Ό,τι αποτελεί τον σημερινό τίτλο ως μνημειώδης φράση, προέρχεται από τα χρόνια τής πρώτης εικονομαχίας (726 - 787) και ανήκει στον Ιωάννη τον Δαμασκηνό (650 -749), αποτελεί δε απάντηση τού εκκλησιαστικού εκείνου Πατέρα (και μελωδού) σε εικονομάχο, που τον ερώτησε ειρωνικά «τι παριστάνεται με την εικόνα τού Χριστού, η θεία ή η ανθρώπινη φύση;». Είναι δε επίκαιρη κατά το ότι εορτάζεται στις εκκλησιές μας αύριο, Κυριακή τής Ορθοδοξίας, η οριστική συντριβή τής εικονομαχίας και αναστήλωση τών εικόνων, πράγμα που αποτελεί βέβαια την τρέχουσα γνώση για το γεγονός. Άγνωστο όμως, στο αλλοτριωμένο από τη βαυαρική (και όχι μόνο) «διαφωτιστική» καταιγίδα έθνος, παραμένει πως το ίδιο γεγονός σηματοδοτεί και σωτηρία τού γένους τών Ελλήνων από τον εξ ανατολών μονοφυσιτικό κίνδυνο! Τον πρώτο1* που στη «βυζαντινή» του διαδρομή, απείλησε την υπόστασή του ως έθνους, κατά το ότι στην ουσία έπληττε κατάστηθα την παλαιόθεν ελληνική νοο-τροπία τής απεικόνισης.2*

Επισημαίνεται δε ότι η καταλυτική εκείνη απάντηση τού Δαμασκηνού, «ου την φύσιν αλλά την υπόστασιν» για ό,τι παριστάνει η βυζαντινή εικονογραφία, δεν υπήρξε μόνο καταπελτική για την εικονομαχία, αλλά παραμένει και παρακαταθήκη τόσο στην ερμηνεία της τριαδικότητας (κατά την υπόσταση) τού Θεού,3* όσο και στην ερμηνεία τής ίδιας τής βυζαντινής ζωγραφικής. Και, όπως θα δούμε πιο κάτω, καθοδηγητική στη σχέση βυζαντινής ζωγραφικής και βυζαντινής αρχιτεκτονικής. Με το θέμα αυτό, σχέσης ζωγραφικής με τη βυζαντινή αρχιτεκτονική, και γενικά με την ορθόδοξη ναοδομία, με αφορμή βεβαίως και το επίκαιρο συντριβής τής εικονομαχίας, θα ασχοληθεί η σημερινή επιφυλλίδα. Και ας το θεωρήσει αυτό ο φίλος αναγνώστης, ως μια ηθελημένη φυγή από τον τρέχοντα εκθεμελιωτικό θόρυβο τού πνιγηρού πολιτικού ζόφου των ημερών.

Ουσιώδες, ώστε να μπορέσει κάνεις να θεωρήσει, όχι μόνο την αξία τής βυζαντινής ζωγραφικής, αλλά και τη σχέση της με τη βυζαντινή αρχιτεκτονική, είναι να γνωρίζει ό,τι αποτελεί βασική αρχή. Δηλαδή ότι για τη βυζαντινή ναοδομία, η ζωγραφική δεν αποτελεί εκ των υστέρων διάκοσμο, αλλά εκ των ένδον κόσμο τής αρχιτεκτονικής τού ναού. Συναφής είναι και η επόμενη αρχή τού μεγάλου βυζαντινού Ρυθμού: Πως, και εφόσον ο βυζαντινός ναός αποτελεί έκφραση της αισθητικής κατηγορίας τού Υψηλού, αναγκαστική είναι και η αλληλεξάρτηση ζωγραφικής και αρχιτεκτονικής στην έκφραση αυτού τού Υψηλού. Και βέβαια το Υψηλό στη βυζαντινή αρχιτεκτονική εκφράζεται κυρίως από το σχήμα, τη δομή και την υφή τών επί μέρους μελών της δομής τού ναού, και φυσικά τη διαλεκτική που τα συνθέτει αυτά σε μια αισθητική ενότητα, συμβολική εννοείται τής ιδέας του. Παρ' όλ' αυτά αποτελεί γεγονός, πως και ενός μεγάλου Ρυθμού, τόσο πλούσιου όπως ο βυζαντινός, οι ναοί παραμένουν ατελείς χωρίς συμπλήρωση τού ζωγραφικού τους κόσμου!4*

Το γεγονός είναι και προφανές! Διότι αποτελεί κανόνα, πως αν για έκφραση τού Υψηλού η αρχιτεκτονική «διαχειρίζεται» σχέσεις επιφανειών και όγκων, σχήματα δηλ. νοητικά και αφηρημένα, η ζωγραφική, καθώς ο Μιχελής σημειώνει, «έχει το προσόν, παριστάνοντας τα πάθη, τα πρόσωπα, τα βλέμματα, να εκφράζει αμεσότερα τού Υψηλού όχι μόνο το αισθητικό αλλά και το ηθικό στοιχείο».5* Το ηθικό λοιπόν αυτό στοιχείο είναι ό,τι συμπληρώνει, ως την τελειότητα, την αισθητική έκφραση τού βυζαντινού ναού.

Κατά συνέπεια και εφόσον προορισμός τής ζωγραφικής να «τελειώσει», συμπληρώνοντάς το, το αρχιτεκτόνημα, τίθεται αμέσως και το θέμα, εκτός των άλλων, (μεγέθους, διάταξης εικόνων κ.ά.) και τής, πολυσυζητημένης δε, τεχνοτροπίας που τη διέπει. Σε σχέση πάντα όχι μόνο με τα σχήματα τις επιφάνειες και τους όγκους που διαλεκτικά συνθέτουν τον ναό, και όπου εκδηλώνεται η δράση της, αλλά και με ό,τι είχε ο Μάξιμος ο Ομολογητής πει. Ότι αυτό που απεικονίζει είναι «ου την φύσιν αλλά την υπόστασιν». Περί τούτου όμως στο επόμενο.

ΧΑΡΗΣ ΦΕΡΕΟΣ
Διδάκτωρ του ΕΜΠ

1*Ο δεύτερος, από δυσμών κίνδυνος τώρα, ήταν εκείνος τής νοησιαρχίας (Θωμάς Ακινάτης, ΙΔ’ αιώνας), από την οποία, σώζοντας την Ορθοδοξία, έσωζε και το γένος ο Γρηγόριος Παλαμάς. Γεγονός που, όχι τυχαία, η εκκλησία μας γιορτάζει την επόμενη τής Ορθοδοξίας Κυριακή. Τής «διαφωτισμένης» πολιτείας φυσικά πλήρως αμέτοχης τού δίδυμου γεγονότος...

2*Ό,τι ελληνότροπο δηλ. αδυνατούσαν να κατανοήσουν Ιουδαϊσμός και Ισλαμισμός, και οι δυο κατ’ εξοχήν «μονοφυσιτικής» νοοτροπίας θρησκείες. Και, λέει ο γράφων, ούτε είναι άνευ σημειολογίας το γεγονός ότι η μια από τις δυο Αυτοκράτειρες (Θεοδώρα και Ειρήνη), που είχαν σημαντική συμβολή στη συντριβή τής αντι-ελληνικής εικονομαχίας, η Ειρήνη, είχε την προσωνυμία «Αθηναία», καταγόμενη δηλ. από την πόλη που κατ’ εξοχήν ενσάρκωσε τον ελληνικό τρόπο.

3*Απλή υπόμνηση: Ο πρώτος, χριστιανός δε, δημιουργός φιλοσοφίας τού υπαρξισμού, ο Κίργκεγκωρ, την ονόμαζε «φιλοσοφία τής υποστάσεως»

4*Γι’ αυτό και είπαν πως είναι «άνομο», η μεγάλη βυζαντινή ζωγραφική να αποσπάται από τη μητέρα αρχιτεκτονική!

5*Άλλωστε, είπε και ο Μέγας Βασίλειος, «ά γαρ ο λόγος τής ιστορίας διά τής ακοής παρίστησι ταύτα γραφική σιωπώσα διά μιμήσεως δείκνυσιν».