Παρά το μέγεθος των προβλημάτων η αντιμετώπιση από την Τρόικα θα μπορούσε να ήταν διαφορετική

Η ένταξη της Κύπρου στην Ευρωζώνη ήταν μια σημαντική επιτυχία και δικαιολογημένα έφερε ικανοποίηση. Λίγα χρόνια αργότερα η κυπριακή οικονομία κατέρρευσε και απαιτήθηκε η στήριξη από τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Σταθερότητας. Οι αποφάσεις του Eurogroup τον Μάρτιο του 2013 ήταν όμως καταστροφικές και εγκληματικές. Είναι σημαντικό να επαναξιολογήσουμε και να κατανοήσουμε πλήρως τα δεδομένα. Η Κύπρος εντάχθηκε στην Ευρωζώνη ως μέρος των συμβατικών της υποχρεώσεων. Ταυτόχρονα υπήρχαν βάσιμες προσδοκίες ότι η εξέλιξη αυτή θα συνέβαλλε σε μια ενοποιητική ομοσπονδιακή λύση του Κυπριακού καθώς το κοινό νόμισμα θα επιδρούσε θετικά και ποικιλοτρόπως. Αναμενόταν επίσης ότι με το ευρώ θα ενισχυόταν σημαντικά η προοπτική της Κύπρου ως χρηματοπιστωτικό κέντρο.

Το ευρύτερο πολιτικοοικονομικοκοινωνικό σύστημα όμως αγνοούσε τους κανόνες συμμετοχής σε μιαν «αυτοκρατορική» νομισματική ένωση και πάνω απ’ όλα τις υποχρεώσεις. Μεταξύ άλλων, δεν κατανοήθηκε ότι έπρεπε να υπάρχει δημοσιονομική πειθαρχία καθώς και σύνεση στη λειτουργία του τραπεζικού συστήματος. Η προηγούμενη κυβέρνηση αλλά και το ευρύτερο σύστημα λειτούργησαν με τρόπο που η Κύπρος περιήλθε σε μια πολύ δεινή θέση. Υπήρχε απρονοησία, λαϊκισμός, απερισκεψία, διαπλοκή, διαφθορά σε όλες σχεδόν τις εκφάνσεις του δημόσιου βίου. Πάνω απ’ όλα δεν υπήρχε επαρκής γνώση και συστηματική μελέτη και αξιολόγηση των ζητημάτων. Όλα αυτά οδήγησαν σε οδυνηρά προβλήματα στον χρηματοπιστωτικό τομέα, αυξημένα δημοσιονομικά ελλείμματα, σχεδόν διπλασιασμό του δημόσιου χρέους από το 2008 μέχρι το 2012, εκτόξευση των τιμών των ακινήτων και αρνητικό διαρθρωτικό ισοζύγιο πληρωμών. Η ανταγωνιστικότητα της κυπριακής οικονομίας υπονομεύθηκε σε όλα τα επίπεδα. H Κύπρος αντιμετώπιζε μια παρατεταμένη ύφεση ως αποτέλεσμα πολύ σοβαρών διαρθρωτικών προβλημάτων. Πάνω απ’ όλα όμως υπήρχε (και εξακολουθεί να υπάρχει) βαθύτατο πρόβλημα του ευρύτερου πολιτικοοικονομικοκοινωνικού συστήματος της χώρας.

Ενδεχομένως αυτό να ήταν η σοβαρότερη πηγή των δεινών. Παρά το μέγεθος των προβλημάτων η αντιμετώπιση από την Τρόικα θα μπορούσε να ήταν διαφορετική. Δεν πρέπει να λησμονούμε ότι τον Δεκέμβριο του 2012 η Βουλή ενέκρινε μέτρα ουσιαστικής δημοσιονομικής περισυλλογής. Και ο νεοεκλεγείς Πρόεδρος Νίκος Αναστασιάδης μπορούσε να διεκδικήσει ένα Μνημόνιο που θα ήταν υποφερτό, βιώσιμο και θα βοηθούσε στην ανάκαμψη της οικονομίας. Άλλωστε οι σχέσεις του με το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα και οι αναμενόμενες θετικές προεκτάσεις ήταν ένα από τα επιχειρήματα της προεκλογικής του εκστρατείας. Αντί τούτου οι αποφάσεις του Eurogroup ήταν τιμωρητικές ενώ ταυτόχρονα η Κύπρος χρησιμοποιήθηκε και ως πειραματόζωο. Ο ίδιος ο Πρόεδρος Αναστασιάδης δήλωσε ότι οι εταίροι τον εξευτέλισαν. Το χειρότερο είναι ότι οι αποφάσεις της Τρόικας δεν οδηγούν στην εξυγίανση αλλά στη διάλυση και τη συντριβή της οικονομίας και της κοινωνίας.

Ένα από τα βασικά ερωτήματα που τίθενται είναι κατά πόσον ήταν εφικτό να είχαν υπάρξει καλύτερα αποτελέσματα τον Μάρτιο. Ήταν καθοριστικής σημασίας να είχε γίνει η ανάλογη προετοιμασία. Αυτό δεν έγινε από τη νέα κυβέρνηση και ως εκ τούτου η Τρόικα επέβαλε τις αποφάσεις της. Η ζημιά που έχουν προκαλέσει οι αποφάσεις της Τρόικας είναι μεγαλύτερη απ’ ό,τι το όφελος από την οποιαδήποτε δανειακή στήριξη. Το κούρεμα καταθέσεων τραυμάτισε βαθύτατα την αξιοπιστία του κυπριακού χρηματοπιστωτικού συστήματος. Και είναι πραγματικά άγνωστο πότε θα αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη. Σημειώνεται ότι με το κούρεμα καταθέσεων στις δύο μεγάλες τράπεζες, κατ’ ουσίαν, το συγκεκριμένο κόστος του προβλήματος το φορτώθηκαν καταθέτες.

Οι αποφάσεις του Eurogroup οδήγησαν στα χειρότερα δυνατά αποτελέσματα. Η κυπριακή κυβέρνηση θα έπρεπε να είχε επεξεργασθεί και άλλα σενάρια, περιλαμβανομένων της προσωρινής εξόδου από την Ευρωζώνη ή/και την υιοθέτηση παράλληλου εθνικού νομίσματος. Αν όντως η κυβέρνηση πειστικά αρνείτο το κούρεμα καταθέσεων προτιμώντας ακόμα και την προσωρινή έξοδο από την Ευρωζώνη, ενδεχομένως η Τρόικα να έκανε δεύτερες σκέψεις και να πρότεινε μια συμβιβαστική λύση επειδή η αποχώρηση της Κύπρου θα δημιουργούσε ευρύτερες επιπλοκές σε όλη την Ευρωζώνη.

Οι αποφάσεις της Τρόικας για την Κύπρο αναδεικνύουν και άλλα σοβαρότερα ζητήματα. Μεταξύ άλλων, τίθεται ζήτημα νομιμοποίησης της Τρόικας αλλά και της ευρύτερης κατεύθυνσης της ΕΕ. Επιπρόσθετα αμφισβητείται η ορθότητα της οικονομικής πολιτικής που ακολουθείται από τη Γερμανία και την Τρόικα. Είναι σημαντικό να επιτευχθεί η εξυγίανση των οικονομιών αλλά η επιλογή του shock therapy δημιουργεί πολύ περισσότερα προβλήματα απ’ ό,τι επιλύει. Εν κατακλείδι, ενώ η ίδια η ΕΕ ψάχνεται για την πορεία που θα πρέπει να ακολουθήσει, η Κύπρος θα πρέπει να ενεργήσει με τρόπο που να εξέλθει από την κρίση το συντομότερο. Και οι πρωτοβουλίες που η κυβέρνηση μπορεί να πάρει, στα πλαίσια της εξόδου από το Μνημόνιο ή της διαφοροποίησης του Μνημονίου, είναι δυνατό να εμβολιάσουν θετικά τη φιλοσοφία της αλλαγής στην ΕΕ.

ΑΝΔΡΕΑΣ ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ
Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας και Πρόεδρος του Κέντρου Ευρωπαϊκών
και Διεθνών Υποθέσεων του Πανεπιστημίου Λευκωσίας.