ΑΦΙΕΡΩΜΕΝΟ ΣΤΗ ΔΙΕΘΝΗ ΗΜΕΡΑ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ

Η ΤΟΥΡΚΙΑ ΕΧΕΙ ΚΑΤΑΔΙΚΑΣΕΙ Ή ΦΥΛΑΚΙΣΕΙ ΑΥΘΑΙΡΕΤΑ ΠΑΡΑ ΠΟΛΛΟΥΣ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟΥΣ ΚΑΙ ΑΛΛΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ. ΜΑΛΙΣΤΑ, ΤΟΝ ΔΕΚΕΜΒΡΗ ΤΟΥ 2018, Ο ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟΙ ΧΩΡΙΣ ΣΥΝΟΡΑ ΕΠΙΒΕΒΑΙΩΣΕ ΟΤΙ «ΤΟ ΔΕΣΠΟΤΙΚΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ ΕΞΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ Ο ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟΣ ΔΕΣΜΟΦΥΛΑΚΑΣ ΤΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΩΝ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΩΝ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ»

Καλώ τον Γ.Γ. των ΗΕ να επαναλάβει την κλήση μου υπέρ της εφαρμογής της διεθνούς ποινικής δικαιοσύνης στην ΚΔ, ειδικά μέσω της δημιουργίας ενός ειδικού, ανεξάρτητου και αποτελεσματικού δικαστηρίου εγκλημάτων πολέμου. Έτσι, έστω και καθυστερημένα, η αλήθεια μπορεί να αποκαλυφθεί

Στις 24 Μαρτίου, ο Οργανισμός των Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) σηματοδοτεί την ετήσια Διεθνή Ημέρα για το Δικαίωμα στην Αλήθεια, που αφορά τις Καταφανείς Παραβιάσεις των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και την Αξιοπρέπεια των Θυμάτων. Όπως εξηγεί ο ΟΗΕ, στο πλαίσιο των σοβαρών παραβιάσεων του ανθρωπιστικού δικαίου, το οποίο αφορά τα διεθνή εγκλήματα και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων:

«Το δικαίωμα στην αλήθεια συνεπάγεται τη γνώση της ολοκληρωμένης και πλήρους αλήθειας ως προς τα γεγονότα που προέκυψαν, τις συγκεκριμένες περιστάσεις και όσων συμμετείχαν σε αυτά, συμπεριλαμβανομένης της γνώσης των συνθηκών υπό τις οποίες σημειώθηκαν οι παραβιάσεις, καθώς και των λόγων γι' αυτές» (Πηγή: www.un.org/en/events/righttotruthday/).

Η αλήθεια

Η προέλευση του δικαιώματος στην αλήθεια μπορεί να ανιχνευθεί στον Επίκτητο. Στην αρχαιότητα, το περιέγραψε ως δικαίωμα του λαού. Πρόσφατα, αυτό το δικαίωμα έχει αναγνωριστεί με τρόπο που εφάρμοσε την φιλοσοφία του Επίκτητου.

Το δικαίωμα στην αλήθεια αναγνωρίζεται από τη Διεθνή Σύμβαση για την Προστασία όλων των Προσώπων από την Εξαναγκαστική Εξαφάνιση, όπως υπεγράφη το 2006 και τέθηκε σε ισχύ το 2010. Σύμφωνα με το άρθρο 24:

«Για τους σκοπούς της παρούσας Σύμβασης, "θύμα" σημαίνει το πρόσωπο που έχει εξαφανισθεί και οποιοδήποτε άτομο έχει υποστεί βλάβη, ως άμεσο αποτέλεσμα μιας αναγκαστικής εξαφάνισης.

»Κάθε θύμα έχει το δικαίωμα να γνωρίζει την αλήθεια σχετικά με τις περιστάσεις της αναγκαστικής εξαφάνισης, την πρόοδο και τα αποτελέσματα της έρευνας και την τύχη του εξαφανισμένου προσώπου. Κάθε Κράτος Μέρος λαμβάνει τα κατάλληλα μέτρα για τον σκοπό αυτό.

»Κάθε Κράτος Μέρος λαμβάνει όλα τα κατάλληλα μέτρα για την αναζήτηση, τον εντοπισμό και την απελευθέρωση των προσώπων που έχουν εξαφανισθεί και, σε περίπτωση θανάτου, για τον εντοπισμό, το σεβασμό και την επιστροφή των λειψάνων τους.

»Κάθε Κράτος Μέρος διασφαλίζει, στο νομικό του σύστημα, ότι τα θύματα αναγκαστικής εξαφάνισης έχουν το δικαίωμα σε επανόρθωση και σε ταχεία, δίκαιη και επαρκή αποζημίωση…». (Πηγή: www.opengov.gr/ministryofjustice/wp-content/uploads/downloads/2014/04/sxedio_nomou_prostasia_2014.pdf )

Όσον αφορά τις τρεις «εγγυητικές δυνάμεις» της Κυπριακής Δημοκρατίας (ΚΔ), ενώ η Ελλάδα έχει υπογράψει και έχει επικυρώσει τη Σύμβαση του 2006, η Τουρκία και το Ηνωμένο Βασίλειο ούτε την υπέγραψαν, αλλά ούτε και την επικύρωσαν. Ωστόσο, η ΚΔ έχει υπογράψει, αλλά ποτέ δεν έχει επικυρώσει αυτήν τη Σύμβαση. (Πηγή: https://treaties.un.org/pages/ViewDetails.aspx?src=IND&mtdsg_no=IV-16&chapter=4&lang=en)

Το Ψήφισμα 9/11, όπως εγκρίθηκε από το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ το 2008, σημειώνει ότι η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και μια ομάδα εργασίας «είχαν αναγνωρίσει το δικαίωμα των θυμάτων των σοβαρών παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και το δικαίωμα των συγγενών τους στην αλήθεια για τα γεγονότα που προέκυψαν, συμπεριλαμβανομένου του προσδιορισμού των δραστών των γεγονότων που οδήγησαν σε τέτοιες παραβιάσεις».

Το Ψήφισμα 9/11 πρόσθεσε ότι τα κράτη θα έπρεπε «να παράσχουν κατάλληλους και αποτελεσματικούς μηχανισμούς για την κοινωνία στο σύνολό της και, ειδικότερα, για τους συγγενείς των θυμάτων, να γνωρίζουν την αλήθεια σχετικά με τις σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τις σοβαρές παραβιάσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου» (Πηγή: http://ap.ohchr.org/documents/e/hrc/resolutions/a_hrc_res_9_11.pdf).

Μέχρι και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ) αναγνωρίζει το δικαίωμα στην αλήθεια. Το 2012, σε μια ιστορική υπόθεση, το ΕΔΑΔ αποφάσισε ότι ο αιτητής υποβλήθηκε σε παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένης της αυθαίρετης στέρησης της ελευθερίας και των βασανιστηρίων. Το ΕΔΑΔ αποφάσισε επίσης ότι «υπήρξε παραβίαση, λόγω της αποτυχίας του κράτους [δηλ. του FYROM] να προβεί σε αποτελεσματική διερεύνηση των ισχυρισμών του προσφεύγοντος περί κακής μεταχείρισης».

Το ΕΔΑΔ αναφέρθηκε στον «ανεπαρκή χαρακτήρα της έρευνας» και στον «αντίκτυπό της στο δικαίωμα της αλήθειας όσον αφορά τις σχετικές περιστάσεις της υπόθεσης». Επιπλέον, το ΕΔΑΔ υπογράμμισε «τη μεγάλη σημασία της παρούσας υπόθεσης όχι μόνο για τον αιτούντα και την οικογένειά του, αλλά και για άλλα θύματα παρόμοιων εγκλημάτων και για το ευρύ κοινό, που είχε το δικαίωμα να γνωρίζει το τι είχε συμβεί» (Πηγή: El-Masri v FYROM [2012] ECHR 2067).

Η απόκρυψη της αλήθειας

Όπως αποδεικνύεται από την ιστορία, η αλήθεια μπορεί να αποκρυφθεί. Μάλιστα, σε ένα απαράδεκτο κλίμα υπέρ της ατιμωρησίας και της κάλυψης, οι εκτοπισθέντες στην ΚΔ δεν γνωρίζουν ακόμη την πλήρη αλήθεια ως προς τις αιτίες (ι) των διαφόρων διεθνών εγκλημάτων, π.χ. βίαιες μετακινήσεις, βιασμοί και άλλες απάνθρωπες πράξεις, και (ιι) των διαφόρων παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που έχουν διαπραχθεί στη χώρα τους.

Ακόμη χειρότερα, για δεκαετίες, εκατοντάδες οικογένειες δεν ξέρουν εάν οι συγγενείς τους έχουν κρατηθεί σε μυστική αιχμαλωσία ή εάν έχουν δολοφονηθεί ή εάν έχουν συναντήσει κάποιαν άλλη τρομακτική μοίρα.

Μήπως φταίει ο ΟΗΕ γι' αυτήν την συνεχιζόμενη αδικία; Ίσως.

Πρώτον, σε σχέση με την ΚΔ, από το 1963/64, ο ΟΗΕ ποτέ δεν κατάφερε να δημιουργήσει ένα ειδικό δικαστήριο εγκλημάτων πολέμου με ελεγκτικές, εισαγγελικές και δικαστικές αρμοδιότητες, όπως αυτό που δημιούργησε το 1993 για την πρώην Γιουγκοσλαβία.

Δεύτερον, από το 1974, ο ΟΗΕ ποτέ δεν έχει εφαρμόσει σχετικά ψηφίσματά του όπως το Ψήφισμα 3220 (XXIX) της Γενικής Συνέλευσης της 8ης Νοεμβρίου 1974. Αυτό επαναβεβαιώνει «την επείγουσα ανάγκη να διασφαλιστεί η πλήρης τήρηση και αποτελεσματική εφαρμογή των Συμβάσεων της Γενεύης του 1949 για την προστασία των θυμάτων πολέμου από όλα τα κράτη…». Επίσης, το Ψήφισμα 3220 τονίζει την «εφαρμοσιμότητα των Συμβάσεων της Γενεύης του 1949 σε όλες τις ένοπλες συγκρούσεις, όπως αυτές ορίζονται στις Συμβάσεις αυτές…».

Τρίτον, με την πλήρη συναίνεση του ΟΗΕ, από το 1981, η περιορισμένη Εντολή της Επιτροπής Αγνοουμένων στη Λευκωσία απαγορεύει στην Επιτροπή να επιβάλει την ποινική δικαιοσύνη. Σύμφωνα με το άρθρο 11 της Εντολής: «Η Επιτροπή δεν θα προσπαθήσει να αποδώσει ευθύνη για τους θανάτους οποιωνδήποτε αγνοουμένων ή να διαπιστώσει την αιτία αυτών των θανάτων» (Πηγή: www.cmp-cyprus.org/content/terms-reference-and-mandate).

Φυσικά, σε ορισμένες περιπτώσεις, διάφορες αποφάσεις του ΕΔΑΔ έχουνε παραδώσει ένα μέτρο δικαιοσύνης. Για παράδειγμα, σχετικά με τις ανθρωποκτονίες του Σολωμού Σολωμού και του Αναστάσιου Ισαάκ το 1996, το ΕΔΑΔ αποφάσισε το 2008 ότι κάθε θύμα σκοτώθηκε παράνομα σε αντίθεση με το βασικό δικαίωμα στη ζωή. Το ΕΔΑΔ, επίσης, έκρινε ότι υπήρχε «αδυναμία διεξαγωγής αποτελεσματικής διερεύνησης των περιστάσεων», κατά την οποία κάθε θύμα είχε σκοτωθεί. Το ΕΔΑΔ διαπίστωσε ότι η Τουρκία ήταν υπεύθυνη γι' αυτές τις παραβιάσεις (Πηγές: Solomou and Others v Turkey [2008] ECHR 552 and Isaak v Turkey [2008] 553).

Σύμφωνα με το άρθρο 46.1 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, η Τουρκία και τα άλλα Υψηλά Συμβαλλόμενα Μέρη της Σύμβασης «αναλαμβάνουν την υποχρέωση να συμμορφώνονται προς τις οριστικές αποφάσεις του Δικαστηρίου επί των διαφορών στις οποίες είναι διάδικοι» (Πηγή: www.echr.coe.int/Documents/Convention_ELL.pdf ).

Ωστόσο, η Τουρκία έχει συχνά αγνοήσει τις αποφάσεις του ΕΔΑΔ και, ως συνέπεια, το άρθρο 46.1. Για παράδειγμα, στις 20 Νοεμβρίου 2018, την ίδια ημέρα που το ΕΔΑΔ είχε κρίνει ότι η Τουρκία ήταν υπεύθυνη για παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην υπόθεση Selahattin Demirtas v Turkey (No 2) [2018] ECHR 948, η Προεδρία της Τουρκίας δημοσίευσε μιαν αναληθή ανακοίνωση. Σε αυτήν, ο Πρόεδρος Ερντογάν ισχυρίστηκε γραπτώς ότι «[The] ECHR's rulings are not binding on us», δηλαδή, «οι αποφάσεις του ΕΔΑΔ δεν μας δεσμεύουν».

«Ο μεγαλύτερος δεσμοφύλακας»

Υπό αυτές τις απαράδεκτες συνθήκες, η Τουρκία έχει καταδικάσει ή φυλακίσει αυθαίρετα πάρα πολλούς δημοσιογράφους και άλλους ανθρώπους. Μάλιστα, τον Δεκέμβρη του 2018, ο Οργανισμός Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα επιβεβαίωσε ότι «το δεσποτικό καθεστώς της Τουρκίας εξακολουθεί να είναι ο μεγαλύτερος δεσμοφύλακας των επαγγελματιών δημοσιογράφων στον κόσμο». (Πηγή: σελίδα 4).

Ας κλείσω, λοιπόν, αναφερόμενος σε μια δήλωση που εξέδωσε στις 26 Οκτωβρίου 2018 ο Αντόνιο Γκουτέρες, ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ (Γ.Γ.). Ο Γ.Γ. εξήγησε ότι «το έργο των δημοσιογράφων μάς θυμίζει ότι η αλήθεια ποτέ δεν πεθαίνει». Ο ίδιος πρόσθεσε ότι όλοι μας πρέπει να «υποστηρίζουμε τους δημοσιογράφους, την αλήθεια και τη δικαιοσύνη» (Πηγή: www.un.org/press/en/2018/sgsm19319.doc.htm ).

Ο Γ.Γ. είχε δίκιο. Πρέπει να εκμεταλλευτεί τη Διεθνή Ημέρα για το Δικαίωμα στην Αλήθεια. Συνεπώς, καλώ τον ΓΓ να επαναλάβει την κλήση μου υπέρ της εφαρμογής της διεθνούς ποινικής δικαιοσύνης στην ΚΔ, ειδικά μέσω της δημιουργίας ενός ειδικού, ανεξάρτητου και αποτελεσματικού δικαστηρίου εγκλημάτων πολέμου. Έτσι, έστω και καθυστερημένα, η αλήθεια μπορεί να αποκαλυφθεί.

ΚΛΕΑΡΧΟΣ Α. ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ
Επίκουρος Καθηγητής στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου UCLan Cyprus.
Οι απόψεις του είναι προσωπικές.