Η ηλεκτρονική δημοκρατία, επίσης γνωστή και ως ψηφιακή δημοκρατία ή δημοκρατία του διαδικτύου, εμπεριέχει τη φιλοσοφία και τη δυναμική της δημοκρατίας. Η ηλεκτρονική δημοκρατία ενσωματώνει την τεχνολογία των πληροφοριών και των επικοινωνιών του 21ου αιώνα, η οποία ενισχύει την προώθηση της δημοκρατίας. «Πρόκειται για μια μορφή κυβέρνησης, στην οποία όλοι οι ενήλικες πολίτες μπορούν να συμμετέχουν ισότιμα στην πρόταση, την ανάπτυξη και τη δημιουργία των νόμων» (Jafarkarimi, Sim, Saadatdoost, Hee, 2014).

Η δημοκρατία του διαδικτύου συμβάλλει στη δημιουργία και λειτουργία κατάλληλων πολιτικών, κοινωνικών, οικονομικών και πολιτιστικών συνθηκών, οι οποίες επιτρέπουν την ελεύθερη και ισότιμη άσκηση της πολιτικής αυτοδιάθεσης των πολιτών. Συνεπώς: «Ηλεκτρονική δημοκρατία καλείται η συμμετοχή των πολιτών στις αποφάσεις της πολιτείας μέσα από διαβούλευση σε ηλεκτρονικά φόρα ή ηλεκτρονικές εκλογικές διαδικασίες» (Λαλάς 2002).

H έννοια της ηλεκτρονικής δημοκρατίας περιλαμβάνει όλες τις τεχνολογικές καινοτομίες, οι οποίες επιτρέπουν την ενίσχυση και την ενδυνάμωση των δημοκρατικών θεσμών, χωρίς να χρησιμοποιεί αποκλειστικά ως μέσο μόνο το διαδίκτυο. Η ηλεκτρονική δημοκρατία δημιουργεί τις βάσεις σε ένα κοινωνικό σύστημα, που επιτρέπει μια περισσότερο δραστήρια, ελεύθερη, διάφανη και αποφασιστική συμμετοχή των πολιτών στα κοινά. Η ηλεκτρονική δημοκρατία είναι «ο τρόπος με τον οποίο το διαδίκτυο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ενισχύσει τις δημοκρατικές διαδικασίες και να παρέχει αυξημένες ευκαιρίες στα άτομα και τις κοινότητες προκειμένου να αλληλεπιδρούν με την κυβέρνηση. Και στις κυβερνήσεις να λαμβάνουν μηνύματα από τις κοινότητες» (Λαλάς 2002).

Ενεργός συμμετοχή των πολιτών

«Online», ανεξαρτήτως οικονομικο-πολιτικών και άλλων συμφερόντων, οι άνθρωποι μπορούν να έχουν φωνή. Ανεξαρτήτως θρησκείας, χρώματος, φύλου, οικονομικής κατάστασης, κουλτούρας, καταγωγής ή και πολιτικών πεποιθήσεων, η φωνή οποιουδήποτε μπορεί να ακουστεί και, κυρίως, να ληφθεί υπόψη από τα κέντρα αποφάσεων και ειδικά τις κυβερνήσεις. Το μόνο, ίσως, που χρειάζεται να έχει ο χρήστης είναι τις βασικές γνώσεις στην τεχνολογία. Με τη χρήση των πολυμέσων ανεβάζονται αμέσως στο διαδίκτυο εικόνες, βίντεο, ήχος, ανιμέισιον και υποστηρίζεται, εύκολα και γρήγορα, μια ιδέα, ένα θέμα, μια άποψη.

Η ηλεκτρονική δημοκρατία βασίζεται στη χρήση των Τεχνολογιών Πληροφοριών και Επικοινωνιών (ΤΠΕ), οι οποίες συμβάλλουν στην υποστήριξη των δημοκρατικών διαδικασιών λήψης αποφάσεων. Οι Τεχνολογίες Πληροφοριών και Επικοινωνιών διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην οργάνωση και ενημέρωση των πολιτών σε διάφορες διεργασίες. Η ηλεκτρονική δημοκρατία ενισχύει την ενεργό συμμετοχή των πολιτών και υποστηρίζει τη συνεργασία μεταξύ των φορέων για τους σκοπούς χάραξης πολιτικής στο πλαίσιο των πολιτικών διαδικασιών σε όλα τα στάδια της διακυβέρνησης (Kubicek&Westholm 2007).

Από την άλλη πρέπει να επισημανθεί πως μια αποτελεσματική ηλεκτρονική δημοκρατία επιτυγχάνει ώστε οι πολίτες να συμβάλλουν όχι μόνο στον τρόπο διακυβέρνησης της χώρας, αλλά να επικοινωνούν και να συνεργάζονται μεταξύ τους για να βελτιώσουν τις δικές τους τοπικές κοινότητες, αντιμετωπίζοντας και επιλύοντας προβλήματα και δημιουργώντας νέες προοπτικές (Saglie, Vabo, SignyIrene 2009).

Χαρακτηριστικά του εικονικού κόσμου

Η ελεύθερη έκφραση απόψεων γίνεται, βέβαια, μέσα στον κυβερνοχώρο, δηλαδή μέσα σε έναν εικονικό κόσμο. Ο εικονικός, όπως και ο πραγματικός κόσμος, έχει τα δικά του χαρακτηριστικά. Αυτά τα χαρακτηριστικά μπορεί να δημιουργούν θετικές ή αρνητικές επιπτώσεις. Στην ταινία, «Άντρες, Γυναίκες και Παιδιά», του Τζέισον Ρέιτμαν (2014), παρουσιάζονται με άψογη μαεστρία οι επιπτώσεις της υπερβολικής χρήσης της εικονικής πραγματικότητας.

Τρεις νεαροί πρωταγωνιστές βιώνουν κυρίως τις αρνητικές επιπτώσεις των εικονικών κόσμων. Το εικονικό σεξ αντικατέστησε, στη συγκεκριμένη περίπτωση, το πραγματικό δημιουργώντας δυσλειτουργία στη πραγματική ζωή ενός από τους χαρακτήρες, ενώ τα διαδραστικά παιχνίδια εθίζουν και απομονώνουν από τον αθλητισμό έναν άλλο. Ένα νεαρό κορίτσι εκθέτει τον εαυτό της στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προκαλώντας αλυσιδωτές επιπτώσεις στην ψυχολογική της ισορροπία.

Ο Τζάρον Λάνιερ, επιστήμονας ηλεκτρονικών υπολογιστών και ένας από τους πρωτοπόρους της εικονικής πραγματικότητας, τόνισε ότι η διαδραστικότητα και η πολυδιεργασία (Multitasking) ξυπνά τις ανθρώπινες αισθήσεις, δημιουργώντας νέες εμπειρίες και ερεθίσματα. Η πολυαισθητηριακή χρήση της τεχνολογίας ικανοποιεί πολλές ανάγκες της καθημερινής μας ζωής και οι άνθρωποι, στην πλειονότητά τους, αλληλεπιδρούν καθημερινά με τα διαδραστικά πολυμέσα διεκπεραιώνοντας πολλές εργασίες ταυτόχρονα (Chatfield 2012).

Εξάλλου ο Ελληνο-Αρμένιος φιλόσοφος, Γεώργιος Γκαρντίεφ, υπογράμμισε την αξία της διαδραστικότητας και υποστήριζε ότι ο άνθρωπος ζει σε μία μορφή ύπνου χωρίς να έχει πραγματική γνώση ούτε της εξωτερικής αλλ' ούτε, κυρίως, της εσωτερικής του πραγματικότητας. Ο φιλόσοφος Μάρσιαλ Μακ Λούαν υποστήριζε ότι η εικονική πραγματικότητα είναι ονειρική και παρουσιάζει έναν ουράνιο ρεαλισμό, όπου κάποιος μπορεί να επαναπροσδιορίζει τις αισθήσεις και την ύπαρξή του (Gere 2008).

H εξέλιξη του όρου κυβερνοχώρος θεμελιώνεται στο έργο Κυβερνητική: ή Έλεγχος και Επικοινωνία στο Ζώο και τη Μηχανή του Γερμανοαμερικανού μαθηματικού (Paul 2003), (Gere 2008). Πρόκειται για ένα σύγγραμμα με διαπλαστική επίδραση στο σχηματιζόμενο τότε επιστημονικό πεδίο της κυβερνητικής. Τον όρο πρότεινε ουσιαστικά ο συγγραφέας Γουίλιαμ Γκίμπσον (WilliamGibson), που τον χρησιμοποίησε στο κυβερνοπάνκ (cyberpunk) και το μυθιστόρημά του Νευρομάντης (Neuromancer) το 1984 (McCulloch 1970) (Paul 2003).

ΜΑΡΙΑ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ*
ΚΑΙ ΣΑΒΒΑΣ ΙΑΚΩΒΙΔΗΣ**

*Ακαδημαϊκός στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, Τμήμα Σχεδιασμού και Πολυμέσων, Εικαστικός
** Δημοσιογράφος