Ο Πλούταρχος αναφέρει πως κάποτε στην Αθήνα κατά τη διάρκεια μιας ψηφοφορίας για οστρακισμό, είνας αγράμματος αγρότης, πλησίασε έναν άνθρωπο και του ζήτησε να γράψει στο όστρακο που κρατούσε, το όνομα Αριστείδης. Ο άλλος ρώτησε: Τι κακό έχει κάνει ο Αριστείδης; Και ο αγρότης απάντησε: «Δεν τον γνωρίζω αλλά βαρέθηκα να τον αποκαλούν παντού ο Δίκαιος».

Ο άλλος άνθρωπος ήταν ο Αριστείδης, ο οποίος έγραψε το όνομά του στο όστρακο. Μια άλλη ιστορία αναφέρει πως σε ανασκαφές που έγιναν στον Κεραμεικό αποκαλύφθηκαν έντεκα χιλιάδες όστρακα χαραγμένα με ονόματα. Όμως 190 όστρακα που βρέθηκαν στην πλαγιά της Ακρόπολης, είχαν όλα το όνομα του Θεμιστοκλή χαραγμένο από λίγα χέρια.

Τι συμπεράσματα μπορούν να βγούν από τις δύο Ιστορίες; Μήπως τα όστρακα είχαν γραφτεί από πρίν, για να δοθούν σε πιθανούς ψηφοφόρους, αλλά στο τέλος δεν χρησιμοποιήθηκαν; Είναι αυτές οι αναφορές σημεία ηθικής κρίσης, παρακμής και διάλυσης ή δημαγωγίας και λαϊκής φθοράς; Είναι μια άθλια πλεκτάνη τα προπαρασκευασμένα όστρακα με το όνομα του Θεμιστοκλή που έπεσε σαν κεραυνός εν αιθρία;

Επιτέλους ποια η εικόνα των Αθηναίων πολιτικών; Διέθεταν άμεμπτο ήθος οι πολιτικοί ή ήσαν ψηφοθήρες; Διατηρούσαν το όνομά τους καθαρό, χωρίς κηλίδες, δρούσαν με ανορθόδοξες ενέργειες ή μονοπωλούσαν την πολιτική με τη ριζωμένη ιδεολογία του προγονικού τους ήθους;

Πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ μιας κατάστασης όπου ένας άνθρωπος ή μια δικτατορία ελέγχει τη λήψη αποφάσεων ή μιας άλλης όπου οι δεσμευτικές αποφάσεις λαμβάνονται με ψηφοφορία ύστερα από συζήτηση εκεί όπου ισχύει: «ό,τι αποφασίζει ο ηγεμόνας έχει ισχύν νόμου», η διακυβέρνηση γίνεται παρασκηνιακά και όχι με διαβουλευτικές διαδικασίες. Ο Κικέρων στο βιβλίο του «Περί Νόμων» τονίζει: «Μπορούμε να πούμε ότι ο άρχων είναι ομιλών Νόμος και ο Νόμος σιωπηρός άρχων».

Οι άρχοντες ήσαν υποχρεωμένοι να κάνουν ελιγμούς όχι μόνο στους κύκλους τους αλλά και προς τον λαό, για να διασφαλίζουν την υποστήριξή τους σε διάφορα ζητήματα. Η ψηφοθηρία, οι συμφωνίες ή οι συμμαχίες και τα κέρδη αποτελούσαν τις βασικές τεχνικές του πολιτικού συστήματος, όπως συμβαίνει και σήμερα στη σύγχρονη πολιτική. Οι Έλληνες της αρχαίας πολιτικής εφεύρισκαν συνεχώς νέες λύσεις για καινούργια και απροσδόκητα προβλήματα και δυσκολίες, που έπρεπε να λυθούν χωρίς τη βοήθεια προηγούμενων προτύπων.

Εδώ οφείλεται το πλήθος περιέργων μεθόδων και θεσμών, όπως ο Οστρακισμός, ο οποίος μπορούσε να γίνει χρήσιμο όπλο, για να αποκεφαλιστεί η αντίθετη παράταξη και η γραφή παρανόμων. Η παράλογη «γραφή παρανόμων» ήταν ένας θεσμός που επέτρεπε σε οποιοδήποτε πολίτη ν’ασκήσει δίωξη εναντίον κάποιου άλλου που είχε κάνει μια παράνομη πρόταση στην Εκκλησία. Τέτοια μέτρα στο πολιτικό πεδίο είναι δείγματα των τρόπων με τους οποίους οι θεσμοί μπορούσαν να παραμορφωθούν ως επεισόδια δημαγωγίας και λαϊκής διαφθοράς.

ΛΟΪΖΟΣ ΠΙΠΗΣ