Αρχή κοινώς αποδεκτή είναι το γεγονός ότι ανάμεσα στην εξουσία και τους πολίτες υπήρχε διαχρονικά μια σχέση συμφέροντος και αλληλεξάρτησης. Από αυτήν τη σχέση προέκυψε το «μαζί τα φάγαμε» του Πάγκαλου και οι παραδοχές ότι οι πολίτες «παρασιτούσαν» διαχρονικά πάνω στον ίδιο τους τον εαυτό, με τη «συμβολή» των εκλελεγμένων πολιτικών και των μη εκλελεγμένων οικονομικών παραγόντων.

Πρόκειται για μια σχέση «αγάπης και μίσους», κατά την οποία, όταν κάποιος πολίτης χρειάζεται κάποιον πολιτικό ή τραπεζίτη, γίνεται φίλος του και όταν δεν τον χρειάζεται, και ειδικά εν μέσω οικονομικών κρίσεων και πολιτικής αστάθειας, μετατρέπεται στον χειρότερο εχθρό του, αφού -ορθώς- του αποδίδονται ευθύνες για λάθος χειρισμούς, καθώς η δύναμη και η εξουσία συνοδεύεται από μεγάλες ευθύνες. Ευθύνες, που δεν ανήκουν στον λαό, αφού τις μετακύλισε σε τρίτους με τη σύμφωνο γνώμη των εν λόγω «τρίτων» (εξουσία), οι οποίοι τις ανέλαβαν με προθυμία και ευχαρίστηση.

Αυτή είναι μια αλήθεια, χωρίς να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν πολίτες με διαφορετικές αρχές και αξίες. Παρά ταύτα, όμως, εκείνοι που διαχρονικά εκμεταλλεύονταν το σύστημα και ταυτόχρονα ήταν προϊόντα εκμετάλλευσης, ήταν αρκετοί για να το γκρεμίσουν.

Η εξουσία, από την πλευρά της, θα έπρεπε να διατηρήσει κάποιες ισορροπίες και να μην επιτρέψει την ανάπτυξη των πελατειακών σχέσεων μεταξύ κράτους-πολιτών. Κάτι τέτοιο, άλλωστε, θα συνδεόταν με την ανθρώπινη ανιδιοτέλεια, η έλλειψη της οποίας αποτέλεσε την αιτία για την κατάρρευση πολιτευμάτων στο παρελθόν. Διότι, άμα τη αναλήψει των καθηκόντων του, ένα «καθεστώς» πρέπει τους ανθρώπους να τους καλοπιάνει ώστε να κερδίσει την εύνοιά τους και να εδραιώσει την κυριαρχία του. Οι πολίτες, από την άλλη, εκμεταλλεύονται σε πολλές περιπτώσεις την ανάγκη αυτή του καθεστώτος, με αποτέλεσμα να τίθενται λάθος οι κοινωνικο-πολιτικές βάσεις.

Καθορισμός «ιδιωτικής ατζέντας»
Θεωρώ, όμως, ότι υπάρχει και άλλη μια παράμετρος, που αφορά στον καθορισμό «ιδιωτικής ατζέντας» από πλευράς εξουσίας, χωρίς την έγκριση των πολιτών, οι οποίοι αποτελούν την αιτία της ανέλιξης της πολιτικής ελίτ.

Η εξουσία, έχοντας κερδίσει όλα τα εργαλεία, που της παρέχει το «πόστο», είναι σε θέση να καθορίσει εξελίξεις προς το συμφέρον των μελών της και όχι προς το συμφέρον εκείνων που την εξέλεξαν ή προώθησαν με οποιοδήποτε τρόπο σε οποιοδήποτε άλλο πόστο πλην της πολιτικής. Κάπως έτσι μπαίνουν οι βάσεις ενός σαθρού συστήματος. Σε περιόδους ευημερίας η επιφάνεια είναι ήρεμη, όχι όμως και ο βυθός.

Η μετριότητα (;), όμως, με την οποία το οικοδόμημα ανεγέρθηκε, δεν επέτρεψε στους παράγοντές του να αντιληφθούν τη μεγάλη συμπαιγνία και τη γερή μπάζα για την οποία ετοιμάζονταν κάποιοι πιο ξύπνιοι, με αποτέλεσμα την έκρηξη της κρίσης, οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής.

Η αλήθεια, όμως, είναι ότι αυτή η σχέση μεταξύ εξουσίας - πολιτών και ο μετέπειτα καθορισμός προσωπικής ατζέντας από πλευράς εξουσίας, στοίχισε στον τόπο την οικονομική, κοινωνική και πολιτική σταθερότητα και ευημερία.

Ο λαός μπορεί να μετατραπεί σε εξουσία (καθώς δημιουργείται υπόστρωμα συσπείρωσης), όταν δεν εξυπηρετείται πλέον. (Το πλήθος αποτελεί μορφή εξουσίας, με τη διαφορά ότι δεν είναι οργανωμένη). Η εξουσία το γνωρίζει και προσπαθεί να εξυπηρετεί, όχι βέβαια από αγάπη προς τον πλησίον ή το κοινωνικό σύνολο, αλλά διότι κινδυνεύει η πολιτική σταθερότητα (κοινώς, τρίζουν καρέκλες). Αυτός, όμως, ο φόβος της εξουσίας διαιωνίζει το πρόβλημα.

Too late?
Και φθάνουμε στο σημείο, όπου, όπως (σωστά κατά την άποψή μου) παρατηρεί στον «Ηγεμόνα» ο Νικολό Μακιαβέλι, «στην αρχή της ασθένειας είναι εύκολο να τη θεραπεύσουμε και δύσκολο να τη διαγνώσουμε, αλλά, με την πάροδο του χρόνου, καθώς δεν έχει διαγνωστεί ή θεραπευτεί από την αρχή, γίνεται εύκολο να τη διαγνώσουμε και δύσκολο να τη θεραπεύσουμε. Το ίδιο συμβαίνει και με τις υποθέσεις του κράτους: γιατί όταν τις γνωρίζουμε από πριν, πράγμα που δεν συμβαίνει παρά μόνο σε έναν συνετό άνθρωπο - τα κακά που γεννιούνται σε αυτό θεραπεύονται γρήγορα, αλλά όταν, από έλλειψη διάγνωσης, τα αφήσουμε να μεγαλώσουν έτσι ώστε ο καθένας να τα γνωρίζει, τότε δεν υπάρχει πια θεραπεία».

Ο Μακιαβέλι κάνει λόγο για «συνετό άνθρωπο», δείχνοντας, ουσιαστικά, ότι οι κρίσεις είναι αποτέλεσμα της μη συνετής συμπεριφοράς των ανθρώπινων κοινωνιών.

«100 ευρώ με απόδειξη, 80 χωρίς απόδειξη»
Οι παλιές ελληνικές σειρές αποτελούν ένα καλό δείγμα της νοοτροπίας του λαού σε κάθε εποχή. Παρακολουθώντας κανείς, θα αντιληφθεί ότι το ρουσφέτι, η μπαγαποντιά και η προσπάθεια ανέλιξης και πλουτισμού με αθέμιτα μέσα, ήταν καθημερινό φαινόμενο στην Ελλάδα. Οι ήρωες των διαφόρων έργων επισκέπτονταν βουλευτές ζητώντας βοήθεια, έταζαν ψήφους με ανταλλάγματα κ.λπ. Επιπλέον, πόσες φορές σάς πρότειναν να πληρώσετε, για παράδειγμα, «100 ευρώ με απόδειξη, 80 χωρίς απόδειξη»;

Κάθαρση... και η εξουσία θα έπρεπε «να ξέρει»...
Όταν φθάσουν τα πράγματα στο μη περαιτέρω και τα σημάδια της επερχόμενης κοινωνικής έκρηξης είναι πια ορατά, καθώς η σαπίλα δεν κρύβεται πλέον, η εξουσία επιχειρεί να κατευνάσει τα πνεύματα και να εκτονώσει την κατάσταση, επιδεικνύοντας αφενός διάθεση για κάθαρση και αφετέρου αναγνωρίζοντας λάθη του παρελθόντος ως άλλοθι, επί των οποίων στηρίζει τη βούληση» για μη επανάληψη τους. Όποιος πιστεύει, όμως, ότι «οι μεγάλοι άντρες με τα ευεργετήματα μπορούν να καταφέρουν να ξεχαστούν οι παλιές αδικίες, απατάται».

Παρ' όλες τις ευθύνες όλων μας για την κατάσταση της κοινωνίας μας, εντούτοις, η βασική ευθύνη βαραίνει την εξουσία, η οποία θα έπρεπε «να ξέρει» διότι η δουλειά της είναι «να ξέρει». Αυτήν την «κοινωνική ευθύνη» ζήτησε και ανέλαβε από τους υπόλοιπους πολίτες.

Η οργή είναι ανάλογη της ζημιάς...
Κάπου εδώ αρχίζει ο τροχός να «γυρίζει». Οι πολίτες αρχίζουν να ζημιώνουν και η οργή είναι ανάλογη του μεγέθους της ζημιάς στην οποία υπόκεινται, ιδιαίτερα σε όσους πολίτες ευθύνονται λιγότερο ή καθόλου για την κατάσταση. Η ελίτ «[…] έχει εχθρούς όλους εκείνους που έχει ζημιώσει με την κατοχή εκείνης της ηγεμονίας[…]».

Η πολιτική αστάθεια, ως αποτέλεσμα των κρίσεων του καπιταλισμού, δείχνει ότι το οικονομικό οικοδόμημα δεν διορθώνεται, αλλά ισορροπεί (ππατσιάρεται θα έλεγα) «ως πάρατζιει». Ο Μαρξ υποστηρίζει ότι τα όρια του καπιταλισμού δεν είναι απεριόριστα. Γι' αυτό, άλλωστε, σήμερα παρατηρείται προσπάθεια «παράτασης» των εν λόγω ορίων με διάφορα εν εξελίξει οικονομικά πειράματα. Ας σημειωθεί ότι η πρώην ΕΣΣΔ, ως προσφερόμενο (κάποτε) έδαφος διάχυσης του καπιταλισμού, έχει πλέον υπερκαλυφθεί και συνεπώς τα όρια επέκτασης ολοένα και περιορίζονται. (Ξεχωριστό κεφάλαιο που χρήζει μελέτης).

Φθάνοντας στο σήμερα και στην προσπάθεια της ηγεσίας να πείσει τους πολίτες για την ανάγκη επίδειξης υπομονής μέχρι να έλθουν καλύτερες μέρες (αγοράζουν παράταση με υποσχέσεις για το μέλλον), θα ήθελα να επικαλεστώ μια διαπίστωση του Μακιαβέλι, ο οποίος αναφέρει ότι «η φύση των λαών είναι περίπλοκη και είναι εύκολο να τους πείσει κανείς για κάτι, ενώ είναι δύσκολο να τους κρατήσει σταθερούς σε αυτήν την πίστη». Ένα παράδειγμα από την εποχή του Νικολό Μακιαβέλι αφορά στην περίπτωση του Ιερώνυμου Σαβοναρόλα, ο οποίος καταστράφηκε από τους δικούς του καινούριους νόμους, καθώς το πλήθος άρχισε να μην τον πιστεύει και δεν είχε τρόπο να κρατήσει σταθερούς εκείνους που τον είχαν εμπιστευτεί, ούτε να κάνει τους άπιστους να πιστέψουν.

Η ανέλιξη με τη βοήθεια «ευγενών»…
Ένα άλλο σημείο, το οποίο χρήζει εξέτασης, αφορά στον τρόπο ανέλιξης των μελών της εξουσίας. Στις μέρες μας, η ευρωπαϊκή οικονομική πολιτική καθορίζει/επιβάλλει εν πολλοίς τις ηγεσίες των κρατών μελών, ιδιαίτερα εκείνων των χωρών που τελούν υπό μνημόνια.

Όπως παρατηρεί ο Μακιαβέλι, η ηγεμονία επέρχεται είτε από τον λαό είτε από τους ευγενείς, ανάλογα με το ποιος από τους δύο έχει την ευκαιρία, ενώ «[…] εκείνος που ανεβαίνει στην εξουσία με τη βοήθεια των ευγενών, διατηρείται με περισσότερη δυσκολία από εκείνον που ανεβαίνει με τη βοήθεια του λαού». Στις μέρες μας, οι ευγενείς ίσως και να είναι η ευρωπαϊκή ηγεσία που καθορίζει τις εθνικές ηγεσίες ανάλογα με τα οικονομικά συμφέροντα του ευρωπαϊκού οικοδομήματος ή τα συμφέροντα των ελίτ του ευρωπαϊκού οικονομικού οικοδομήματος.

Υ.Γ.: Σε καμιά περίπτωση δεν ισχυρίζομαι ότι όλοι οι πολίτες μιας κοινωνίας ευθύνονται στον ίδιο βαθμό για την κατάσταση στην οποία περιήλθε η κοινωνία τους. Υπάρχουν θύματα εξαπάτησης και διάφορες άλλες κατηγορίες πολιτών, οι οποίοι πληρώνουν τη μεγαλομανία, την ανεπάρκεια και τη φιλοδοξία άλλων. Επίσης, δεν ευθύνονται οι πολίτες για τους μετέπειτα χειρισμούς των εκλεκτών τους.
Όλα τα πιο πάνω προς αμφισβήτηση, με στόχο να καταλήξουμε κάπου που να μοιάζει με αλήθεια.