O Κυβερνοχώρος (cyberspace) έχει, αναμφίβολα, ψυχολογικές επιπτώσεις στον άνθρωπο. H ψυχολογία του Διαδικτύου (cyberpsychology) είναι ένας αναπτυσσόμενος τομέας, που περιλαμβάνει όλα τα ψυχολογικά φαινόμενα που σχετίζονται ή επηρεάζονται από την εξέλιξη της τεχνολογίας. Ο τρόπος που εκφράζουμε, λοιπόν, την άποψή μας στον εικονικό κόσμο και η επαφή μας με αυτόν, αναπτύσσει τα δικά της χαρακτηριστικά όπως: (Paul 2008)

1.- Η περιορισμένη αισθητηριακή εμπειρία, φαινόμενο υπαρκτό στον εικονικό κόσμο, αφού δεν υπάρχει η φυσική διάσταση. Αυτή, όμως, η μείωση της αίσθησης της αφής πιθανότατα να δίνει ερέθισμα στην αύξηση της φαντασίας.

2.- Η υπέρβαση των χωρικών ορίων, η επιμήκυνση του χρόνου και η πρόσβαση σε πολυάριθμες επαφές ευνοεί μια επικοινωνία χωρίς τετριμμένα και αναμενόμενα. Το αίσθημα της ουτοπίας επιβεβαιώνει ότι η επαφή με τον εικονικό κόσμο διεγείρει τη φαντασία, ξυπνά τις αισθήσεις και δημιουργεί νέες εμπειρίες.

3.- Η ευελιξία ταυτότητας και ανωνυμίας ευνοεί κάποιες φορές την εμφάνιση επικίνδυνων συμπεριφορών, σε φόρουμ, μπλογκ ή κοινωνικά δίκτυα. Άνθρωποι με μεγάλη ευκολία ξεδιπλώνουν συχνά σκοτεινές πτυχές της προσωπικότητάς τους.

Διερωτάται κανείς: Μήπως η ανωνυμία, που προσφέρει το διαδίκτυο μέσω των εικονικών χαρακτήρων «avatars», δίνει την ευχέρεια ώστε πολλοί άνθρωποι να εκφράζουν απόψεις, τις οποίες δεν θα είχαν εκφράσει εάν έπρεπε να χρησιμοποιήσουν την αληθινή τους ταυτότητα; Ανωνυμία, δεν σημαίνει απαραίτητα κακόβουλη κριτική, αρνητική πρόθεση και διάθεση. Φαίνεται πως είναι ανθρώπινη ανάγκη, να θέλουμε να αλλάζουμε ταυτότητα για συνειδητούς ή υποσυνείδητους λόγους.

Τίθεται το ερώτημα: Είμαστε ελεύθεροι; Αν είμαστε ελεύθεροι, δεν σημαίνει ότι ασυλλόγιστα και χωρίς όρια προσβάλλουμε, υποτιμούμε, κακοποιούμε ψυχικά οποιονδήποτε, κρυμμένοι και καλυπτόμενοι πίσω από την οθόνη ενός υπολογιστή, ενός κινητού, δηλ. πίσω από την ανωνυμία.

4.- Η κοινωνική εξίσωση ευνοεί, ενισχύει και εντείνει το αίσθημα της ελευθερίας και της δημοκρατίας.

Εμπλοκή του πολίτη

Το διαδίκτυο βοηθά ή και παρακινεί την εμπλοκή του πολίτη επειδή του παρέχει το δικαίωμα να αλληλεπιδρά με τους κρατικούς φορείς. Οι υποστηρικτές της Ε-δημοκρατίας πιστεύουν ότι οι κυβερνήσεις μπορεί να είναι πολύ πιο ενεργές από ό,τι σήμερα (Caldow 2003), και να ενθαρρύνουν τους πολίτες να αναλάβουν με δική τους πρωτοβουλία να επηρεάσουν αποφάσεις που τους αφορούν (Whittaker 2004).

Η κατάχρηση, φυσικά, της ελευθερίας έκφρασης μπορεί και να επιφέρει αντίθετα αποτελέσματα όπως διαδικτυακό ψυχαναγκασμό, μπούλινγκ, κακεντρεχή σχόλια, ψυχική κακοποίηση και πολλά άλλα.

5.- Αλληλεπιδρούμε, στην ουσία, με εικονικά αντικείμενα και έγγραφα και όχι με απτά αντικείμενα. Η κοινωνικοποίηση και η αλληλεπίδραση ουσιαστικά είναι εικονική. Το να εκφράζεις την άποψη σου διαδικτυακά, πολλές φορές λειτουργεί και σαν κάθαρση από τα προβλήματα της καθημερινότητας.

6.- Μπορούμε να ισχυριστούμε ότι η εικονική πραγματικότητα χωρίζει το υποσυνείδητο στα δύο, το εδώ και το εκεί.

Ένας μεγαλύτερος εαυτός

Το εδώ, αντιπροσωπεύει τη φυσική μας υπόσταση, δηλαδή τον τόπο όπου βρίσκεται το σώμα μας, την παρούσα στιγμή, έτσι το σώμα γίνεται μέρος της ηλεκτρονικής συσκευής.

Το εκεί, είναι η πνευματική μας μετατόπιση. Εκεί, δηλαδή, που στελνόμαστε φανταστικά σε έναν άλλο κόσμο, μιαν άλλη διάσταση. Η επιλογή μας να εκφράζουμε διαδικτυακά την άποψη σε συγκεκριμένα θέματα και όχι σε άλλα σχετίζεται με το συνειδητό ή το υποσυνείδητό μας.

Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι ο τρόπος που λειτουργούμε διαδικτυακά δείχνει μια προέκταση του συνειδητού και υποσυνείδητού μας κόσμου. Εάν το δούμε κάπως πιο φιλοσοφημένα, είναι μια γέφυρα μεταξύ των δύο. Το διαδίκτυο είναι ένας μεγαλύτερος εαυτός, ο οποίος αντανακλά στην εξέλιξη της ανθρώπινης συνείδησης και επαγρύπνησης (Gere 2008).

ΜΑΡΙΑ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ*
ΣΑΒΒΑΣ ΙΑΚΩΒΙΔΗΣ**
*Ακαδημαϊκός στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας,
Τμήμα Σχεδιασμού και Πολυμέσων, Εικαστικός
** Δημοσιογράφος