο τομέας των υπηρεσιών, ο οποίος αποδείχτηκε ανθεκτικός στην κρίση, με τις εγγραφές των νέων εταιρειών να αυξάνονται, αναμένεται να αντιμετωπίσει σημαντικές προκλήσεις, εφόσον το 2017 θα υπάρξει η πρώτη ανταλλαγή πληροφοριών με βάση το πρότυπο του ΟΟΣΑ και η εφαρμογή της νέας ευρωπαϊκής οδηγίας που αφορά το ελεγκτικό επάγγελμα. Είναι σημαντικό να υπάρχει συνεχής καταγραφή των αναγκών των επενδυτών, ώστε να λαμβάνονται εκείνα τα μέτρα που θα διατηρήσουν τη χώρα ως ένα ισχυρό χρηματοοικονομικό κέντρο.

Υπενθυμίζεται ότι η φορολογική μεταρρύθμιση του 2015 τροφοδότησε τον τομέα το 2016, ενώ η ολοκλήρωση των αλλαγών στο νομοθετικό πλαίσιο για τους οργανισμούς συλλογικών επενδύσεων αναμένεται να ενισχύσει περισσότερο τον κλάδο των υπηρεσιών.

Μεγάλο στοίχημα για την Κύπρο αποτελεί η διατήρηση των βιώσιμων θετικών ρυθμών ανάπτυξης και η επίτευξη των δημοσιονομικών στόχων, ειδικά σε ένα διεθνές οικονομικό περιβάλλον γεμάτο προκλήσεις. Ήδη η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει προειδοποιήσει την κυπριακή Κυβέρνηση ότι εκτροχιασμός των προβλέψεων του προϋπολογισμού θα οδηγήσει αυτόματα στη λήψη δημοσιονομικών μέτρων.

Η πορεία των μη εξυπηρετούμενων δανείων και της κτηματαγοράς αναμένεται να αποτελέσουν βαρόμετρα για την πορεία της οικονομίας. Η περαιτέρω βελτίωση της κατάστασης θα δώσει τη δυνατότητα για αύξηση των χρηματοδοτήσεων και ενίσχυση της επιχειρηματικής δραστηριότητας. Κάτι τέτοιο θα περιόριζε ακόμη περισσότερο το ποσοστό ανεργίας.

Σε θέματα εξυπηρέτησης του δημόσιου χρέους, η χώρα δεν έχει μεγάλες αποπληρωμές το 2017, ωστόσο θα πρέπει να προετοιμαστεί για τις δύο δύσκολες χρονιές που θα ακολουθήσουν, δηλαδή την περίοδο 2018 - 2019. Αναμφίβολα, όλος ο δημοσιονομικός σχεδιασμός της χώρας θα πρέπει να ξαναγίνει από την αρχή σε περίπτωση που το 2017 παρουσιαστούν εξελίξεις στο Κυπριακό.

Deloitte: Δεν εξέλιπαν οι επιπτώσεις της κρίσης
Χρίστης Μ. Χριστοφόρου, Ανώτερος Εκτελεστικός Σύμβουλος

Η κυπριακή οικονομία, μετά τη βαθιά κρίση της περιόδου 2013-15, κατάφερε να αντιδράσει θετικά και να περάσει σε θετικό πρόσημο ανάπτυξης.

Οι εξελίξεις αυτές αποδίδονται στη σωστή εφαρμογή της Μνημονιακής σύμβασης, στα αποτελεσματικά μέτρα που λήφθηκαν τόσο στον δημόσιο όσο και στον τραπεζικό τομέα, καθώς και στην υπευθυνότητα που επέδειξαν όλοι οι πολίτες στην αντιμετώπιση της κρίσης.

Αυτήν τη στιγμή, η οικονομία τρέχει με ρυθμό ανάπτυξης της τάξης του 2,7% του ΑΕΠ, ενώ το δημοσιονομικό έλλειμμα έχει μειωθεί κάτω του 2% του ΑΕΠ. Επίσης, τα δημόσια ταμεία παρουσιάζουν πλεόνασμα, ενώ ο προϋπολογισμός του 2017 είναι σχεδόν ισοσκελισμένος. Την ίδια ώρα ζωτικοί τομείς, όπως ο τουρισμός, παρουσιάζουν ρεκόρ ανόδου και συνεισφοράς στο ΑΕΠ της χώρας. Βελτιωμένο είναι και το επιχειρηματικό κλίμα στην αγορά.

Φυσικά, οι επιπτώσεις της κρίσης δεν εξέλιπαν εντελώς. Αντίθετα, το δημόσιο χρέος της Κύπρου συνεχίζει να προκαλεί ανησυχίες, αφού βρίσκεται στο υψηλό ποσοστό του 108% του ΑΕΠ, η ανεργία στα επίπεδα του 12% και τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια στις τράπεζες στο 48% (27 δις ευρώ) του συνόλου των τραπεζικών πιστώσεων.

Τα προβλήματα αυτά και οι συνακόλουθες προεκτάσεις τους σε επιχειρήσεις και νοικοκυριά αποτελούν μερικές από τις μεγάλες προκλήσεις του 2017. Με άλλα λόγια, η Κύπρος θα πρέπει να βρει τρόπους να διορθώσει και να βελτιώσει αυτά τα μεγέθη, γιατί σε αντίθετη περίπτωση θα λειτουργήσουν ως τροχοπέδη για την εξέλιξη της οικονομίας.

Εκτός αυτών των προβλημάτων, θα πρέπει να αντιμετωπίσουμε και τις προκλήσεις που αφορούν διαρθρωτικές αλλαγές, όπως είναι η προώθηση των μεταρρυθμίσεων, η εφαρμογή των αποκρατικοποιήσεων και η υλοποίηση των μεγάλων έργων υποδομής στον τόπο.

Δυστυχώς, για τα θέματα αυτά παρατηρούνται αδικαιολόγητες και ακατανόητες καθυστερήσεις, που οφείλονται είτε στη γραφειοκρατία του Δημοσίου, είτε στην έλλειψη πολιτικής τόλμης από τα κόμματα και τη Βουλή, είτε στις αχρείαστες αντιδράσεις των συνδικαλιστικών οργανώσεων.

Κατά τη γνώμη μας, η Κυβέρνηση θα πρέπει να αναλάβει συγκεκριμένες και στοχευμένες πρωτοβουλίες για άμεση προώθηση αυτών των αλλαγών, ώστε να εκσυγχρονίσει την οικονομία και να της προσδώσει μια νέα προοπτική.

Ειδικά, τώρα που οι ξένοι οίκοι αξιολόγησης άρχισαν να αναβαθμίζουν την κυπριακή οικονομία, απαιτούνται τολμηρές αλλαγές, ώστε η Κύπρος να επανέλθει στην επενδυτική βαθμίδα (βρίσκεται κάτω 2 μονάδες), που θα της επιτρέψει να απευθύνεται στις αγορές, να εξευρίσκει χρηματοδότηση με χαμηλότερο κόστος χρήματος και γενικά να προβάλλει θετικότερα την οικονομία της.

Επίσης, προς την ίδια κατεύθυνση συμβάλλει και η προώθηση των ενεργειακών σχεδιασμών της Κύπρου, οι οποίες το 2017 αναμένεται να προσλάβουν μια πιο συγκεκριμένη μορφή. Εκτός του τεμαχίου 12, για το οποίο οι διεργασίες προχωρούν, η Κύπρος συνήψε στρατηγικές τριμερείς και πολυμερείς συμφωνίες με την Ελλάδα, την Αίγυπτο και το Ισραήλ και προωθεί τις διεργασίες για τον γ’ γύρο αδειοδοτήσεων για άλλα τρία τεμάχια της κυπριακής ΑΟΖ. Στη διαδικασία αυτήν έχουν εμπλακεί ενεργειακοί κολοσσοί απ’ όλον τον κόσμο, γεγονός που υποβοηθά τους ευρύτερους στόχους της κυπριακής οικονομίας.

Αξιολογώντας τη συνολική εικόνα, φαίνεται ότι το 2017 θα είναι μια ενδιαφέρουσα, αλλά και συνάμα καλή χρονιά για την οικονομία της Κύπρου. Ειδικά, αν υπάρξουν και σημαντικές θετικές εξελίξεις για την επίλυση του Κυπριακού, τότε η δυναμική που θα αναπτυχθεί θα είναι πολύ μεγάλη σε όλους τους τομείς. Ήδη, οι διεργασίες που αφορούν τη διευθέτησή του βρίσκονται σε κομβικό σημείο και όλοι αναμένουμε να δούμε την κατάληξή τους.

Ανεξαρτήτως όμως αυτού, πιστεύουμε ότι το 2017 θα συνεχιστεί η θετική πορεία της οικονομίας, με κύριους μοχλούς ανάπτυξης τον τουρισμό, τις υπηρεσίες, τη ναυτιλία και το εμπόριο.

Ως Deloitte, λοιπόν, είμαστε αισιόδοξοι για το αύριο της κυπριακής οικονομίας. Πιστεύουμε στις δυνατότητες της Κύπρου, γνωρίζουμε πώς να αξιοποιήσουμε τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της χώρας μας, διαβλέπουμε τις ευκαιρίες στην περιοχή μας και γενικά στο εξωτερικό και έχουμε εμπιστοσύνη στο επιχειρείν μας.

Στηριζόμενοι, λοιπόν, στα νέα θετικότερα δεδομένα της οικονομίας μας και αξιοποιώντας τις νέες ευκαιρίες που δημιουργούνται γύρω μας, είμαστε πεπεισμένοι ότι η επόμενη μέρα της κρίσης και του Μνημονίου θα βρει την Κύπρο με καλύτερες προοπτικές και με μεγαλύτερη ανάπτυξη.

Εrnst & Young: Αισιόδοξες εκτιμήσεις
Σταύρος Παντζαρής, Διευθύνων Σύμβουλος

Υποδεχόμαστε το 2017 με αισιόδοξες εκτιμήσεις, καθώς κατά τη διάρκεια του 2016, μετά και από την έξοδο της χώρας μας από το Μνημόνιο, η κυπριακή οικονομία επέδειξε ιδιαίτερες αντοχές και βελτιωμένους δείκτες. Συγκεκριμένα, θα πρέπει να σημειωθεί το θετικό πρόσημο του 2,9% σε ετήσια βάση, που παρουσίασε ο ρυθμός ανάπτυξης της οικονομίας το τρίτο τρίμηνο του 2016. Εκτιμώ ότι ο ρυθμός ανάπτυξης θα συνεχίσει την ανοδική του πορεία και το 2017, ιδιαίτερα στους τομείς του τουρισμού, της ενέργειας, της ναυτιλίας και του χρηματοπιστωτικού τομέα.

Η ανάπτυξη της οικονομίας το 2016 στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό στον τουρισμό, ο οποίος διέγραψε μια καταπληκτική πορεία, με τον αριθμό των τουριστών να ξεπερνά τα 3 εκατομμύρια. Η συνεισφορά του τουρισμού στο ΑΕΠ ανέρχεται για το 2016 γύρω στο 13% και αναμένεται ότι η ανοδική τάση θα συνεχισθεί και το 2017. Η απόφαση για δημιουργία Υφυπουργείου Τουρισμού και η λειτουργία του πρώτου καζίνου εντός της νέας χρονιάς αποτελούν σημαντικά βήματα και δικαιολογούν μια αισιόδοξη πρόβλεψη. Πολλά επίσης θα εξαρτηθούν και από τη διακύμανση της στερλίνας και του ρουβλιού έναντι του ευρώ, δύο αγορές που αποτελούν πέραν του 50% των τουριστών μας. Θα πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι οι εξαιρετικές επιδόσεις του 2016 ήταν σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα των συγκυριών και των γεωπολιτικών εξελίξεων στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.

Καθώς ο ρυθμός ανάπτυξης της κυπριακής οικονομίας επιταχύνεται, η ανεργία συνεχίζει να μειώνεται. Τα μεγάλα έργα που προγραμματίζονται για να αρχίσουν εντός του 2017 (Μαρίνα Αγίας Νάπας, καζίνο και κατασκευή μεγάλων κτηριακών συγκροτημάτων) θα δημιουργήσουν νέες θέσεις εργασίας, γεγονός που θα συμβάλει στην ουσιαστική μείωση των ανέργων σε βασικούς τομείς της οικονομίας.

Στον τομέα της ενέργειας, το 2017 σηματοδοτείται από την έναρξη των γεωτρήσεων εκ μέρους της TOTAL και τη συνέχιση των γεωτρήσεων εκ μέρους της ΕΝΙ, από τις οποίες θα διαφανεί αν υπάρχουν τέτοιες ποσότητες φυσικού αερίου που θα επιτρέπουν κατασκευή τερματικού σταθμού αλλά και ενίσχυση της βιωσιμότητας του αγωγού EastMed. Ακόμα μία σημαντική εξέλιξη είναι η πιθανή κατασκευή της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ισραήλ - Κύπρου - Κρήτης - Αττικής μέσω του EuroAsia Interconnector. Τα πιο πάνω εκτιμώ ότι θα αυξήσουν περαιτέρω τον δείκτη του επενδυτικού ενδιαφέροντος.

Σε ό,τι αφορά τον χρηματοπιστωτικό τομέα, εκτιμώ ότι, παρά το πρόβλημα των μη εξυπηρετούμενων δανείων, οι τράπεζες θα συνεχίσουν την πορεία σταθερότητας. Αναμένω ακόμη ότι θα διατηρήσουν την αυστηρή και συντηρητική τους προσέγγιση στην παροχή πιστωτικών διευκολύνσεων, γεγονός που ενδεχομένως να αποτελέσει σε κάποιες περιπτώσεις τροχοπέδη στην προώθηση επενδυτικών και αναπτυξιακών έργων. Η αναμενόμενη εισδοχή της Τράπεζας Κύπρου στο Χρηματιστήριο του Λονδίνου, εκτιμώ ότι θα επενεργήσει θετικά στο σύνολο του κυπριακού τραπεζικού συστήματος, κυρίως στον τομέα της επανάκτησης της εμπιστοσύνης και κατ’ επέκτασιν των επενδύσεων.

Υπάρχουν βεβαίως και παράγοντες, οι οποίοι ενδέχεται να επηρεάσουν αρνητικά την κυπριακή οικονομία, όπως η έξοδος της Βρετανίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση, γεγονός που έχει επιφέρει αβεβαιότητα στις οικονομίες και τις επιχειρήσεις διεθνώς. Οι κυπριακές επιχειρήσεις, λόγω ιδιαίτερων δεσμών με το Η.Β., θα πρέπει έγκαιρα να εκτιμήσουν τις πιθανές συνέπειες και να δράσουν άμεσα για να επωφεληθούν από τις ευκαιρίες και να μετριάσουν τους κινδύνους.

Επιπλέον, η έξοδος από το Μνημόνιο και η θετική πορεία της οικονομίας δεν πρέπει να μας οδηγήσει σε εφησυχασμό. Τώρα που τα δημόσια οικονομικά βρίσκονται σε μια σταθερή πορεία, είναι σημαντικότερο από ποτέ, οι ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις που δεν προωθήθηκαν ικανοποιητικά τα τελευταία χρόνια, να υλοποιηθούν με επιμονή και αποφασιστικότητα για να εξασφαλίσουν μακροπρόθεσμη και βιώσιμη ανάπτυξη.