Προς μεγάλη μου έκπληξη διαπίστωσα ότι δεν υπήρχε κανένας μηχανικός στην Κυβέρνηση με ειδίκευση σε μηχανική για θέματα υγιεινής (sanitary engineering), για να συνεργαστεί και να συνεχίσει το έργο. Τότε εξασφαλίσαμε από τους Βρετανούς αριθμό υποτροφιών για ταχύρρυθμη εξειδίκευση αριθμού μηχανικών του Τμήματος Ανάπτυξης Υδάτων και του Τμήματος Πολεοδομίας

Το θέμα της διαχείρισης των οικιακών απορριμμάτων ήλθε στο προσκήνιο με την εντυπωσιακή ανακοίνωση του Γενικού Ελεγκτή ότι «οι αποφάσεις και χειρισμοί των τελευταίων 4 χρόνων μάς κατέστησαν έρμαιο των ορέξεων ιδιωτικών μονοπωλίων». Δεν θα εξετάσω τις καταγγελίες αυτές μιας και το όλο θέμα της μη κατασκευής ολοκληρωμένων εγκαταστάσεων διαχείρισης απορριμμάτων (ΟΕΔΑ) στη Λευκωσία, που θα έλυε το πρόβλημα διάθεσης του SRF (δευτερογενούς καύσιμης ύλης), θα αποτελέσει αντικείμενο έρευνας.

Η όλη συζήτηση μού έφερε στη μνήμη τις προσπάθειες που κάναμε, στο πλαίσιο μιας σφαιρικής ανάπτυξης του Τόπου, για να μπει μια τάξη σ’ αυτό και σε άλλα συναφή θέματα. Μέχρι το 1976, κι αργότερα, αποτελούσε συνήθη πρακτική η καύση των σκυβάλων, τόσο των πόλεων όσο και των χωριών, σε συγκεκριμένους χώρους συγκέντρωσης. Αν και μελετήθηκαν από μετακληθέντες ξένους εμπειρογνώμονες διάφοροι τρόποι διάθεσης των στερεών αποβλήτων (καύση σε ειδικούς κλιβάνους, διαλογή και παραγωγή λιπάσματος κ.ά.), οι πυκνοί καπνοί, η μόλυνση του περιβάλλοντος, η δυσωδία κι οι μύγες συνέχιζαν να ταλαιπωρούν τους κατοίκους σε μεγάλη ακτίνα. Τότε έτυχε να περάσω από το Knoxville Tennessee των ΗΠΑ σε μια περιοδεία του προγράμματος διεθνών επισκεπτών της χώρας. Το βράδυ άκουσα στη τηλεόραση να γίνεται λόγος για έναν χώρο υγιεινής ταφής σκυβάλων (sanitary landfill). Την επαύριον ζήτησα να επισκεφτώ τον χώρο. Για μένα ήταν συνήθης τακτική σε όλο το ταξίδι η μελέτη τού πώς έλυσαν συγκεκριμένα προβλήματα σ’ αυτήν τη χώρα, όπου σχεδόν όλα ήταν καλά οργανωμένα.

Η έκπληξή μου ήταν μεγάλη, όταν, αντί για βρόμικο σκυβαλότοπο, συνάντησα καταπράσινα βουναλάκια και γήπεδα γκολφ δίπλα από το Μισισιπή ποταμό. Όπως μου εξήγησαν οι ιθύνοντες του έργου, το μυστικό της επιτυχίας αυτής της δουλειάς βρισκόταν στην επισήμανση του κατάλληλου χώρου, συνήθως μιας χαράδρας ή κοιλότητας ενός υψώματος, τη συμπαγή τοποθέτηση ενός στρώματος καθαρών σκυβάλων κι ενός στρώματος χώματος μέχρι να γεμίσει η χαράδρα/κοιλότητα. Ιδιαίτερη προσοχή έπρεπε να δοθεί στη σωστή κλίση του τεχνητού λόφου, ώστε τα νερά της βροχής να μη διεισδύουν και να μολύνουν τα υπόγεια νερά. Όταν ολοκληρωνόταν αυτή η διαδικασία φύτευαν γρασίδι κι ο επισκέπτης ούτε που φανταζόταν ότι κάτω εκεί ήταν θαμμένα τα σκουπίδια της πόλης. Ας σημειωθεί ότι η όλη εργασία δεν απαιτούσε ούτε υπέρογκο εξοπλισμό ούτε μεγάλα λειτουργικά έξοδα σε αντίθεση με άλλες μεθόδους.

Δεν μετέφερα μαζί μου απλώς την πιο πάνω σουρεαλιστική εικόνα των πραγμάτων. Ζήτησα και πήρα όλες τις τεχνικές λεπτομέρειες σε ειδικά φυλλάδια, τα οποία παρέδωσα στον Δημοτικό Μηχανικό Λευκωσίας Γιάννη Χατζηαντωνά σε ευρεία σύσκεψη που συγκάλεσα για το θέμα. Με τη συνεργασία κυρίως του Τμήματος Γεωλογικής Επισκόπησης, οι Δήμοι κι αργότερα συμπλέγματα χωριών προχώρησαν με βάση ειδικό κυβερνητικό σχέδιο στην υιοθέτηση της μεθόδου αυτής, της υγιεινής ταφής των σκυβάλων.

Τώρα το πώς καταλήξαμε σε χειρότερη ακαταστασία, απ’ ό,τι είχαμε το 1976, τύπου Κοτσιάτη, Βατί κι αλλαχού, είναι θέμα που αξίζει να διερευνηθεί επίσης. Εάν σωστά εφαρμόζαμε από τότε τις αρχές της υγιεινής ταφής των σκυβάλων, θα μπορούσαμε με λιγότερα έξοδα να προχωρούσαμε στη δημιουργία των σημερινών ΧΥΤΑ/ΧΥΤΥ και με λίγη προσπάθεια θα μπορούσαμε να προσαρμοστούμε στις σύγχρονες απαιτήσεις της Ε.Ε. και να είμαστε πρωτοπόροι αντί να απειλούμεθα με κυρώσεις για μη συμμόρφωση!

Δε μείναμε μόνο στην εναπόθεση των σκυβάλων τότε. Πέραν της προώθησης των αποχετευτικών έργων στις πόλεις, για σκοπούς προστασίας των παραλιών από τη διοχέτευση υγρών αποβλήτων των ξενοδοχείων κι άλλων συγκροτημάτων στη θάλασσα, αλλά και για επαναχρησιμοποίησή τους στην άρδευση κήπων, ζητήσαμε να έρθει στην Κύπρο ειδικός για εγκατάσταση ατομικών βιολογικών σταθμών. Προς μεγάλη μου έκπληξη διαπίστωσα ότι δεν υπήρχε κανένας μηχανικός στην Κυβέρνηση με ειδίκευση σε μηχανική για θέματα υγιεινής (sanitary engineering), για να συνεργαστεί και να συνεχίσει το έργο του. Τότε εξασφαλίσαμε από τους Βρετανούς αριθμό υποτροφιών για ταχύρρυθμη εξειδίκευση αριθμού μηχανικών του Τμήματος Ανάπτυξης Υδάτων και του Τμήματος Πολεοδομίας. Έτσι η εφαρμογή του σχεδίου ατομικών βιολογικών σταθμών υιοθετήθηκε, εφαρμόστηκε κι εφαρμόζεται μέχρι σήμερα με πολύ καλά αποτελέσματα αναφορικά με την καθαριότητα και των παραλιών μας.

Πέραν της δραστηριοποίησης μηχανισμών ελέγχου της πολεοδομικής/χωροταξικής ανάπτυξης από τη δεκαετία του 1960, η σύσταση ανάλογου μηχανισμού για τον έλεγχο του φυσικού περιβάλλοντος άργησε να ολοκληρωθεί. Το 1970 η Επιτροπή Προγραμματισμού αποφάσισε τη δημιουργία μιας μικρής μονάδας διατήρησης του φυσικού περιβάλλοντος στο Τμήμα Δασών. Έκτοτε η Υπηρεσία αναζητούσε μόνιμη εγκατάσταση για να ριζώσει κι αναπτυχθεί. Αναζητήσαμε το πιο φιλικό προς το περιβάλλον Υπουργείο/Τμήμα με τις λιγότερες δυσμενείς επιπτώσεις και αρνητικές δεσμεύσεις λόγω των άλλων του λειτουργιών. Στο τέλος αποφασίστηκε η δημιουργία της Υπηρεσίας Περιβάλλοντος στο Υπουργείο Γεωργίας στις αρχές της δεκαετίας 1990.

Στο μεταξύ, το Τμήμα Επιθεώρησης Εργοστασίων του Υπουργείου Εργασίας είχε προωθήσει σε συνεργασία και με τεχνική βοήθεια από την Ομόσπονδη Δημοκρατία της Γερμανίας, τις ΗΠΑ και τα Η.Ε. ειδικό Σχέδιο για έλεγχο της βιομηχανικής ρύπανσης. Στο πλαίσιο αυτό σταδιακά καλύφθηκε νομοθετικά η προστασία των νερών, της ατμόσφαιρας και του εδάφους από βιομηχανική ρύπανση, ο έλεγχος των επικίνδυνων ουσιών και του θορύβου από βιομηχανικές πηγές, καθώς κι η ασφάλεια και υγεία των εργαζομένων στους τόπους εργασίας. Μήπως οι αρμόδιες υπηρεσίες για το περιβάλλον θα 'πρεπε να ενισχυθούν περαιτέρω για καλύτερη προστασία του;

ΔΡ ΙΑΚΩΒΟΣ ΑΡΙΣΤΕΙΔΟΥ
Πρώην Υπουργός,
Πρώην Γενικός Διευθυντής Γραφείου Προγραμματισμού
www.iacovosaristidou.com