Οἱ ἀλλεπάλληλες αὐτὲς ἀλλαγὲς ἔχουν ὠθήσει τὴν Παιδεία μας μακριὰ ἀπὸ τὸ σταθερὸ κέντρο, τὴν ἰσορροπία τῶν δυὸ - ἀπὸ αἰώνων - σκελῶν της: τὴ διάπλαση τοῦ ἤθους, τοῦ χαρακτήρα τῶν ἐκπαιδευομένων καὶ τὴν κατάρτισή τους στὸν τομέα τῆς γνώσης.

Τὸ νὰ κάνει ὅμως κάποιος ἐκπτώσεις στὴν ἐκπαίδευση δὲν εἶναι δημοκρατικὴ ἰδέα· τὸ νὰ ἐπιλέγεις τὸν κατηφορικὸ δρόμο, ὅπου ὅλοι προχωροῦν ἄκοπα, δὲν εἶναι ἀποστολὴ τῆς ἐκπαίδευσης. Ἀποστολή της εἶναι νὰ δείχνει τὸν ἀνήφορο, τὶς κορυφές, τὶς κατακτήσεις.

Οἱ πρόσφατες - καλοκαίρι, φθινόπωρο 2018 - ἀντιπαραθέσεις μεταξὺ τῶν ἐκπαιδευτικῶν καὶ τοῦ ὑπουργείου Παιδείας, μολονότι δεν ἀφοροῦσαν στὰ οὐσιώδη καὶ καίρια προβλήματα τῆς Παιδείας, ἀποτελοῦν ἐν τούτοις μιὰ παράμετρο τῆς κρίσης, ἡ ὁποία ἀπὸ δεκαετιῶν κατατρύχει τὴν Παιδεία μας.

Οἱ ἐκπαιδευτικὲς Αρχές, ὑπαινισσόμενες ἐλλιπῆ ἀπόδοση τῶν ἐκπαιδευτικῶν - κυρίως τῆς Μέσης Ἐκπάιδευσης - ἀναφέρονται στὰ πενιχρὰ ἀποτελέσματα τῶν μαθητῶν στὶς ποικίλες ἐξετάσεις - δυσανάλογα πρὸς τὶς ὑψηλὲς ἀπολαβὲς τῶν διδασκόντων - ἐνῶ οἱ ἐκπαιδευτικοὶ κακίζουν τὸ Ὑπουργεῖο γιὰ ἐνέργειες ποὺ τοὺς ὑποσκάπτουν, ὅπως καὶ τὴν ἴδια τὴν ἐκπαίδευση τῶν μαθητῶν.

Ἡ ἑλληνικὴ κυπριακὴ Ἐκπαίδευση - συμπορευόμενη κατὰ τὸ πλεῖστον μὲ τὴν ἀντίστοιχη ἑλλαδική - ἔχει ὑποστεῖ κατὰ τὴν τελευταία πεντηκονταετία σωρεία μεταρρυθμίσεων (1964 μεταρρύθμιση Γεώργιου Παπανδρέου, 1965 ἀντιμεταρρύθμιση τῆς κυβέρνησης Ἀθανασιάδη-Νόβα, 1967 μεταρρύθμιση τῆς στρατιωτικῆς κυβέρνησης, 1973 κατάργηση τῶν εἰσαγωγικῶν ἐξετάσεων ἀπὸ τὸ δημοτικὸ στὸ γυμνάσιο, 1976 μεταρρύθμιση Ράλλη, 1982 ἡ καταστροφικὴ γιὰ τὴ γλώσσα μας υἱοθέτηση τοῦ ἀποκληθέντος μονοτονικοῦ, ἡ βλαπτικὴ διαίρεση τοῦ ἑξαταξίου γυμνασίου σὲ γυμνάσιο καὶ λύκειο, τὸ Λύκειο Ἐπιλογῆς Μαθημάτων, ἡ ἐπαναφορὰ τῆς διδασκαλίας τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν στὸ γυμνάσιο ἀπὸ τὸν ἑλλαδικὸ ὑπουργὸ Παιδείας Ἀντώνη Τρίτση, τὸ ἑνιαῖο Λύκειο, ἡ μεταρρύθμιση τῶν ἑπτὰ σοφῶν στὴν Κύπρο, οἱ δέσμες ὡς τελευταία ὀργανωτικὴ δομή, ἡ κατάργηση τῶν τριμήνων καὶ ἡ ἐφαρμογὴ τῶν τετραμήνων, ἡ εἰσαγωγὴ ἐξετάσεων ἀνὰ τετράμηνο, ἡ συνεχὴς ρευστότητα στὰ ἀναλυτικὰ προγράμματα, ἡ ἀποσύνθεση καὶ ἀνασύνθεση τῶν τμημάτων), μεταρρυθμίσεις οἱ ὁποῖες κρατοῦν σὲ διαρκῆ σύγχυση ἐκπαιδευτικούς, μαθητές, γονιούς, ἴσως καὶ τὶς ἐκπαιδευτκὲς ἀρχές.

Τὸ περιεχόμενο καὶ ὁ τρόπος παροχῆς τῆς ἐκπαίδευσης ἀποτελοῦν φιλοσοφικὸ πρόβλημα, τὸ ὁποῖο συζητεῖται ἐπὶ χιλιετίες, τουλάχιστον ἀπὸ τὴν ἑλληνικὴ ἀρχαιότητα. Καὶ ὅπως κάθε φιλοσοφικὸ πρόβλημα ἡ Παιδεία ἐπιδέχεται πολλὲς προσεγγίσεις - ποὺ πρέπει νὰ γίνονται μὲ ἄκρα σοβαρότητα - καὶ πολλὲς ἀπαντήσεις, μὲ σταθερὸ αἴτημα τὴν κατάληξη στὴν τελικὴ ἀπάντηση, ἡ ὁποία ὅμως εἶναι, ἐκ τῆς φύσεώς της, ἀνέφικτη.

Ἡ Παιδεία εἶναι ζωντανὸς ὀργανισμός, ὑπόκειται σὲ συνεχῆ ἐξέλιξη καὶ ἐπιδέχεται βελτιώσεις. Ἄλλο ὅμως ἡ ἐξέλιξη καὶ ἄλλο οἱ μεταρρυθμίσεις καὶ μάλιστα ριζοσπαστικὲς καὶ ἐσπευσμένες. Στὴν ἐκπαίδευση εἶναι συνετὸ νὰ γίνονται, κάθε φορά, μικρὲς βελτιωτικὲς προσαρμογές, ὅπου διαπιστώνεται ἀνάγκη, στηριγμένες στὶς ὑπάρχουσες σταθερὲς βάσεις, καὶ ὄχι ἅλματα ποὺ μπορεῖ νὰ ἀποδειχθοῦν ἐπικίνδυνα. Ἡ πορεία πρέπει νὰ μοιάζει μὲ ἐκείνη τῶν ὀρειβατῶν-ἀναρριχητῶν, οἱ ὁποῖοι, ἀφοῦ βεβαιωθοῦν ὅτι τὸ καρφὶ ποὺ ἔχουν προσηλώσει στὸν βράχο εἶναι στερεό, πατοῦν σ᾿ αὐτὸ γιὰ νὰ προχωρήσουν στὸ ἑπόμενο βῆμα πρὸς τὰ πάνω.

Οἱ συνεχεῖς καὶ ἁλματώδεις μεταρρυθμίσεις ἐνέχουν τὸν κίνδυνο τῆς κατακρήμνισης καὶ συγκρούονται μὲ τὴν ἄποψη-ἀξίωμα τοῦ Πλάτωνος: οὐκ ἂν εὕροις (παιδείαν) βελτίω τῆς ὑπὸ τοῦ πολλοῦ χρόνου ηὑρημένης (δὲν θὰ βρεῖς καλύτερη ἐκπαίδευση ἀπὸ ἐκείνη ποὺ δοκίμασε καὶ καθιέρωσε ὁ μακρὸς χρόνος), βελτιούμενη βεβαίως μὲ σοβαρότητα καὶ ὑπευθυνότητα, χωρὶς βιασύνη.

Αὐτὴ ἡ δοκιμασμένη, σταθερὴ Παιδεία, τὴν ὁποία οἱ παλαιότεροι γνώρισαν ὡς μαθητὲς καὶ ἡ ὁποία ἔδωσε, κατὰ γενικὴ ὁμολογία, σαφῶς θετικὰ ἀποτελέσματα, καὶ ὅσοι ἐξ αὐτῶν ἔγιναν ἐν συνεχείᾳ ἐκπαιδευτικοὶ ἐφάρμοσαν στὰ πρῶτα στάδια τῆς ὑπηρεσίας τους, ταλανίζεται σήμερα κάτω ἀπὸ τὸ βάρος τῶν συνεχῶν ἀλλαγῶν, ποὺ εἶναι προϊὸν ποικίλων σκοπιμοτήτων. Οἱ ἀλλεπάλληλες αὐτὲς ἀλλαγὲς ἔχουν ὠθήσει τὴν Παιδεία μας μακριὰ ἀπὸ τὸ σταθερὸ κέντρο, τὴν ἰσορροπία τῶν δυὸ - ἀπὸ αἰώνων - σκελῶν της: τὴ διάπλαση τοῦ ἤθους, τοῦ χαρακτήρα τῶν ἐκπαιδευομένων καὶ τὴν κατάρτισή τους στὸν ἀξιῶντομέα τῆς γνώσης. Τὸ πρῶτο σκέλος ἔχει ὑποβαθμιστεῖ, ἂν δὲν ἔχει σχεδὸν παραμεληθεῖ - ἐν πολλοῖς καὶ λόγῳ ἔλλειψης χρόνου - ἐνῶ τὸ δεύτερο, στὸ ὁποῖο δίδεται ὅλο σχεδὸν τὸ βάρος, παρ' ὅλα τὰ ὑπάρχοντα σήμερα μέσα, τὰ ὁποῖα συντελοῦν στὴν ἀποτελεσματικότητά του, παρουσιάζει ὄχι πάντα ἀξιόλογα ἀποτελέσματα.

Ἀνήκω στὴ γενιὰ τῶν ἐκπαιδευτικῶν, τῶν ὁποίων οἱ πρῶτοι μαθητὲς ἔφθαναν τὸ πρωῒ στὸ σχολεῖο, ἀφοῦ ξενυχτοῦσαν, κινδυνεύοντας, στὴν ὑπηρεσία τῆς ἀγωνιζόμενης πατρίδας, μελετημένοι, σεμνοὶ καὶ ὑπεύθυνοι στὰ σχολικά τους καθήκοντα, ἐνῶ σήμερα οἱ ἐκπαιδευτικοὶ βλέπουν μεγάλο ἀριθμὸ μαθητῶν νὰ ἔρχονται ἢ νὰ μὴν ἔρχονται στὸ σχολεῖο ἔπειτα ἀπὸ ἄλλου εἴδους ξενύχτια καὶ ξοδέματα. Ἀνήκω στὴ γενιὰ τῶν ἐκπαιδευτικῶν ποὺ ξεκίνησε μὲ προγράμματα σταθερὰ καὶ συγκροτημένα - χωρὶς νὰ τοὺς λείπουν ἀτέλειες - ἐνῶ σήμερα, ἔπειτα ἀπὸ τοὺς κλυδωνισμοὺς τῶν πολυάριθμων ἀλλαγῶν τῶν τελευταίων δεκαετιῶν οἱ ἐν ὑπηρεσίᾳ καθηγητὲς ἀμφιβάλλουν τὶ θὰ κληθοῦν νὰ διδάξουν τὴν ἑπόμενη σχολικὴ περίοδο.

Τὸν τίτλο τοῦ κειμένου αὐτοῦ τὸν ἔχω δανειστεῖ. Εἶναι ὁ τίτλος ἑνὸς βιβλίου τῆς γνωστῆς Γαλλίδας ἐκπαιδευτικοῦ καὶ ἑλληνίστριας Ζακλὶν ντὲ Ρομιγύ, τὸ ὁποῖο κυκλοφορήθηκε τὸ 1984. Ἀπὸ μερικὰ κεφάλαιά του, ὅπως: Ὁ μαρασμὸς τῆς Παιδείας, Τὸ ἀνερχόμενο κύμα ἀμάθειας, Ἡ ἀρχὴ τῆς ἐξίσωσης ὅλων ἔναντι τῆς ἀρχῆς τῆς ἅμιλλας καὶ τῆς ἐπιλογῆς, Ἡ πολιτικοποίηση τῆς Παιδείας, Ὁ ξεπεσμὸς τῆς γαλλικῆς γλώσσας, εἶναι φανερὸ ὅτι κρίση στὴν Παιδεία ὑπάρχει - ἀπὸ καιρό - σχεδὸν παντοῦ καὶ ὁδηγεῖ σὲ βαθὺ προβληματισμὸ ὅλους ὅσοι πιστεύουν στὴ λειτουργία της ὡς ἀνθρωποποιοῦ δύναμης. Ἔστω κι ἂν ἀκούονται φωνὲς περὶ ὕπαρξης ἐκπαιδευτικῶν συστημάτων-προτύπων ποὺ θὰ ἔπρεπε νὰ σπεύσομε νὰ υἱοθετήσομε.

Ἡ ἀνερχόμενη ἀμάθεια

Εἶναι πικρὴ ἡ διαπίστωση μιᾶς συνεχοῦς κατολίσθησης τῶν ἐπιπέδων στὴν ἐκπαίδευση καὶ μιᾶς αὔξουσας ἀμάθειας - διδασκόντων καὶ διδασκομένων - στὸ πλαίσιο ἑνὸς φαύλου κύκλου, ποὺ ἀρχίζει ἀπὸ τὸ δημοτικὸ καὶ φθάνει ὡς τὰ πανεπιστήμια. Ἡ κάθε ἑπόμενη βαθμίδα ἐκπαίδευσης ἀναγκάζεται νὰ σπαταλᾶ χρόνο γιὰ τὴ διδασκαλία στοιχείων ποὺ ἔπρεπε νὰ κατέχει ὁ σπουδαστὴς ἀπὸ τὴν προηγούμενη βαθμίδα εἴτε νὰ παραπαίει ἐπιχειρώντας νὰ οἰκοδομήσει τὶς γνώσεις ποὺ ἀνήκουν στὸ ἐπίπεδό της πάνω σὲ ἀσταθῆ ἢ ἀνύπαρκτα θεμέλια. Μὲ τὴ σειρά τους ἑπομένως ὅλες ὑποβαθμίζονται. Ἔτσι συναντῶνται καὶ στὸ λύκειο μαθητὲς πού, ἐνῶ ἀναγνωρίζουν τὶς ἐπὶ μέρους λέξεις, δὲν μποροῦν οὐσιαστικὰ νὰ διαβάσουν οὔτε νὰ κατανοήσουν τὶ διαβάζουν ἢ δὲν εἶναι σὲ θέση νὰ ἐκτελέσουν τὶς ἁπλὲς πράξεις τῆς ἀριθμητικῆς.

Ἕνα πνεῦμα εὐκολίας, ἥσσονος προσπάθειας καὶ ἰσοπέδωσης κυριαρχεῖ, ἐνῶ παιδεία σημαίνει μόχθος, ἅμιλλα, διάκριση, ἀριστεύειν. Οἱ ὀκνηροὶ καὶ ἀδύνατοι γίνονται τροχοπέδη στοὺς ἐπιμελεῖς καὶ δυνατούς. Καὶ ἡ Πολιτεία ἱκανοποιεῖται ἀνεχόμενη νὰ ὑποβιβάζονται συνεχῶς τὰ ἐπίπεδα τῶν σπουδῶν. Ἐπικράτησε ἡ λανθασμένη ἄποψη ὅτι ἡ συμμόρφωση τῆς παιδείας στὸ ἐπίπεδο τῶν πολλῶν ἀποτελεῖ μιὰν ὀρθὴ ἔκφραση τῆς δημοκρατικότητας. Τὸ νὰ κάνει ὅμως κάποιος ἐκπτώσεις στὴν ἐκπαίδευση δὲν εἶναι δημοκρατικὴ ἰδέα· τὸ νὰ ἐπιλέγεις τὸν κατηφορικὸ δρόμο, ὅπου ὅλοι προχωροῦν ἄκοπα, δὲν εἶναι ἀποστολὴ τῆς ἐκπαίδευσης. Ἀποστολή της εἶναι νὰ δείχνει τὸν ἀνήφορο, τὶς κορυφές, τὶς κατακτήσεις. Ἡ τάση τῶν διευθυνόντων τὴν παιδεία νὰ φροντίζουν κατὰ πρῶτο λόγο - καὶ κάποτε ἀποκλειστικά - τοὺς ἀδύνατους μαθητές, μὲ ποικίλα μέτρα ἐπιείκειας, φέρνει τοὺς μέτριους καὶ τοὺς ἀποτυγχάνοντες στὸ ἐπίπεδο τῶν ἄξιων καὶ τῶν πετυχημένων.

Ἔτσι συγχύζεται ἡ ἰσότητα ἀπέναντι στὴν παιδεία μὲ τὴν ἰσότητα μέσα στὴν παιδεία. Ἡ πρώτη θεμελιώνει τὰ δικαιώματα ὅλων, πράγμα δημοκρατικό· ἡ δεύτερη προσβάλλει τὰ δικαιώματα τῶν καλύτερων - καὶ ἑπομένως καὶ τοῦ κοινωνικοῦ συνόλου - πράγμα ὁλοκληρωτικό. Γιατὶ εἶναι οἱ ἱκανοὶ ποὺ θὰ ἀποτελέσουν τὴ σπονδυλικὴ στήλη καὶ τὴν προωθητικὴ δύναμη τῆς κοινωνίας καὶ τῆς πολιτείας.

Ἡ ἱστορία τῆς ἐπιείκειας, τῶν ἀλλεπάλληλων χαριστικῶν διατάξεων εἰς βάρος τῶν ἐπιπέδων τῆς Μέσης Ἐκπαίδευσης εἶναι παλιά· ἄρχισε τὸ 1972. Τότε, ἐξ ἀφορμῆς μιᾶς ἀπεργίας τῶν καθηγητῶν ποὺ κράτησε ἕνα περίπου μήνα, κρίθηκε ἀπὸ τοὺς ἁρμόδιους ὅτι οἱ μαθητές - οἱ ὁποῖοι μὲ τὴν ἀπώλεια μαθημάτων εἶχαν λιγότερα νὰ διαβάσουν - ἔπρεπε νὰ ἐξεταστοῦν σὲ δυὸ ἢ τρία μόνο μαθήματα καὶ ὄχι σὲ ὅλα τὰ ἐξεταζόμενα.

Ἡ ἔκπτωση αὐτὴ ἐπαναλήφθηκε καὶ τὸν Ἰούνιο τοῦ 1973. Καὶ τὸ 1974, ἐν ὀνόματι τῆς μεγάλης ἐθνικῆς μας συμφορᾶς, ἀποφασίστηκε νὰ προαχθοῦν χωρὶς ἐξετάσεις οἱ ἀνεξεταστέοι τοῦ Σεπτεμβρίου - ψυχολογικά, παιδαγωγικὰ καὶ ἀνθρωπιστικὰ σωστὸ ὑπὸ τὶς περιστάσεις. Μαζί τους ὅμως καὶ ὅλοι οἱ στάσιμοι τοῦ Ἰουνίου ποὺ ἀπέτυχαν ἔπειτα ἀπὸ ἐξετάσεις ποὺ ὑπέστησαν μέσα σὲ ἐντελῶς ὁμαλὲς σχολικὲς συνθῆκες. Ἔκτοτε βεβαίως δὲν ὑπάρχουν σχεδὸν στάσιμοι.

Πλάϊ στὴν εἰκόνα αὐτὴ ὑπάρχει καὶ τὸ παρήγορο καὶ αἰσιόδοξο γεγονὸς τῆς ὕπαρξης μεγάλου ἀριθμοῦ μαθητῶν ποὺ ἐπιδεικνύουν ἐπαινετὴ ἐπιμέλεια, καταβολὴ πολλοῦ μόχθου καὶ ἀξιέπαινη ἐπίδοση. Καὶ οὔτε πρέπει νὰ παραγνωρίζεται τὸ ὅτι πολλοὶ ἀπὸ τοὺς σημερινοὺς μαθητὲς ἔχουν μεγαλύτερο πλάτος γνώσεων καὶ ἐμπειριῶν ἀπὸ ὅσες οἱ παλαιότεροι.

Οἱ γνώσεις ὅμως αὐτές, ἀποκτημένες χωρὶς σύστημα - ὄχι ἀπὸ φταίξιμο δικό τους ἀλλὰ τῆς ἐκπαίδευσης - παραμένουν ἀβαθεῖς. Γιατὶ τοὺς περισσότερους - ἀκόμα καὶ τοὺς πιὸ ἱκανούς - τοὺς συνήθισε νὰ ἐνδιαφέρονται ὄχι γιὰ πραγματικὴ ἀπόκτηση γνώσεων, ἀλλὰ γιὰ τὸ μάθημα τῆς ἡμέρας. Γι᾿ αὐτὸ πολλοὶ, ὅταν ἐπίκειται διαγώνισμα, καταφεύγουν σὲ ἰδιαίτερα μαθήματα γιὰ νὰ ἐξασφαλίσουν τὸν βαθμὸ ποὺ θὰ τοὺς ἐπιτρέπει νὰ συνεχίζουν ὡς τὸ τέλος τοῦ τετραμήνου.

Τὴν ἀβαθῆ καὶ περιορισμένη γνώση καταδεικνύει σχεδὸν καθημερινὰ ἡ ἀπελπιστικὴ ἄγνοια στοιχειωδῶν γνώσεων ἐκ μέρους τῶν πολιτῶν σὲ συνεντεύξεις ἀπὸ ραδιοφωνικοὺς ἢ τηλεοπτικοὺς σταθμοὺς σὲ δημόσιους χώρους ἢ σὲ τηλεοπτικὲς ἐκπομπὲς γνώσεων.

Η γλωσσικὴ πενία

Τὴν ἔλλειψη βασικῶν γνώσεων συνοδεύει καὶ ἡ πτώση τοῦ γλωσσικοῦ ἐπιπέδου τῶν μαθητῶν καὶ ἐν συνεχείᾳ πολιτῶν. Μὲ τὴν ὑποβάθμιση τῶν γλωσσικῶν μαθημάτων καὶ τὴν ἐπικράτηση τῆς ἀντίληψης ὅτι εἶναι δευτερεῦον θέμα ἡ ὀρθογραφία καὶ ἡ ἀκριβὴς διατύπωση στὸν λόγο, τὰ πράγματα ἔχουν ὁδηγηθεῖ στὴ γλωσσικὴ πενία τῶν μαθητῶν καὶ κάποτε στὴ γλωσσική τους ἀφασία. Ἐν ὀνόματι ἑνὸς ἀργοπορημένου μοντερνισμοῦ - γιὰ τὸν ὁποῖο ἄλλες χῶρες ἔχουν ἀπὸ δεκαετίες μετανιώσει - καὶ τῆς ἐπιπόλαιης ἀρχῆς τῆς ἁπλούστευσης, φτωχύναμε ἐγκληματικὰ τὴ γλώσσα μας.

Βεβαίως κάποιος δὲν χρειάζεται περισσότερες ἀπὸ 200 ἢ 300 λέξεις, κάποτε καὶ λιγότερες, καὶ μερικὲς ἁπλοϊκὲς συντάξεις γιὰ τὶς καθημερινές του ἀνάγκες στὸ σπίτι, στὸν δρόμο, στὸν μπακάλη, στὸν χῶρο τῆς ἐργασίας του, στὶς κοινωνικές του συναναστροφές. Ὅμως μιὰ γλώσσα φτωχὴ εἶναι καὶ μιὰ διάνοια φτωχὴ καὶ ἕνας πολιτισμὸς φτωχός. Κάθε λέξη εἶναι καὶ μιὰ ἔννοια, κάθε ἔννοια εἶναι καὶ μιὰ σκέψη καὶ κάθε σκέψη ἕνας ἀναβαθμὸς πνευματικῆς συγκρότησης καὶ ὡριμότητας.

Ὑπάρχουν βεβαίως καὶ οἱ πιστεύοντες ὅτι τὸ νὰ μιλᾶς καὶ νὰ γράφεις σωστά, κυριολεκτοῦντα, ἑλληνικὰ εἶναι ἀχρείαστο καὶ ὅτι, ἂν θέλεις νὰ φαίνεσαι δημοκρατικός, πρέπει νὰ μιλᾶς τὴ γλώσσα τῶν ἀκρωτηριαστῶν τῆς γλώσσας μας καὶ ὄχι τὸν εὔπλαστο λόγο ποὺ διαμόρφωσε ὁ μακρὸς χρόνος τῆς ζωῆς τοῦ Ἔθνους μας καὶ οἱ μεγάλες κατακτήσεις τῆς λογοτεχνίας μας.

Στὰ σχολεῖα μας ἐμφανίζετεαι ἡ ἀπὸ χρόνο σὲ χρόνο αὐξανόμενη γλωσσικὴ πενία τῶν μαθητῶν. Στὸ ἴδιο νεοελληνικὸ κείμενο, π.χ., κάθε ἑπόμενο χρόνο οἱ μαθητὲς βρίσκονται μπροστὰ σὲ περισσότερες ἄγνωστες λέξεις, ἡ ἀδυναμία τους γιὰ ἐτυμολογικοὺς συσχετισμοὺς καὶ ὀργανικὴ ἔνταξη τῶν λέξεων σὲ προτάσεις μεγαλύτερη, καὶ συχνότερη ἡ λανθασμένη ἐντύπωση γιὰ τὴ σημασία τους. Συχνὰ παιδιὰ τοῦ λυκείου, καθὼς παρακολουθοῦν ἐκπομπὲς τῆς τηλεόρασης, ρωτοῦν κάθε τόσο τοὺς γονεῖς τους γιὰ τὴ σημασία κοινότατων λέξεων τῆς δημοτικῆς. Ἀξίζει νὰ σημειωθεῖ ὅτι, ἀπὸ δεκαετιῶν, ἀκόμα καὶ οἱ μαθητὲς τῆς λεγόμενης κλασσικῆς κατεύθυνσης ἢ δέσμης δὲν διαβάζουν οὔτε ἕνα στίχο τοῦ Ὁμήρου στὸ πρωτότυπο.

Ἐκεῖνος ποὺ παρακολουθεῖ τὶς ποικίλες τηλεοπτικὲς συζητήσεις διαπιστώνει ἀμέσως τὸ πόσο ἄνετα καὶ σωστὰ διατυπώνουν τὶς ἀπόψεις καὶ τοὺς συλλογισμούς τους ἄνθρωποι ὥριμης ἡλικίας καὶ πόσο δυσκολώτερα καὶ ὄχι πάντα σωστὰ ἐκφράζονται νεώτερα ἄτομα. Τὴν περιορισμένη γλωσσικὴ ἱκανότητα τῶν ἀποφοίτων τῶν σχολείων μας βεβαιώνουν καὶ τὰ ἀπροσδοκήτως φρικτὰ μαργαριτάρια δημοσιογράφων καὶ ραδιοφωνικῶν - τηλεοπτικῶν συντακτῶν καὶ ἐκφωνητῶν.

Εἶναι βεβαίως καὶ τὸ μονοτονικό - ποὺ κατέληξε σχεδὸν ἀτονικό - τὸ ὁποῖο, ἐκτὸς τῶν ἄλλων, συνέβαλε ἀποφασιστικὰ καὶ στὴν ἐνίσχυση τοῦ πνεύματος τῆς ἥσσονος προσπάθειας σὲ ὅλον τὸν χῶρο τῆς ἐκπαίδευσης. Δὲν ἐξετάζω ἐδῶ ἂν εἶναι χρησιμότερο νὰ γράφει κάποιος χρησιμοποιώντας ἕναν τόνο ἢ δυὸ τόνους καὶ δυὸ πνεύματα. Προσυπογράφω ὅμως τὴ γενικὴ διαπίστωση - παραδεκτὴ ἀκόμα καὶ ἀπὸ τοὺς θιασῶτες καὶ πρωτεργάτες τῆς ἐφαρμογῆς του - ὅτι τὸ σύστημα αὐτὸ γραφῆς καλλιέργησε περισσότερο τὴν προχειρότητα καὶ τὴν ἀταξία τῶν μαθητῶν. Ἀφοῦ στὸ μονοτονικὸ γράφονται ἀκόμα καὶ τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικά.

* Το δέυτερο και τελευταίο μέρος θα δημοσιευθεί την ερχόμενη Κυριακή

Ἡ ἀνατροπὴ τῶν ἀξιῶντομέα

Συναρτημένη μὲ τὴν ἐκ μέρους τοῦ σχολείου καλλιέργεια τῆς ἀνθρώπινης προσωπικότητας, ποὺ εἶναι ὁ ὕπατος σκοπὸς τῆς ὕπαρξης κάθε προσώπου, εἶναι καὶ ἡ καθίζηση τῶν ἀξιῶν, ἡ ὁποία ὁδήγησε τοὺς νέους, μαθητὲς καὶ ἀποφοίτους, σὲ τέτοιους προσανατολισμούς, προτεραιότητες καὶ συμπεριφορὲς στὴ ζωή τους, ποὺ θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι καθημερινὴ ἔγνοια ὅλων, κυρίως τῆς πολι-τείας καὶ εἰδικότερα τῶν ἐκπαιδευτικῶν ἀρχῶν.

Κάποτε στὰ σχολεῖα τὰ ἀνθρωπιστικὰ μαθήματα, Θρησκευτικά, Ἀρχαῖα καὶ Νέα Ἑλληνικά, μὲ τὸ ἐπιλεγμένο περιεχόμενό τους πρόσφεραν θρησκευτική, ἐθνική, κοινωνική, οἰκογενειακή, εὐρύτερα ἠθικὴ ἀγωγὴ στοὺς μαθητὲς διαπλάθοντας τὴν προσωπικότητά τους. Σήμερα ἡ ἐκπαίδευση εἶναι προσανατολισμένη στὶς πρακτικὲς ἀνάγκες, στὶς λεγόμενες οἰκονομικὲς ἀπαιτήσεις τῆς ἀγορᾶς ἢ τῆς ἐπιχειρηματικότητας. Καὶ ὁ μαθητὴς ἀντιλαμβάνεται τὴ φοίτησή του στὸ σχολεῖο ὡς προθάλαμο τοῦ ἐπαγγελματικοῦ του μέλλοντος.

Ὁ γνωσιοκεντρικὸς αὐτὸς προσανατολισμὸς τοῦ σημερινοῦ σχολείου καὶ ἡ ὑποβάθμιση τῆς προσπάθειας διάπλασης ἠθικῶν χαρακτήρων ὁδηγοῦν καθημερινῶς σὲ κρούσματα ἀπειθαρχίας τῶν μαθητῶν, σὲ προφορικὲς ἢ γραπτὲς ἐξυβρίσεις μεταξύ τους, ἀπειλὲς καὶ ἐκφοβισμοὺς καὶ σωματικὴ βία - ὅλα αὐτὰ ἀποδιδόμενα συνοπτικῶς μὲ τὸν ξένο ὅρο μπούλινγκ. Εἶναι ἀκόμα καὶ οἱ ἀπειλές τους κατὰ τῶν δασκάλων τους - παράλληλα μὲ ἐκεῖνες ἀρκετῶν γονιῶν - οἱ ὁποῖες κάποτε ἐξελίσσονται καὶ στὸν ξυλοδαρμό τους, ἐνῶ οἱ διδάσκοντες φοβοῦνται ἀκόμα καὶ νὰ προβοῦν σὲ παρατηρήσεις πρὸς ἀτακτοῦντες μαθητές.

Προσθετέες καὶ οἱ ἀναρχικὲς τάσεις τους, οἱ ὀργανωμένες ὀχλαγωγίες τους καὶ οἱ συχνοὶ βανδαλισμοὶ κατὰ ξένης περιουσίας ἀλλὰ καὶ κατὰ τῆς ἴδιας τῆς στέγης τους, τῶν σχολείων στὰ ὁποῖα φοιτοῦν. Ἐπὶ πλέον λειτουργεῖ καὶ ὁ - ἐξελιχθεὶς σὲ κομματικοποιημένο - μαθητικὸς συνδικαλισμός.

Στὴ διάπλαση τοῦ ἤθους τῶν μαθητῶν δὲν ἀρκοῦν βεβαίως τὸ περιεχόμενο τῶν μαθημάτων καὶ οἱ προτροπὲς-ὑποδείξεις τῶν διδασκόντων. Σταθερότερα ἀποτελέσματα φέρει τὸ παράδειγμα τῶν ἴδιων τῶν ἐκπαιδευτικῶν. Ὁ ἐκπαιδευτικὸς ποὺ χαρακτηρίζεται ἀπὸ πραότητα καὶ ὑπομονὴ θὰ τὶς μεταδώσει καὶ στοὺς μαθητές του, ὁ διακρινόμενος γιὰ τὴν τάξη, τὸ σύστημα, τὴ μεθοδικότητα θὰ τὰ μεταδώσει καὶ στοὺς μαθητές του, ὁ δίκαιος καὶ ἀντικειμενικὸς στὴν ἀξιολόγηση τῶν μαθητῶν του θὰ τοὺς δώσει πρότυπα γιὰ τὴ ζωή, ἡ ἀντιμετώπιση ὅλων μὲ τὸ ἴδιο μέτρο θὰ καλλιεργήσει στοὺς μαθητὲς τὸ αἴσθημα τῆς ἀμεροληψίας καὶ τῆς δικαιοσύνης, ἑνὶ λόγῳ τὸ παράδειγμα τοῦ διδάσκοντος παιδαγωγεῖ ἀποτελεσματικότερα ἀπὸ τὴ διδασκαλία του.