Τα κόμματα ως χώρος έκφρασης και δραστηριοποίησης ενός ενεργού πολίτη

Ο εκδημοκρατισμός των πολιτικών κομμάτων αποκτά σήμερα ιδιαίτερη σημασία, καθώς κομματικά συνέδρια και εκλογές σε πολιτικούς φορείς θέτουν στο προσκήνιο το ζήτημα αυτό της θεωρίας των πολιτικών κομμάτων. Για τον συνταγματολόγο Δημήτρη Τσάτσο τα κόμματα αποτελούν κύριο χώρο έκφρασης και δραστηριοποίησης ενός ενεργού πολίτη και η εσωκομματική δημοκρατία αποτελεί μορφή άμεσης συμμετοχικής δημοκρατίας που λειτουργεί συμπληρωματικά προς την «πολιτευματική», την αντιπροσωπευτική δηλαδή δημοκρατία που αναφέρεται στο σύνολο των πολιτών. Η πολιτευματική και η εσωκομματική δημοκρατία διαφέρουν, καθώς η δεύτερη εφαρμόζεται σε έναν μηχανισμό εκλογικής νίκης που χαρακτηρίζεται από μια ενιαία ιδεολογία και μια μορφή οργάνωσης με πειθαρχία και ενότητα.

Οι εσωκομματικές διαδικασίες

Εξαιτίας του κυρίαρχου ρόλου των πολιτικών κομμάτων στο πολιτικό σύστημα καθίσταται προφανής η σημασία των εσωκομματικών διαδικασιών.

Η δημοκρατική οργάνωση των πολιτικών κομμάτων αποτελεί δείκτη δημοκρατίας του όλου πολιτικού συστήματος, αφού η δυνατότητα πολιτικής συμμετοχής του πολίτη συναρτάται με τη δημοκρατική οργάνωση του κόμματος, η οποία καθορίζει την επίδραση που ασκεί κάθε μέλος στον σχηματισμό αποφάσεων. Στη βάση της εξ ορισμού τοποθέτησης των πολιτικών κομμάτων κοντά στους πολίτες, η αναβάθμιση των εσωκομματικών τους διαδικασιών μπορεί να συμβάλει στον εκδημοκρατισμό του πολιτικού συστήματος και να παρεμποδίσει τη δημοκρατική απομείωση των αντιπροσωπευτικών θεσμών.

H πολιτική συζήτηση σήμερα συνήθως περιορίζει το ζήτημα της εσωκομματικής δημοκρατίας στην αποτελεσματική επιρροή των κομματικών μελών στη λήψη των αποφάσεων και τον έλεγχο της ηγεσίας. Επισημαίνεται όμως ότι η εσωκομματική δημοκρατία δεν αποτελεί μόνο την ελεύθερη έκφραση των απόψεων εντός του κόμματος αλλά επιδιώκει την ουσιαστική συμμετοχή των πολιτών στην πολιτική και τη διαμόρφωση ενός πλαισίου που δεν ανέχεται την παθητικότητα των κομματικών μελών και προτρέπει τους πολίτες στη διεκδίκηση του εκδημοκρατισμού.

Στη βάση της ανάλυσης του καθηγητή Πολιτικής Οικονομίας Μιχαήλ Σπουρδαλάκη, το ζήτημα της εσωκομματικής δημοκρατίας δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ανεξάρτητη μεταβλητή, καθώς συναρτάται με παράγοντες, όπως διαδικασίες και δομές της πολιτικής οικονομίας του κομματικού ανταγωνισμού, σχέσεις κράτους - κοινωνίας και λειτουργία άλλων θεσμών πολιτικής και κοινωνικής εκπροσώπησης. Στο πλαίσιο της μελέτης του ζητήματος του εκδημοκρατισμού των κομμάτων πρέπει να ληφθούν υπόψη τρεις παράγοντες.

Έναν πρώτο παράγοντα αποτελεί η αντίληψη για τη σύγχρονη δημοκρατία που προσδίδει στα πολιτικά κόμματα μια εργαλειακή θέση στη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος, καθώς ο ρόλος τους περιορίζεται στο πλαίσιο λήψης πολιτικών αποφάσεων με στόχο την ανάδειξη μιας σταθερής και αποτελεσματικής κυβέρνησης. Ως δεύτερος παρατίθεται ο παράγοντας των κομματικών μετασχηματισμών που προσδίδουν στα κομματικά συστήματα ιδιαίτερα στοιχεία, όπως

α. την άντληση πολιτικών και οικονομικών πόρων από το κράτος,

β. τη διαχείριση κρατικών δεσμεύσεων, διεθνών και οικονομικών συγκυριών που μετατρέπουν τα πολιτικά κόμματα σε μηχανισμούς σύγκλισης,

γ. τη δημοκρατικά ατελέσφορη αποκέντρωση της κομματικής εξουσίας και την οργανωτική χαλαρότητα που ωθεί στη συγκέντρωση της εξουσίας στην εκτός θεσμικής λογοδοσίας τιθέμενη ηγεσία και

δ. την υποβάθμιση του ρόλου και της συμμετοχής των μελών σε ουσιαστικές αποφάσεις.

Έναν τρίτο παράγοντα που συμβάλλει στη μελέτη του ζητήματος του εκδημοκρατισμού των κομμάτων αποτελούν οι ευρύτεροι μετασχηματισμοί του πολιτικού συστήματος, καθώς η πολιτική σε δημοκρατικές συνθήκες συγκροτείται μέσα από δομές, σχέσεις και θεσμούς που εκφράζουν και οικονομικούς ανταγωνισμούς της κοινωνίας. Έτσι η διαχείριση των πολιτικών συχνά μετατρέπεται σε διαχείριση των οικονομικών.

Ο όρος «εσωκομματική δημοκρατία» επομένως διαθέτει και αρνητικά συμφραζόμενα στην πολιτική σφαίρα και αναδεικνύει τα ελλείμματα σε δημοκρατία που εμφανίζουν τα κόμματα. Τα μέλη των κομμάτων έχουν μικρή ως ελάχιστη δυνατότητα διαμόρφωσης της πολιτικής και οι αποφάσεις των κομματικών οργάνων δεν είναι δεσμευτικές για τις ηγεσίες τους. Για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών στα κόμματα θα πρέπει να λαμβάνουν χώρα συχνές συνεδριάσεις των κομματικών οργάνων, να καθορίζονται αυστηρά οι θητείες τους και να διεξάγονται στο τέλος της θητείας νέες εκλογές.

Στις συνεδριάσεις των τοπικών οργάνων θα πρέπει να διασφαλιστεί η δυνατότητα συμμετοχής και έκφρασης όλων των μελών και ο δεσμευτικός χαρακτήρας των αποφάσεων των οργάνων ειδικά σε επίπεδο συνεδρίου. Επίσης σε ζητήματα πολιτικής καθίσταται απαραίτητη η λειτουργία εσωκομματικών δημοψηφισμάτων που κατοχυρώνει στα μέλη του κάθε κόμματος τη δυνατότητα έκφρασης και παρέμβασης. Οι ηγεσίες των κομμάτων δεν πρέπει να επιδιώκουν τη στράτευση των μελών τους σε όποια πολιτική επιλέξουν, καθώς οι πολίτες σήμερα ξέρουν να αξιολογούν και δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως άβουλοι υποστηρικτές των αποφάσεων της κομματικής ηγεσίας.

Εκδημοκρατισμός των πολιτικών θεσμών

Ο Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου Κώστας Χρυσόγονος προτείνει ορισμένες επιπλέον αλλαγές για τον εκδημοκρατισμό των πολιτικών θεσμών που αξίζει να παρατεθούν. Τα περισσότερα από τα κόμματα σήμερα διακρίνονται για το έλλειμμα εσωκομματικής δημοκρατίας, ζήτημα που δεν μπορεί να αντιμετωπισθεί με συνταγματικές ή νομοθετικές ρυθμίσεις, αφού η οργάνωση και λειτουργία των κομμάτων αντανακλά τον πολιτικό πολιτισμό μιας χώρας. Παρά το γεγονός ότι σήμερα η εσωκομματική δημοκρατία πρέπει να θεωρηθεί ότι είναι συνταγματικά κατοχυρωμένη στη βάση της αρχής της μη επέμβασης του κράτους στα εσωτερικά των κομμάτων, η αρχή της εσωκομματικής δημοκρατίας χρειάζεται σαφέστερη κατοχύρωση.

Αυτό θα έπρεπε να συνοδευτεί και με ρητή συνταγματική μνεία για τα καταστατικά των κομμάτων, αφού μέσω εκείνων εκφράζεται η αντίληψη των κομμάτων για τη δημοκρατία και τη λειτουργία της στο εσωτερικό τους. Το πρόβλημα με τις κανονιστικές συνέπειες της αρχής της εσωκομματικής δημοκρατίας εντοπίζεται στο δεδομένο ότι το κόμμα οφείλει να εμφανίζει υψηλό επίπεδο αυτοτέλειας έναντι του κράτους, το οποίο δεν πρέπει να επεμβαίνει στις κομματικές λειτουργίες. Για τον λόγο αυτό η συνταγματική αρχή της εσωκομματικής δημοκρατίας παραμένει χωρίς άμεσες κανονιστικές συνέπειες, χωρίς να σημαίνει ότι είναι συνταγματικά αδιάφορη. Η εσωκομματική δημοκρατία επομένως αποτελεί αρχή-πλαίσιο και η πραγμάτωσή της θα πρέπει να επαφίεται στις θεσμικές επιλογές του ίδιου του κόμματος.

Εξίσου σοβαρό με την έλλειψη εσωκομματικής δημοκρατίας είναι το θέμα της αδιαφάνειας στην οικονομική διαχείριση των κομμάτων. Τα κόμματα οφείλουν να είναι οργανισμοί, μέσω των οποίων η κοινωνία ελέγχει την εξουσία, την πολιτική και την οικονομική. Ο εκδημοκρατισμός της χώρας προϋποθέτει την επιβολή διαφάνειας στα οικονομικά των κομμάτων, με κατάλληλες ρυθμίσεις στο επίπεδο της κοινής νομοθεσίας.

Επειδή τα κόμματα επομένως αποτελούν τον μοναδικό θεσμό μετατροπής των κοινωνικών αιτημάτων σε πολιτικό πρόγραμμα διαχείρισης της πολιτικής εξουσίας, η δημοκρατική οργάνωση μπορεί να διασφαλίσει την αποτελεσματική επιτέλεση του έργου τους. Σήμερα, η πρόκληση της προστασίας της δημοκρατίας είναι επίκαιρη, καθώς η οικονομική κρίση επιτείνει τον ενδεχόμενο κίνδυνο πολιτικής και δημοκρατικής αποσταθεροποίησης.

ΜΑΡΙΝΟΣ ΜΟΥΣΙΟΥΤΤΑΣ
Υποψήφιος Γενικός
Γραμματέας ΔΗΚΟ